شکارچیان ایرانی در کمین ماشین جنگی آمریکا

به گزارش مشرق ، پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفته دفاع مقدس و دومین سالگرد شهادت سیدحسن نصرالله، مقایسه ای میان ایران پیش و پس از انقلاب اسلامی داشت؛ روزگاری که سفیران دولت های مستکبر، بایدها و نبایدها را به شاه ابلاغ می کردند و انقلابی که به رهبری امام خمینی(ره)، آن مناسبات را برهم زد.

صنعت دفاعی یکی از عرصه های ملموس این تحول است؛ عرصه ای که در آن، طراحی و تولید تجهیزات در داخل کشور به راهکاری برای پاسخ به نیازهای نیروهای مسلح تبدیل شد.

صنعت پهپادی از نمونه های شاخص این مسیر است؛ صنعتی که تجربه های اولیه آن در دوران دفاع مقدس شکل گرفت و طی دهه های بعد، به ساخت خانواده های متنوع پرنده های شناسایی، رزمی، انهدامی و رهگیر منجر شد.

نخستین پهپادهای ایرانی برای پاسخ به یک نیاز فوری به پرواز درآمدند؛ شناسایی مواضع دشمن در آن سوی خطوط مقدم. پرنده هایی مانند تلاش و مهاجر با امکانات محدود، تصاویری از آرایش نیروهای عراقی و موانع میدان نبرد در اختیار فرماندهان قرار می دادند. هدایت کنندگان این پرنده ها گاهی برای حفظ ارتباط چشمی، ناچار بودند خود را به نزدیکی مواضع دشمن برسانند.

این تجربه پس از جنگ تحمیلی هشت ساله ادامه یافت. توسعه خانواده های مهاجر و ابابیل، ساخت شاهد129، تولید انبوه مهاجر6، معرفی کمان22 و غزه، توسعه پهپادهای انهدامی شاهد136 و آرش و تجهیز کرار به موشک هوابه هوا، هرکدام مرحله ای از گسترش توان پهپادی کشور را نشان می دهند.

تلاش؛ نخستین تجربه ها برای دیدن آن سوی جبهه

در تاریخ پهپادی ایران، تلاش جایگاهی اساسی دارد. به روایت فرماندهان اولیه یگان پهپادی سپاه، اقدامات ابتدایی ساخت تلاش1 در جهاد دانشگاهی اصفهان انجام گرفت و صنایع هوایی قدس آن را بهینه سازی کرد. این پرنده در مأموریت شناسایی به کار می رفت و هدایت آن به دید مستقیم وابسته بود.

محدودیت امکانات، ابتکارهای میدانی را به همراه داشت. برای افزایش عمق شناسایی، گاهی دو گروه هدایت کننده در نقاط متفاوت مستقر می شدند و کنترل پرنده را به یکدیگر می سپردند. تصاویر حاصل، اطلاعاتی از آرایش نیروهای عراقی و موانع منطقه فراهم می کرد که در تصمیم گیری فرماندهان مؤثر بود. تلاش1، بخشی از تجربه عملیاتی نیروهای ایرانی برای دستیابی به اطلاعات میدان نبرد بود.

تلاش2 نیز با تفاوت هایی در شیوه پرتاب، بازیابی و قابلیت های پروازی توسعه یافت. این خانواده، در کنار کاربردهای آموزشی و هدف، بستری برای آموختن ساخت، هدایت و نگهداری پرنده های بدون سرنشین فراهم کرد؛ مهارت هایی که توسعه نسل های بعد به آنها وابسته بود.

مهاجر و ابابیل؛ ریشه هایی در دفاع مقدس

تشکیل صنایع هوایی قدس در سال1364، به فعالیت های ساخت پهپاد سازمان بیشتری داد. مهاجر1 در همین بستر و در دوران دفاع مقدس ساخته شد و به یکی از شناخته شده ترین نمادهای شناسایی پهپادی جنگ تبدیل شد. ارتباط میان یگان عملیاتی و مجموعه سازنده، امکان انتقال نیازهای جبهه به بخش طراحی و تولید را فراهم می کرد.

تلاش برای مسلح کردن پهپاد نیز از همان دوران آغاز شد. فرماندهان اولیه یگان پهپادی، از تشکیل گردان رزمی و آزمایش نصب راکت در سال1366 سخن گفته اند. این تجربه هنوز با پهپادهای دقیق زن امروزی فاصله داشت، اما نشان می داد استفاده رزمی از پرنده بدون سرنشین، در همان سال های جنگ مورد توجه قرار گرفته بود.

ریشه ابابیل نیز به دفاع مقدس بازمی گردد. مراحل اولیه طراحی آن در دوران جنگ انجام شد و طرح در مهر1365 برای تولید به صنایع هواپیماسازی ایران، هسا، انتقال یافت. نمونه های اولیه با مأموریت یک بارمصرف توسعه یافتند؛ خانواده ای که بعدها گونه های شناسایی، هدف و رزمی آن پدیدار شد.

دهه های70 و80؛ تثبیت صنعت و توسعه نسل های شناسایی

پس از جنگ، استمرار طراحی و تولید، تجربه دوران دفاع مقدس را به فعالیتی صنعتی تبدیل کرد. مهاجر2 برای مراقبت و شناسایی توسعه یافت و مهاجر3 و مهاجر4، مسیر اصلاح طراحی، افزایش مداومت پروازی و بهبود تجهیزات مأموریتی را ادامه دادند.

مهاجر4 به یکی از پایه های مهم توسعه پهپادهای شناسایی تبدیل شد. تجربه این نسل ها، زمینه ارتقای سامانه های هدایت، تجهیزات تصویربرداری و قابلیت های بهره برداری را فراهم کرد. اهمیت این دوره، انباشته شدن دانشی بود که امکان ساخت و اصلاح مستمر محصول را به وجود می آورد.

در همین مسیر، ابابیل2 و سپس ابابیل3 جایگاه یافتند. ابابیل3 به ویژه در حوزه شناسایی شناخته شد. توسعه این خانواده ها، حرکت تدریجی به سوی مراقبت طولانی تر و گسترش مأموریت های بدون سرنشین را نشان می داد؛ مسیری که بعدها با تجهیز نمونه هایی از این پرنده ها به مهمات هدایت شونده ادامه یافت.

1389؛ کرار و گسترش توان ساخت پهپادهای جت

رونمایی کرار در سال1389، یکی از نقاط مهم این مسیر بود. کرار با پیشران جت، امکان توسعه مأموریت هایی متفاوت از پهپادهای ملخی را فراهم کرد و در نقش هدف پرنده و کاربردهای رزمی معرفی شد.

ظرفیت توسعه این محصول در سال های بعد آشکارتر شد. کرار به طرحی قابل ارتقا تبدیل شد که مأموریت های تازه ای برای آن تعریف می شد. این روند، اهمیت طراحی محصولی را نشان می داد که بتوان با تغییر تجهیزات و تسلیحات، آن را برای نیازهای متفاوت آماده کرد.

1391 و1392؛ پیوند مراقبت طولانی با تسلیحات هدایت شونده

معرفی شاهد129 در سال1391، گامی مهم در توسعه پهپادهای دارای مداومت پروازی بالا بود. در 5 مهر1392 نیز تولید انبوه و عملیاتی شدن این پهپاد اعلام شد. شاهد129 با قابلیت مراقبت و حمل مهمات خانواده سدید، امکان شناسایی و اقدام رزمی را در یک پرنده فراهم می کرد. استفاده عملیاتی از آن در مقابله با گروه های تروریستی منطقه نیز تجربه ای برای ارتقای تجهیزات و روش های بهره برداری به همراه داشت.

در همین مقطع، خانواده حازم در مجموعه پدافند هوایی مطرح شد و سریر در سال1392 به نمایش درآمد. حماسه در اردیبهشت همان سال و فطرس در آبان معرفی شدند. وزارت دفاع، فطرس را برای مراقبت و شناسایی طولانی و با قابلیت تجهیز به تسلیحات هوابه سطح معرفی کرد.

در سال1392، یسیر نیز در نیروی زمینی ارتش معرفی شد؛ پرنده ای سبک برای تصویربرداری و شناسایی. اعلام تولید رعد85 در همان سال، شاخه انهدامی فعالیت پهپادی نزاجا را برجسته کرد. یسیر و رعد85، دو نیاز متفاوت یگان زمینی را پاسخ می دادند؛ کسب اطلاعات و اجرای حمله.

1393 به بعد؛ بال پرنده ها و ارتقای نسل های پیشین

در اردیبهشت1393، نمونه ایرانی مبتنی بر طرح RQ-170 به نمایش درآمد. این پروژه، شاخه ای از توسعه پهپادی با پیکربندی بال پرنده را گسترش داد؛ طرح هایی که بدنه و بال در آنها ساختاری یکپارچه تر دارند.

در ادامه این مسیر، شاهد141، شاهد161، شاهد171 موسوم به سیمرغ، شاهد181 و شاهد191 معرفی شدند. گونه های مختلف با ابعاد، پیشرانه و مأموریت متفاوت توسعه یافتند و برخی قابلیت حمل مهمات داشتند. عنوان صاعقه نیز برای نمونه هایی از این مجموعه به کار رفته است. این خانواده، تجربه طراحی و کنترل پرنده هایی متفاوت از مهاجر و ابابیل را گسترش داد.

هم زمان، ارتقای طرح های پیشین ادامه داشت. در سال1393، صادق و مهاجر2 نوین معرفی شدند. مهاجر2 نوین، با نام تجاری M2-N، نمونه ای از به روزرسانی تجهیزات یک طرح موجود بود. این دو مسیر نشان می داد صنعت پهپادی، هم پیکربندی های تازه را دنبال می کند و هم تجربه خانواده های قدیمی را توسعه می دهد.

1396؛ مهاجر6 و تولید انبوه پهپاد مسلح

افتتاح خط تولید انبوه مهاجر6 در 16 بهمن1396، نقطه ای مشخص در پیوند طراحی، تولید و تجهیز یگان ها بود. این پهپاد با بمب هوشمند قائم معرفی شد و شناسایی و حمله را در یک مجموعه گرد آورد.

مهاجر6 نشان می داد پیشرفت پهپادی به ساخت پرنده محدود نمانده است؛ سامانه تصویربرداری، ارتباط با ایستگاه زمینی و مهمات متناسب باید در کنار یکدیگر عمل کنند. تولید و تحویل این محصول، امکان ارتباط مستمر میان سازنده و بهره بردار را فراهم می کرد؛ ارتباطی ضروری برای اصلاح محصول و طراحی نسل های بعد.

1397 تا1399؛ کمان، کیان و مأموریت های دریایی

کمان12 در سال1397 در نمایشگاه اقتدار40 معرفی شد. این محصول، فعالیت نیروی هوایی ارتش در توسعه پهپادهای مسلح را نمایندگی می کرد و برای حمل محموله های شناسایی، رزمی و تجهیزات مأموریتی توسعه یافت.

در شهریور1398، کیان2، در ادامه توسعه کیان1، معرفی شد. گسترش این خانواده، بخش دیگری از فعالیت نیروهای مسلح در توسعه پرنده های متناسب با مأموریت های تخصصی را نشان می داد.

در حوزه دریایی نیز سیمرغ نیروی دریایی ارتش و پلیکان2 معرفی شدند. سیمرغ نداجا، پهپادی برای مأموریت های شناسایی و رزمی دریایی و متفاوت از بال پرنده هم نام آن در خانواده شاهد بود. پلیکان2 نیز با قابلیت برخاست و فرود عمودی، برای فعالیت از عرشه شناورها توسعه یافت.

شاهد131 و شاهد136؛ گسترش شاخه انهدامی

در دی1399، تصاویر عملکرد شاهد131 و شاهد136 در رزمایش پیامبر اعظم15 منتشر شد. این پرنده ها از رده انهدامی اند؛ خود پهپاد حامل سرجنگی است و مأموریت با برخورد به هدف پایان می یابد.

جایگاه شاهد136 در مسیر توسعه پهپادی ایران، به گسترش همین رده مربوط است. در کنار پهپادهایی مانند شاهد129 و مهاجر6 که مهمات حمل می کنند و قابلیت بازگشت دارند، پرنده های انهدامی برای مأموریتی متفاوت طراحی شده اند. توسعه هم زمان این دو رده، دامنه انتخاب نیروهای مسلح را برای پاسخ به نیازهای عملیاتی افزایش داد.

اسفند99؛ کمان22، غزه و ابابیل5

در اسفند1399، کمان22 معرفی شد؛ پهپاد پهن پیکر نیروی هوایی ارتش با قابلیت اعلام شده حمل محموله های متنوع و مداومت پروازی بیش از 24 ساعت. این محصول، ادامه فعالیت در خانواده کمان در رده ای بزرگ تر بود.

در 31 اردیبهشت1400، پهپاد غزه یا شاهد149 رونمایی شد. استفاده از موتور توربوپراپ، ابعاد بزرگ تر و ظرفیت بیشتر حمل محموله، آن را از شاهد129 متمایز می کرد. در معرفی اولیه، مداومت پروازی 35ساعته برای غزه اعلام شد؛ ویژگی ای برای حضور طولانی تر و حمل تجهیزات بیشتر.

نمایش ابابیل5 در فروردین1401 نیز استمرار توسعه خانواده های باسابقه را نشان داد. ابابیل4 و ابابیل5، با قابلیت های متنوع، به مجموعه محصولات شناسایی و رزمی نیروهای مسلح افزودند.

آرش و آرش2؛ توسعه پهپادهای انهدامی ارتش

در کنار خانواده شاهد، آرش از نام های شاخص پهپادهای انهدامی ارتش است. توسعه آرش و آرش2، نشان دهنده توجه ارتش به پرنده هایی بود که برای حمل سرجنگی و اجرای مأموریت یک طرفه طراحی شده اند.

در سال1401، توضیحات فرمانده نیروی زمینی ارتش درباره آرش2، جایگاه این محصول را در برنامه تجهیز نیرو برجسته تر کرد. برای آرش2، برد 2000کیلومتری اعلام شده است. این خانواده در کنار رعد85 و دیگر محصولات انهدامی، بخشی از تنوع توان پهپادی ارتش را تشکیل می دهد؛ تنوعی که در سال های بعد با تحویل محصولات تازه به یگان ها ادامه یافت.

1402؛ مهاجر10، کمان19 و شناسایی در ارتفاع بالا

در سال1402، معراج532 به عنوان محصول انهدامی نیروی زمینی سپاه معرفی شد. در مرداد نیز مهاجر10 رونمایی شد؛ محصولی که مسئول طراحی آن، به روزرسانی تجهیزات الکترونیکی پرواز و سامانه های اپتیکی را از دلایل توسعه اش دانست. او در همان مقطع، مهاجر8 را نمونه ارتقایافته و عملیاتی مهاجر6 معرفی کرد.

در مهر، کمان19 در رزمایش مشترک پهپادی ارتش به نمایش درآمد و اجرای مأموریت اخلال هواپایه برای آن گزارش شد. در همین سال، مهمات پرسه زن سینا و فاتح نیز در رزمایش نیروی زمینی ارتش به کار گرفته شدند؛ نشانه ای از تخصصی ترشدن مأموریت ها در کنار توسعه پرنده های بزرگ تر.

در آبان، شاهد147 با مأموریت شناسایی در ارتفاع بالا معرفی شد؛ با دهانه بال 26متری و سقف پروازی اعلام شده 60هزار پا. این محصول، جهت گیری توسعه به سوی پرنده های مناسب مراقبت در ارتفاع بالاتر را نشان می داد.

شاهد238؛ پیشران جت در خانواده پهپادهای انهدامی

در آبان1402، شاهد238 نیز در نمایشگاه دستاوردهای نیروی هوافضای سپاه به نمایش درآمد. این پهپاد با استفاده از پیشران جت، مسیر متفاوتی را در توسعه خانواده پرنده های انهدامی شاهد نشان داد.

اهمیت شاهد238 در این است که گسترش خانواده شاهد به افزایش ابعاد یا تغییر محموله محدود نمانده و نوع پیشران و تجهیزات هدایت را نیز در بر گرفته است. نمایش گونه های متفاوت این محصول، از ادامه فعالیت برای پاسخ به نیازهای متنوع مأموریتی حکایت داشت.

کرار رهگیر؛ ورود به مأموریت مقابله هوایی

در آذر1402، گروه های پروازی کرار مسلح به موشک هوابه هوای مجید به یگان های پدافندی تحویل شدند. پروژه «رسول»، حاصل همکاری وزارت دفاع و نیروی پدافند هوایی، مأموریت رهگیری مسلحانه را به ظرفیت این پرنده افزود.

این رویداد، مرحله ای مشخص در تبدیل ارتقای فنی به تجهیز سازمان رزم بود. در بهمن همان سال نیز تحویل مجموعه ای شامل ابابیل4، ابابیل5، آرش، باور و کرار به ارتش گزارش شد؛ محصولاتی که مأموریت های متفاوت شناسایی، رزمی، انهدامی و رهگیری را پوشش می دادند.

1403 و1404؛ پرسه زن ها، پرنده های جت و توسعه توان ناوپایه

شاهد136بی در شهریور1403 به نمایش درآمد. در دی همان سال، رضوان در رزمایش نیروی زمینی سپاه معرفی و عملیاتی شد؛ محصولی در ادامه توسعه پرسه زن هایی مانند معراج521. حدید110 نیز در بهمن، در نمایشگاه اقتدار1403 رونمایی شد.

نمایش جاس313 همراه با ناو پهپادبر شهید بهمن باقری، بخش دیگری از این روند بود. فرمانده نیروی دریایی سپاه در اسفند1403 اعلام کرد نمونه بزرگ جاس313 برای پرواز از باند زمینی عملیاتی شده و آزمایش های پروازی آن روی ناو ادامه دارد.

در سال1404، معرفی سامانه های هما، دیدبان و شاهین1 در نیروی زمینی ارتش، توسعه پرنده های سبک، عمودپرواز و ریزپرنده های انهدامی را برجسته کرد. شاهد107 نیز در خرداد همان سال به صورت رسمی معرفی شد. این محصولات نشان می دهند توسعه پهپادی هم زمان در دو جهت پیش رفته است؛ پرنده های بزرگ تر با محموله بیشتر و سامانه های کوچک تر متناسب با نیاز یگان های میدانی.

دستاورد ماندگار؛ توان ساخت و تکامل نسل های بعد

مرور این خانواده ها و محصولات شاخص، تصویری از تحول صنعت پهپادی ایران ارائه می کند. رونمایی، آزمایش، تولید انبوه و تحویل عملیاتی، مراحل متفاوت این مسیرند؛ همان گونه که اهمیت یک پهپاد را باید با مأموریت، تجهیزات و جایگاه آن در سازمان رزم سنجید.

حاصل چند دهه فعالیت، تبدیل تجربه محدود شناسایی در جبهه به ظرفیت توسعه پرنده هایی با مأموریت های گوناگون است. پشت نام های تلاش، مهاجر، ابابیل، شاهد، کرار، کمان و آرش، دانشی انباشته قرار دارد که امکان اصلاح محصولات موجود و طراحی نسل های تازه را فراهم می کند.

این تحول، یکی از جلوه های ملموس گسترش توان دفاعی پس از انقلاب اسلامی است؛ توانایی تبدیل نیاز نیروهای مسلح به محصول، ایجاد ظرفیت تولید و پشتیبانی و پیوندزدن تجربه میدان با دانش و صنعت داخل کشور.