«آدم خمینی» روایت مبارزه در متن زندگی روزمره مردم است

محمدصادق شریفی، نویسنده کتاب «آدم خمینی» ، در گفت وگو با ایکنا با بیان اینکه ایده اولیه این کتاب در جریان اجرای پروژه ای برای بازخوانی تاریخ حکومت پهلوی در استان فارس شکل گرفت، اظهار کرد: سال 1397 پروژه ای را با هدف مقابله با تطهیر رژیم پهلوی و روایت واقعیت های آن دوره تعریف کردیم. در آن مقطع، برخی رسانه های مخالف جمهوری اسلامی با انتشار روایت هایی که آن ها را خاطرات کمتر شنیده شده از دوران پهلوی معرفی می کردند، تلاش داشتند تصویر متفاوتی از حکومت پهلوی ارائه دهند.

محمدصادق شریفی، نویسنده کتاب «آدم خمینی»، در گفت وگو با ایکنا با بیان اینکه ایده اولیه این کتاب در جریان اجرای پروژه ای برای بازخوانی تاریخ حکومت پهلوی در استان فارس شکل گرفت، اظهار کرد: سال 1397 پروژه ای را با هدف مقابله با تطهیر رژیم پهلوی و روایت واقعیت های آن دوره تعریف کردیم. در آن مقطع، برخی رسانه های مخالف جمهوری اسلامی با انتشار روایت هایی که آن ها را خاطرات کمتر شنیده شده از دوران پهلوی معرفی می کردند، تلاش داشتند تصویر متفاوتی از حکومت پهلوی ارائه دهند. به این نتیجه رسیدیم که برای مواجهه با چنین رویکردی، باید تاریخ آن دوره را بدون روتوش و از زبان افرادی روایت کنیم که خود در متن حوادث حضور داشتند؛ افرادی که لزوماً چهره های شناخته شده ای نبودند، اما تجربه های زندگی آن ها می توانست ابعاد مهمی از تاریخ معاصر را روشن کند.

وی افزود: در چارچوب این پروژه، قرار بود گفت وگویی یکی دو ساعته با نصرالله منفرد دوکوهکی داشته باشم و از خاطرات او برای تکمیل روایت تاریخی استفاده کنم، اما وقتی پای صحبت هایش نشستم، متوجه شدم خاطرات او بسیار گسترده تر از آن است که بتوان در یک مصاحبه کوتاه به آن پرداخت. وی از مبارزان فعال شیراز بود که تجربه بازداشت، شکنجه و حضور در زندان های حکومت پهلوی را داشت. به همین دلیل تصمیم گرفتم به جای استفاده محدود از خاطراتش، زندگی او را به صورت مستقل بررسی کنم و روایتش را در قالب کتابی جداگانه به مخاطبان ارائه دهم. این تصمیم، نقطه آغاز شکل گیری کتاب «آدم خمینی» بود.

حدود هفت سال برای ثبت و تدوین خاطرات

شریفی با اشاره به اینکه فرایند تدوین و نگارش این اثر نزدیک به هفت سال طول کشید، گفت: در مجموع حدود 20 جلسه مصاحبه با آقای منفرد دوکوهکی انجام دادم، اما روند کار به دلیل شرایط جسمانی ایشان دشوار بود. عمل قلب، مشکلات کلیوی، کهولت سن و عوارض ناشی از شکنجه های دوران زندان، امکان برگزاری پیوسته جلسات را از ما می گرفت. گاهی ناچار بودیم میان مصاحبه ها فاصله بیندازیم و پس از مدتی دوباره کار را از سر بگیریم. در چنین شرایطی، پیش از هر جلسه باید مطالب قبلی را مرور می کردم، یادداشت ها را بررسی می کردم و پرسش های تازه ای می نوشتم تا بتوانیم با دقت بیشتری به سراغ بخش های ناگفته زندگی ایشان برویم. این رفت وبرگشت ها بخشی از فرایند ضروری تدوین خاطرات بود.

وی ادامه داد:  یکی از چالش های اصلی این بود که آقای منفرد دوکوهکی پیش تر نیز با رسانه های مختلف، صداوسیمای مرکز فارس و مراکز مرتبط با تاریخ انقلاب اسلامی گفت وگو کرده بود. بخشی از خاطرات او درباره فعالیت های مبارزاتی و حضور در زندان های اوین و قصر در این مصاحبه ها مطرح شده بود و در نگاه نخست ممکن بود تصور شود که اطلاعات اصلی درباره زندگی او در دسترس است. با این حال، بررسی دقیق تر نشان داد بخش هایی از زندگی او، به ویژه جزئیات فعالیت های مبارزاتی و مسئولیت هایش در دهه 1360، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بنابراین، تلاش کردم از تکرار صرف خاطرات پیشین عبور کنم و با طرح پرسش های جزئی و مبتنی بر توالی زمانی حوادث، ابعاد تازه ای از زندگی او را ثبت کنم.

بازخوانی خاطرات با مراجعه به روزشمار حوادث و مکان های تاریخی

نویسنده کتاب «آدم خمینی» با بیان اینکه بازسازی خاطرات قدیمی به پرسشگری دقیق و گاهی بازگشت به مکان وقوع حوادث نیاز داشت، اظهار کرد:  وقتی فردی پس از گذشت چند دهه درباره تجربه هایش صحبت می کند، ممکن است برخی جزئیات را فراموش کرده باشد یا تصور کند بیان آن ها اهمیت چندانی ندارد.  برای همین، صرف پرسیدن پرسش های کلی درباره مبارزه و زندان کافی نبود. تلاش کردم حوادث را با توجه به تاریخ وقوع آن ها بررسی کنم؛ برای مثال، روزشمار انقلاب و رویدادهای سیاسی هر سال را مرور می کردم و درباره شرایط زندان اوین، زندان قصر و زندان شیراز در مقاطع مختلف از ایشان سؤال می پرسیدم. حتی درباره مسئولان زندان ها، شیوه برخورد مأموران و اتفاقات خاص آن دوره پرسش هایی مطرح می کردم تا خاطرات در بستری تاریخی و دقیق تر ثبت شوند.

شریفی افزود:  در برخی موارد، بازگشت به مکان وقوع حوادث نیز به یادآوری جزئیات کمک می کرد.  رای نمونه، در بازدید از ارگ کریم خان شیراز که پیش از انقلاب از آن به عنوان زندان استفاده می شد، آقای منفرد دوکوهکی بخش هایی از خاطراتش را به یاد آورد و درباره محل شکنجه، کتک خوردن، نمازخواندن و ورزش صبحگاهی زندانیان توضیح داد. قرار گرفتن در فضای واقعی حوادث، امکان بازسازی برخی تجربه ها را فراهم کرد و باعث شد جزئیاتی که شاید در گفت وگوهای معمولی به یاد نمی آمدند، دوباره در روایت او ظاهر شوند.  این روش در کنار بررسی مصاحبه های قبلی و یادداشت های ثبت شده، به کامل تر شدن خاطرات کمک کرد.

روایت زندگی مبارزی که از حاشیه جامعه برخاست

وی با اشاره به مخاطبان کتاب «آدم خمینی» بیان کرد : این کتاب می تواند برای کسانی که به تاریخ معاصر، مبارزات پیش از انقلاب و تجربه های اجتماعی مردم در آن دوره علاقه دارند، خواندنی باشد؛ اما به نظرم اهمیت آن به گروهی که از قبل درباره تاریخ انقلاب مطالعه کرده اند محدود نمی شود.  مخاطب جوان امروز نیز می تواند از خلال زندگی یک فرد معمولی با پرسش هایی درباره چرایی مبارزه، انتخاب شیوه فعالیت سیاسی و نسبت میان باورهای فکری و رفتار اجتماعی روبه رو شود.  هدف این نبود که صرفاً زندگی یک مبارز را با مجموعه ای از اتفاقات تاریخی معرفی کنیم، بلکه می خواستیم نشان دهیم چگونه یک فرد برخاسته از شرایط دشوار اقتصادی و اجتماعی، به تدریج به درکی از مسئولیت خود می رسد و بر اساس آن تصمیم می گیرد.

شریفی با بیان اینکه زندگی نصرالله منفرد دوکوهکی ظرفیت بررسی مفهوم مبارزه و شیوه های مختلف آن را دارد، گفت:  در روایت های مربوط به مبارزات سیاسی، گاهی توجه بیشتر به چهره های مشهور، گروه های شناخته شده یا فعالیت های مسلحانه معطوف می شود، در حالی که بخش مهمی از مبارزه در زندگی افرادی جریان داشت که نامشان کمتر مطرح شده است . آقای منفرد دوکوهکی نیز با وجود ارتباط با فضای مبارزاتی، مسیر خود را بر پایه آگاهی بخشی و رساندن پیام های سیاسی به مردم دنبال می کرد.  وی معتقد بود تغییر پایدار باید در اندیشه و انتخاب افراد شکل بگیرد و به همین دلیل، فعالیت هایی مانند توزیع اعلامیه، رساندن رساله و نوارهای سخنرانی امام خمینی(ره) را دنبال می کرد.  نمود این رویکرد در کتاب، از خلال تجربه های شخصی او و تصمیم هایی که در مقاطع مختلف زندگی گرفته است، دیده می شود.

از محرومیت آموزشی تا آشنایی با اندیشه های امام خمینی(ره)

شریفی با اشاره به جایگاه امام خمینی (ره) در این اثر اظهار کرد:  نام کتاب از نسبت فکری و اعتقادی نصرالله منفرد دوکوهکی با امام خمینی (ره) گرفته شده است.  وی تا زمان رحلت امام (ره)، از نزدیک ایشان را ندیده بود، اما از طریق سخنرانی ها، اعلامیه ها، رساله و نقل دیدگاه های ایشان با اندیشه های امام آشنا شده بود. آنچه در کتاب اهمیت دارد، صرفاً علاقه شخصی یک فرد به یک شخصیت سیاسی نیست، بلکه این است که چگونه یک ارتباط فکری و معنوی، بدون دیدار مستقیم، می تواند بر تصمیم ها و مسیر زندگی فرد اثر بگذارد. آقای منفرد دوکوهکی می کوشید سخنان و مواضع امام را دنبال کند و آن ها را در زندگی و فعالیت های خود مبنا قرار دهد. نمود این پیوند در کتاب، از خلال خاطرات و انتخاب های او بازتاب یافته است.

وی افزود:  برای فهم این رابطه باید به شرایط زندگی و میزان دسترسی افراد به منابع اطلاعاتی در آن دوره توجه کرد. امروز مخاطب با حجم گسترده ای از اطلاعات و امکان دسترسی سریع به دیدگاه های مختلف روبه روست، اما در سال های پیش از انقلاب، انتقال پیام های سیاسی با دشواری ها و محدودیت های فراوان همراه بود. اعلامیه ها و رساله ها باید به صورت مخفیانه دست به دست می شدند و نوارهای سخنرانی نیز با خطر شناسایی و بازداشت توزیع می شدند. در چنین فضایی، فردی مانند منفرد دوکوهکی تلاش می کرد محتوایی را که از آن آگاهی یافته بود، به دیگران برساند. کتاب نشان می دهد که این فعالیت ها چگونه در زندگی روزمره او با کار و تأمین معاش خانواده درهم تنیده شده بود.

این نویسنده ادامه داد: آقای منفرد دوکوهکی در خانواده ای پرجمعیت و در شرایط اقتصادی دشوار رشد کرده بود.  فقر و محدودیت در دسترسی به آموزش، امکان تحصیل منظم را از او گرفته بود و ناچار بود برای کمک به تأمین هزینه های خانواده کار کند. او سواد را به تدریج و بیرون از مسیر معمول مدرسه فراگرفت، اما همین آشنایی با خواندن و نوشتن، زمینه دسترسی او به متون و پیام های سیاسی را فراهم کرد. یکی از نقاط عطف زندگی او نیز مواجهه با حدیثی از امام حسین(ع) درباره مسئولیت انسان در برابر حاکم ستمگر بود. این مضمون نگاه او را به مسئولیت اجتماعی تغییر داد و موجب شد نسبت به وضعیت جامعه و نقش خود در برابر آن حساس تر شود. در روایت کتاب، این تحول فکری در کنار تجربه های شخصی و آشنایی با اندیشه های امام خمینی(ره)، بخشی از مسیر ورود او به مبارزه را شکل می دهد.

دست فروشی؛ پوششی برای انتقال اعلامیه ها و رساله ها

شریفی با اشاره به شرایط معیشتی منفرد دوکوهکی اظهار کرد:  وی برای تأمین هزینه های زندگی به دست فروشی لباس مشغول بود و فعالیت های مبارزاتی را در کنار همین کار دنبال می کرد. مغازه کوچکی نیز داشت، اما بخش عمده فروش اجناس در خیابان انجام می شد و آن محل بیشتر برای نگهداری کالاها مورد استفاده قرار می گرفت. در چنین شرایطی، او باید هم به تأمین معاش خانواده توجه می کرد و هم فعالیت هایی را که برای خود ضروری می دانست، ادامه می داد. این دو بخش زندگی از یکدیگر جدا نبودند؛ کار روزانه امکان ارتباط با افراد مختلف را فراهم می کرد و او می کوشید از همین ظرفیت برای رساندن اعلامیه ها و رساله های امام خمینی(ره) استفاده کند. کتاب از این منظر، مبارزه را در متن زندگی روزمره و محدودیت های اقتصادی روایت می کند.

وی افزود: شیوه فعالیت او با توجه به شغلش شکل خاصی داشت. اعلامیه ها و رساله ها را در میان اجناس پنهان می کرد و به افراد موردنظر می رساند. این کار در شرایطی انجام می شد که حمل یا توزیع چنین مطالبی می توانست به بازداشت و برخورد امنیتی منجر شود. در عین حال، او تلاش می کرد فعالیت هایش را بر رساندن پیام و آگاه کردن افراد متمرکز کند. رفت وآمد به قم و پیگیری اخبار و دیدگاه های مرتبط با مبارزات نیز بخشی از همین مسیر بود. نمود این فعالیت ها در کتاب نشان می دهد که چگونه یک دست فروش در شیراز، بدون برخورداری از جایگاه اجتماعی ویژه، در شبکه ای از ارتباطات و انتقال پیام های سیاسی مشارکت داشت.

شریفی ادامه داد: یکی از نکات قابل توجه در زندگی او، نسبت میان میزان تحصیلات و مسئولیتی بود که بر عهده گرفته بود. آقای منفرد دوکوهکی در آغاز از تحصیلات رسمی گسترده ای برخوردار نبود و سوادش را با دشواری و به تدریج به دست آورده بود. با این حال، همین توانایی خواندن و نوشتن به او اجازه داد با نوشته های سیاسی و مذهبی ارتباط برقرار کند و آن ها را به دیگران برساند. بنا بر خاطرات او، در دوره بازداشت در ارگ کریم خان شیراز، در آزمونی که در زندان برگزار شد، توانست پایه ششم را بگذراند. این جزئیات نشان می دهد که یادگیری در زندگی او فرایندی متوقف شده نبود و حتی در شرایط محدودکننده زندان نیز ادامه پیدا کرد.

زندان های اوین و قصر؛ هزینه انتخاب مسیر مبارزه

نویسنده کتاب «آدم خمینی» با اشاره به بازداشت و زندانی شدن منفرد دوکوهکی بیان کرد: فعالیت های او سرانجام به شناسایی و بازداشتش انجامید و تجربه زندان به یکی از بخش های مهم زندگی اش تبدیل شد. او در دوره بازداشت با فضای امنیتی و فشارهای جسمی و روانی روبه رو شد و شکنجه هایی را تحمل کرد که آثار آن ها در سال های بعد نیز باقی ماند. در بازسازی این بخش از زندگی او تلاش کردم به جای بسنده کردن به عنوان کلی زندانی سیاسی، شرایط و جزئیات تجربه هایش را تا حد امکان روشن کنم. بررسی زمان وقوع حوادث و پرسش درباره محل نگهداری، نحوه برخورد مأموران و وضعیت زندانیان کمک کرد تا خاطرات از حالت کلی خارج شوند و به روایتی دقیق تر از تجربه شخصی او نزدیک شوند.

وی افزود:  در خاطرات منفرد دوکوهکی، زندان فقط مکانی برای تحمل مجازات نیست، بلکه فضایی است که در آن باورها، روابط و شیوه مواجهه افراد با فشار آشکار می شود. یکی از روایت های مطرح شده در کتاب به بازجویی های او مربوط است؛ زمانی که از او درباره ارتباطش با امام خمینی(ره) و پذیرش دیدگاه های ایشان پرسش می شد. او در شرایطی که تحت فشار قرار داشت، موضع اعتقادی خود را پنهان نمی کرد. این خاطرات برای شناخت شخصیت او اهمیت دارد، زیرا نشان می دهد باورهایش تنها در سخن و فعالیت بیرونی خلاصه نمی شد، بلکه در موقعیت های دشوار نیز بر رفتار و پاسخ های او اثر می گذاشت. این بخش ها در کتاب از خلال روایت خود او بازگو شده اند و تصویری از نسبت میان اعتقاد و عمل ارائه می کنند.

شریفی با تأکید بر اینکه تجربه زندان تمام هویت شخصیت اصلی کتاب را تشکیل نمی دهد، اظهار کرد: در روایت چنین تجربه هایی باید جزئیات تاریخی را حفظ کرد و در عین حال، شخصیت راوی را به تصویری تک بعدی از یک زندانی شکنجه شده تقلیل نداد. آقای منفرد دوکوهکی در معرض فشارهای جدی قرار گرفته بود و آثار آن نیز بر سلامت جسمی او باقی مانده بود، اما تمام زندگی او در همین تجربه خلاصه نمی شد. تلاش کردم زندان را در امتداد زندگی پیش و پس از بازداشت روایت کنم تا مشخص شود این تجربه چه تأثیری بر مسیر فعالیت ها و مسئولیت های بعدی او گذاشت. برای مخاطب امروز نیز اهمیت دارد که با یک شخصیت واقعی روبه رو شود؛ انسانی که در شرایط دشوار تصمیم گرفته، هزینه انتخاب هایش را پذیرفته و پس از پایان آن دوره نیز زندگی اش را ادامه داده است.

تغییر از مسیر آگاهی بخشی و ادامه مسئولیت پس از انقلاب

شریفی با اشاره به پرهیز شخصیت اصلی کتاب از ورود به خشونت مسلحانه گفت:  در زندگی آقای منفرد دوکوهکی موقعیت هایی وجود داشت که می توانست او را به سمت انتقام جویی یا درگیری مستقیم سوق دهد. او با محرومیت ها و ناآرامی های اجتماعی روبه رو شده بود و برخی از نزدیکان و دوستانش نیز بازداشت شده بودند. بنا بر روایت او، یکی از دوستانش در جریان شکنجه جان خود را از دست داده بود. با وجود چنین تجربه هایی، مسیر اصلی فعالیت او بر این اساس شکل گرفت که تغییر باید از آگاهی انسان ها آغاز شود. وی به جای آنکه انتقام را راه حل بداند، می کوشید با انتقال نوشته ها و دیدگاه های سیاسی، افراد را با شرایط موجود آشنا کند و امکان انتخاب را در برابرشان قرار دهد. این رویکرد از ویژگی های مهمی است که در کتاب برای شناخت شیوه مبارزه او مورد توجه قرار گرفته است.

وی ادامه داد: برای شناخت این انتخاب باید فضای سیاسی آن دوره را نیز در نظر گرفت. در شرایطی که برخی جریان های مخالف حکومت به مبارزه مسلحانه گرایش داشتند، آقای منفرد دوکوهکی مسیر دیگری را دنبال می کرد و بر آگاهی بخشی و انتقال پیام تأکید داشت. او می خواست افراد درباره وضعیت جامعه، ساختار حکومت و آینده سیاسی کشور شناخت بیشتری پیدا کنند و سپس درباره ضرورت تغییر تصمیم بگیرند. در کتاب، این رویکرد از خلال خاطرات مربوط به فعالیت های روزمره، توزیع اعلامیه ها و ارتباط با دیگران بازتاب یافته است. بنابراین، مخاطب به جای مواجهه با یک تعریف کلی از مبارزه، با نمونه هایی از رفتار و تصمیم های فردی روبه رو می شود که نشان می دهند راوی چگونه برداشت خود از مسئولیت اجتماعی را به عمل تبدیل کرده است.

این نویسنده با اشاره به فعالیت های منفرد دوکوهکی پس از پیروزی انقلاب اسلامی اظهار کرد: زندگی او با پایان مبارزات پیش از انقلاب متوقف نشد و دوره پس از پیروزی انقلاب نیز بخش مهمی از روایت کتاب را تشکیل می دهد. او مسئولیت هایی را پذیرفت که با تجربه های قبلی اش ارتباط داشت، اما شکل و موضوع آن ها متفاوت بود. یکی از مسئولیت های او رسیدگی به زنانی بود که به حمایت و اصلاح نیاز داشتند؛ مسئولیتی که پذیرش آن برای همه افراد آسان نبود. این بخش از زندگی او نشان می دهد که نگاهش به مسئولیت اجتماعی صرفاً به مقابله با حکومت پهلوی محدود نمی شد. پس از تغییر شرایط سیاسی، او همچنان تلاش می کرد در حوزه ای که بر عهده اش گذاشته شده بود فعالیت کند و تجربه های خود را در خدمت مسئولیت جدید قرار دهد.

شریفی در پایان با اشاره به مشخصات کتاب «آدم خمینی» گفت:  این اثر حاصل حدود 40 ساعت مصاحبه با نصرالله منفرد دوکوهکی و برخی نزدیکان اوست و تدوین و نگارش آن نزدیک به هفت سال زمان برد. در این مدت، متن چندین بار نوشته و بازنویسی شد و تلاش کردم با بازبینی خاطرات، طرح پرسش های تکمیلی و بررسی جزئیات تاریخی، روایتی منسجم از زندگی او ارائه کنم. کتاب در 152 صفحه از سوی انتشارات راه یار منتشر شده است. آنچه در این اثر روایت می شود، زندگی فردی است که از شرایط دشوار اقتصادی و محرومیت آموزشی برخاست، با مطالعه و آشنایی با اندیشه های امام خمینی(ره) مسیر خود را انتخاب کرد، برای انتقال پیام های سیاسی به مردم فعالیت کرد، هزینه این انتخاب را با بازداشت و زندان پرداخت و پس از پیروزی انقلاب نیز مسئولیت های اجتماعی خود را ادامه داد. هدف کتاب، ثبت تجربه چنین افرادی و نشان دادن بخشی از تاریخ معاصر از زاویه زندگی کسانی است که با وجود نقش آفرینی در حوادث، کمتر در روایت های عمومی شناخته شده اند.

انتهای پیام

نظرات

captcha