تلاوت سالم پایه رسیدن به اجرایی زیبا و اثرگذار است

مسعود پنجه، قاری حرم مطهر رضوی در گفت و گو با ایکنا از خراسان رضوی درباره اولویت تلاوت سالم یا زیبا در اجرای یک قاری حرفه ای اظهار کرد: برای بررسی این موضوع ابتدا باید چند مسئله را تعریف کنیم؛ تلاوت سالم یعنی چه، تلاوت زیبا چیست و قاری حرفه ای چه ویژگی هایی دارد؟ تلاوت سالم یعنی قاری در درجه اول بتواند درست و کنترل شده بخواند. در واقع رعایت مسائل تخصصی در بخش صحت کلمات، شامل حرکات و علائم، مخارج و صفات حروف، مدها و کشش ها از نظر مقدار و زمان بندی و همچنین قوانین وقف و ابتدا اهمیت دارد. در بخش صوت و لحن نیز قاری باید نت ها و پرده های صوتی را با کنترل مناسب اجرا کند و کلمات و جملات را با لحن و ادای درست بخواند.

وی با بیان اینکه تلاوت سالم قابلیت تبدیل شدن به تلاوتی زیبا را دارد، افزود: وقتی موارد گفته شده به درستی اجرا شوند، می توانند پایه ای برای یک اجرای زیبا باشند که در این مرحله، قاری می تواند احساس، تنوع، فراز و فرودهای زیبا و نغمه پردازی های هدفمند را چاشنی تلاوت خود کند تا از یک تلاوت درست و سالم به تلاوتی زیبا و اثرگذار برسد.

این قاری حرم مطهر رضوی ادامه داد: برای نمونه ممکن است دو قاری هر دو آیه ای را کاملاً صحیح بخوانند، اما یکی نت ها را دقیق تر انتخاب کند و فالشی نداشته باشد، فراز و فرودهای طبیعی تری داشته باشد، سرعت و کشش نت ها را زیباتر مدیریت کند، اوج ها را به موقع ایجاد کند، فرود را دقیق و کنترل شده انجام دهد و جمله بندی صوتی زیباتری داشته باشد و این تفاوت همان چیزی است که تلاوت سالم را به تلاوت زیبا تبدیل می کند، بنابراین قاری حرفه ای ابتدا باید درست بخواند، سپس دقیق بخواند و بعد از آن، زیبا و اثرگذار تلاوت کند.

آمادگی روحی بر کیفیت تلاوت اثر می گذارد

پنجه با اشاره به اهمیت آمادگی روحی و روانی قاری پیش از اجرا اظهار کرد: یکی از مواردی که می تواند توانایی های قاری را در یک اجرا نشان دهد، آمادگی روحی و روانی اوست. پیش از اجرای یک تلاوت استاندارد، میزان آمادگی روحی و روانی قاری اهمیت بالایی دارد و مستقیماً بر کیفیت اجرا اثر می گذارد. قاری باید پیش از شروع از نظر ذهنی آرامش داشته باشد، از اضطراب و درگیری های ذهنی فاصله بگیرد و وارد فضای تمرکز، حضور قلب و توجه به معانی آیات شود که این آمادگی باعث می شود نفس ها منظم تر و قابل کنترل تر شوند، ورود به نغمه و جمله بندی با اطمینان بیشتری انجام شود، فشار اضافی روی حنجره کاهش پیدا کند و فراز و فرودهای صوتی طبیعی تر اجرا شوند.

وی با بیان اینکه آمادگی روانی به توجه بیشتر به معنا و ساختار آیات نیز کمک می کند، افزود: در چنین شرایطی، قاری هنگام اجرا کمتر دچار تقلید مکانیکی از تلاوت های الگو می شود، بنابراین آمادگی روحی و روانی کمک می کند اجرای صحیح، زیباتر، هنرمندانه تر و اثرگذارتر ارائه شود. قاری حرفه ای کسی نیست که صرفاً زیباتر بخواند، بلکه کسی است که بتواند تلاوت صحیح را با صدای زیبا، پرده های دقیق، فراز و فرود کنترل شده، کشش های حساب شده و حضور قلب همراه کند. آمادگی روحی و روانی نیز فقط یک موضوع معنوی نیست، بلکه عاملی فنی در کیفیت اجرای تلاوت به شمار می رود.

این قاری با اشاره به ضرورت توانایی اجرای مطلوب در شرایط مختلف گفت: قاری حرفه ای فقط کسی نیست که در شرایط ایده آل و با آمادگی کامل زیبا تلاوت کند، بلکه باید به مرحله ای برسد که مهارت هایش آن قدر تثبیت شده باشند که در شرایط مختلف، حتی با بیماری یا مقداری خستگی، اضطراب، تغییر محیط یا آمادگی ناکامل، بتواند تلاوتی سالم، کنترل شده و قابل قبول ارائه دهد، بنابراین این توانایی با زیاد تلاوت کردن به تنهایی ایجاد نمی شود، بلکه قاری باید عمداً خودش را در شرایط متفاوت قرار دهد و تمرین کند.

پنجه درباره ضرورت تمرین در شرایط متنوع بیان کرد: قاری نباید همیشه در یک اتاق با یک میکروفن، در یک ساعت و با آمادگی کامل تمرین کند، بلکه گاهی باید تمرین را با شرایطی نزدیک به اجرای واقعی انجام دهد، برای نمونه زمان محدودی برای آمادگی داشته باشد، با میکروفن و فضای متفاوت تمرین کند، بخشی از تلاوت را بدون گرم کردن صوتی اجرا کند یا در حضور چند نفر تلاوت داشته باشد، حتی می توان پس از یک فعالیت یا خستگی نسبی، اجرای کنترل شده ای داشت، البته هدف از این تمرین ها واردکردن فشار به بدن یا صدا نیست، بلکه افزایش سازگاری ذهن و مهارت اجرایی با شرایط متغیر است.

تثبیت تکنیک های صوتی، لحنی و تجویدی تا حد عادت

وی با تأکید بر نقش تمرین صحیح در تثبیت مهارت های قاری اظهار کرد: در اجرای حرفه ای نباید قاری برای هر نت، کشش، نفس، فراز و فرود یا مخارج حروف به صورت آگاهانه تصمیم گیری کند، بلکه بخش زیادی از این مهارت ها باید بر اثر تمرین صحیح تثبیت شده باشند. به بیان ساده، هرچه تکنیک بیشتر در حافظه و عادت اجرایی تثبیت شده باشد، وابستگی کیفیت تلاوت به شرایط لحظه ای کمتر می شود، البته این به معنای بی نیازی از آمادگی نیست، بلکه یعنی افت کیفیت در شرایط نامطلوب کمتر شود.

این قاری با اشاره به نقش آمادگی روانی در کنترل اجرا بیان کرد: آمادگی روانی مستقیماً بر عملکرد صوتی و اجرایی اثر می گذارد. ممکن است قاری از نظر فنی توانایی اجرای یک فراز را داشته باشد، اما اضطراب، ترس از اشتباه یا توجه بیش از حد به نظر دیگران باعث شود کنترل نفس او ضعیف تر شود، شروع صدا با اطمینان کمتری انجام شود، نت ها ناپایدار شوند و فراز و فرودها با احتیاط یا فشار اجرا شوند که در چنین شرایطی، کشش نت ها ممکن است از حالت طبیعی خارج شود و تمرکز بر معنا، تجوید و موسیقی تلاوت کاهش پیدا کند، بنابراین آمادگی روانی بخشی از آمادگی حرفه ای قاری است، نه مسئله ای جدا از آن. همچنین قاری باید وابستگی ذهنی خود را به شرایط کاملاً ایده آل کاهش دهد، باید به تدریج به این توانایی برسد که به جای اینکه تصور کند تنها در صورت آمادگی کامل صوتی می تواند خوب بخواند، بداند در هر شرایطی چگونه بهترین اجرای ممکن را از توانایی فعلی خود ارائه کند.

پنجه افزود: قاریان حرفه ای الزاماً همیشه در بهترین شرایط جسمی و روانی نیستند، بلکه باید بتوانند شرایطی را که در آن قرار دارند مدیریت کنند، برای مثال، گاهی تلاوت قاری در شرایط یک بیماری عادی، البته نه بیماری شدید، به دلیل اینکه توقع زیادی از خود ندارد، سالم تر از کار درمی آید و حتی ممکن است به یکی از بهترین تلاوت های او تبدیل شود. نمی توان به حالتی رسید که قاری هیچ وقت اضطراب نداشته باشد و مقداری از هیجان پیش از اجرا طبیعی است. مهارت حرفه ای این است که قاری بتواند هیجان را مدیریت کند و اجازه ندهد کنترل تکنیکی او برهم بریزد و به همین دلیل، تمرین های شبیه سازی شده ارزشمندند. اگر قاری همیشه به تنهایی و بدون هیچ فشار روانی تمرین کند، ممکن است مهارت او در شرایط واقعی به همان اندازه ظاهر نشود.

وی تأکید کرد: قاری باید به این مرحله برسد که به جای جنگیدن با شرایط، اجرای خود را با شرایط موجود تطبیق دهد. قاری حرفه ای کسی است که حتی در شرایط غیر ایده آل نیز بتواند اصول صحیح تلاوت را حفظ کند و بهترین اجرای ممکن را ارائه دهد.

شناخت پرده مطلوب صوتی؛ پایه تلاوت حرفه ای

این قاری حرم مطهر رضوی با اشاره به اهمیت شناخت محدوده صوتی قاری اظهار کرد: شناخت پرده مطلوب صوتی یکی از پایه های مهم تلاوت حرفه ای است، زیرا قاری باید بداند صدای او در چه محدوده ای بهترین کیفیت، قدرت، شفافیت و انعطاف را دارد. اگر قاری از این محدوده آگاه نباشد، ممکن است برای رسیدن به نت های بالاتر یا پایین تر به حنجره خود فشار مضاعف وارد کند و در نتیجه هم زیبایی تلاوت کاهش یابد و هم به سلامت صوت او آسیب برسد.

پنجه درباره تعریف پرده مطلوب صوتی گفت: پرده مطلوب صوتی محدوده ای است که قاری در آن می تواند با کمترین فشار و بیشترین کنترل، صدایی شفاف و خوش رنگ، قدرتمند و رسا، انعطاف پذیر و پایدار در اجرای نت ها و مناسب برای فراز و فرودهای لحنی ارائه دهد، بنابراین قاری حرفه ای نباید صرفاً بپرسد «تا چه نتی می توانم بخوانم؟»، بلکه باید بداند «در کدام پرده، بهترین صدای خودم را دارم و می توانم آن را به خوبی کنترل کنم؟»

انتخاب پرده آغازین با ظرفیت طبیعی صدا هماهنگ باشد

وی با بیان اینکه شناخت پرده مطلوب به انتخاب منطقی تر مقام و شروع تلاوت کمک می کند، اظهار کرد: آغاز تلاوت در پرده ای که با ظرفیت طبیعی صدا متناسب است، به قاری اجازه می دهد در ادامه برای فرازها و اوج ها فضای صوتی کافی داشته باشد، برای نمونه، اگر قاری از همان ابتدای تلاوت در محدوده ای بسیار بالا شروع کند، ممکن است در قسمت های اوج دیگر امکان افزایش طبیعی پرده صوتی را نداشته باشد و برای رسیدن به نت های بالاتر به فشار متوسل شود و بر عکس اگر بیش از حد پایین شروع کند، ممکن است رنگ و قدرت مطلوب صوت او به خوبی نمایان نشود. انتخاب پرده آغازین باید با توجه به محدوده صوتی، رنگ صدا، نفس، مقام و مسیر لحنی تلاوت انجام شود.

این قاری با تأکید بر ضرورت استفاده صحیح از ظرفیت صوتی گفت: قاری حرفه ای باید میان استفاده از ظرفیت صوت و تحمیل به صوت تفاوت بگذارد. استفاده صحیح یعنی قاری از توانایی های طبیعی خود در حجم، ارتفاع، عمق، انعطاف و تغییر رنگ صوت بهره ببرد، اما تحمیل به صوت زمانی اتفاق می افتد که برای رسیدن به یک نت یا اجرای یک تحریر، فشار غیرطبیعی ایجاد کند.

پنجه ادامه داد: یک اصل مهم آن است که زیباتر خواندن نباید به قیمت سخت تر خواندن و تحمل فشار تمام شود. قاری نباید صرفاً برای نشان دادن توانایی صوتی خود، تحریر یا اوجی را اجرا کند که با ساختار آیه، معنا یا مسیر لحنی تلاوت هماهنگ نیست. شناخت پرده مطلوب صوتی باعث می شود قاری صدا را مدیریت کند، نه اینکه با آن بجنگد. قاری باید محدوده توانایی خود را بشناسد، پرده آغازین را هوشمندانه انتخاب کند و برای رسیدن به اوج، ظرفیت صوت را به تدریج و کنترل شده به کار بگیرد.

وی با اشاره به ضرورت حفظ تمرکز در طول اجرای تلاوت اظهار کرد: هنرنمایی واقعی زمانی اتفاق می افتد که قاری بتواند بدون فشار، بدون آسیب به حنجره و بدون لطمه زدن به صحت قرائت، با آرامش و تمرکز از تمام ظرفیت های صوتی و لحنی خود در خدمت آیات استفاده کند، همچنین در یک تلاوت مجلسی یا مسابقه ای که قاری حدود 20 قطعه یا کمتر و بیشتر اجرا می کند، اگر در یکی از قطعات با مشکلی صوتی، لحنی یا تجویدی روبه رو شود، نباید آرامش و تمرکز خود را از دست بدهد. قاری باید با تکیه بر نقاط قوت خود، شرایط را مدیریت کند تا بتواند از تمام ظرفیت های صوتی و لحنی خود در خدمت آیات بهره ببرد.

انتهای پیام