صبر در مکتب زینب(س)؛ شکیبایی همراه با عقلانیت و اقدام

سعیده رحیمی، مدرس حوزه و دانشگاه و پژوهشگر تاریخ اسلام، در گفت وگو با ایکنا با تبیین جایگاه صبر در آموزه های قرآن کریم، صبر را مفهومی فراتر از تحمل سختی ها دانست و با اشاره به سیره حضرت زینب(س)، مدیریت حکیمانه ایشان در حوادث پس از عاشورا را جلوه ای از صبر فعالانه، عقلانیت و پایبندی به رضایت الهی توصیف کرد که مشروح  آن  را ادامه می خوانیم:

ایکنا ـ یکی از آموزه های بلند و مهم قرآن کریم صبر است تا جایی که در برخی روایات نسبت صبر به ایمان را به سر با بدن تشبیه کرده اند، لطفا درباره این فضیلت توضیحاتی ارائه بفرمایید؟

در مورد آموزه صبر باید گفت مطالب زیادی در این باره داریم و کتب بسیاری نوشته شده است؛ آیات قرآن نیز در این زمینه فراوان است؛ چه آیاتی که از کلمه صبر استفاده کرده است و چه آیاتی که این واژه را ندارد اما فرد و قومی مکلف به صبر شده اند. مثلا در مورد قوم بنی اسرائیل به این مفهوم تأکید زیادی شده است. از جمله اینکه قوم بنی اسرائیل که به بهانه گیری شهره هستند خطاب به موسی(ع) گفتند: وَإِذْ قُلْتُمْ یَا مُوسَیٰ لَنْ نَصْبرَ عَلَیٰ طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا. ما به یک غذا نمی توانیم بسنده کنیم و از خدا درخواست غذاهای متنوع کردند.

در یک روایت برای صبر سه عرصه در نظر گرفته شده است؛ صبر در طاعت، صبر در معصیت و صبر در مصیبت. صبر در طاعت یعنی تحمل سختی عبادات مانند نماز و روزه و سایر عبادات را داشته باشیم به خصوص نماز صبح که با این سبک زندگی که در این دوره داریم و عمدتا افراد تا دیروقت بیدار هستند انجام آن دشوار شده است. این سبک زندگی مدرن ما را به این سختی انداخته است و اگر انسان به این نوع عبادات با وجود دشواری خود را عادت بدهد شامل مقوله صبر خواهد شد.

صبر در برابر معصیت هم نوع دیگری از صبر است که به صیانت از نفس و تقوا مرتبط است و صبر دیگر صبر در برابر مصیبت است که این مصیبت گاهی ناشی از برخی رفتارهای انسان است و یا اصلا ممکن است دلیلی برای مصیبتی که به ما رسیده است نداشته باشیم. در این مرحله هم صبر جایگاه بالا و ثواب دارد مثلا خدا به دعاهای مستجاب نشده بنده هم جایگاه والایی داده است. در روایات داریم که خدداوند در ازاء دعاهایی از بندگانش که آن را مستجاب نکرده است چنان پاداش می دهد که فرد می گوید ای کاش هیچ دعایی از من درباره حاجات دنیوی مستجاب نشده بود.

این نشان می دهد صبر بر  چیزی که حکمت آن را نمی دانیم یا صبر در برابر طاعت داریم ما را مشمول ثواب خواهد کرد. البته گاهی این صبر در مسائل و زندگی شخصی ما نمود دارد و گاهی در زندگی اجتماعی که همه انواع صبر در آن مصداق دارد.

ایکنا ـ در اینجا این سؤال به میان می آید که چطور می شود در زندگی اجتماعی صبر بر طاعت، صبر بر معصیت و صبر بر مصیبت داشته باشیم چون بالاخره گروهی از مردم همراه نیستند و باورهای اعتقادی محکمی ندارند؟

بله در مسائل اجتماعی کار دشوارتر است اما غیرممکن نیست. مثلا در حال حاضر امر شده ایم که خیابان را رها نکنیم. این کار بعد از گذشت بیش از 220 شب واقعا و حقیقتا سخت و دشوار است اما عده ای در این مسیر صبر دارند و به اطاعت از امر ولی می پردازند. کشور به خاطر همین حضور و صبر مردم از مخاطرات و تنگناهایی به سلامت عبور کرده است حتی می توانیم یک سویه تمدنی به عنوان یک سبک زندگی سیاسی را به دنیا نشان دهیم که چگونه مردم می توانند با صبرشان در برابر انواع و اقسام سختی ها یک نظام و کشور را از نابودی و فروپاشی نجات دهند.

صبر در معصیت اجتماعی هم همینطور است؛ گاهی تصمیم فردی است، فرد تصمیم می گیرد که فلان صحنه گناه را نبیند و از آن عبور کند که نیازمند صبر و اراده قوی و بزرگی نفس است اما گاهی در برابر تصمیمی قرار می گیریم که سرنوشت یک ملت را رقم می زند؛ امام شهید در فرمایشاتشان بسیار بر این موضوع تأکید داشتند که گاهی یک تصمیم مسئولان بر سرنوشت یک ملت اثرگذار است.

امروز در مصیبت جنگ اقتصادی و سیاسی تحمیلی هستیم و حقیقتا ایستادگی در برابر این مسئله سخت است، سفره ها کوچک بود و کوچکتر شده است تا جایی که انسان رغبتی برای خرید ندارد و در اینجا هم صبر به کمک انسان می آید؛ صبر از جنس مفاهیمی عملی است. صبر از جنس بی عملی نیست بلکه از جنس عمل است، لذا صبر در این شرایط هم صرفا به معنای تحمل سختی و فقر نیست بلکه چه بسا کارآفرینی اقتصادی هم شامل آن می شود.

حتی در توصیه هایی که امام شهید در بیاناتشان در صبر بر مصیبت داشتند به مسئولان و مردم اشاره می کردند و می فرمودند گاهی ممکن است مسئولان کاری بکنند اما مورد اتهام و تهمت قرا بگیرند و صبر بر این تهمت ها صبر بر مصیبتی است که دامنگیر مسئولان می شود. مردم هم می توانند در کاهش مصیبت برای مسئولان مؤثر باشند زیرا نحوه قضاوت مردم هم در این زمینه مؤثر است. صبر بر مصیبت های جاری امت اسلام به معنای بی عملی نیست بلکه داشتن تفکر نظام مند و راهگشا و گره گشا برای حل مشکلات است.

ایکنا ـ مراد از تعابیر عالمه غیرمعلمه و فهیمه غیرمفهمه درباره حضرت زینب(س) چیست؟

بله در مورد حضرت تعبیر عالمه غیرمعلمه و فهمه غیر مفهمه به کار رفته است و امام سجاد(ع) این تعبیر را در مورد ایشان به کار برده اند. تعبیر عالمه غیرمعلمه به این معناست که حضرت از جهت رشد قوای عقلانی و فهم و بصیرت در درجه ای قرار دارد که نیاز ندارد کسی چیزی به ایشان بیاموزد و یا آنقدر فهمیده است که نیاز نیست چیزی به او فهمانده شود. فهیمه یکی از القاب حضرت زینب(س) است و عالمه غیر معلمه هم همینطور. این تعبیر بسیار بلند است و ما نتایج این صفات را در مدیریت حضرت در صحنه کربلا شاهد هستیم.

مدیریت حضرت زینب(س) آنقدر حکیمانه است که توانست بعد از شهادت همه مردان کاروان حسینی(ع) و آسیب فراوان وارده به زنان اهل بیت(ع) و غارت خیمه ها و وضعیت بیماری امام سجاد(ع) این کاروان را به سلامت از خطرات عبور دهد و به مدینه برگرداند و پیام عاشورا را به همه برساند. در مواردی، بچه های کوچک گم شدند و برخی بچه ها جان دادند اما حضرت بر خود مسلط بود و با عقلانیت کاروان را هدایت کرد؛ این چه نیروی عقلانی است که می تواند اینگونه شرایط را مدیریت کند.

حضرت آسیه که تحت شکنجه شدید فرعون قرار داشت و البته بیشتر فشار جسمی هم داشت به خدا گفت: خدایا مرا از فرعون و قومش نجات بده و برای من در نزد خودت خانه ای قرار ده و در همین جاست که به شهادت رسید و روحش از بدن مفارقت کرد. حضرت زینب(س) با این همه آلام روحی و رنجی که از شهادت همه مردان کربلا و کاروان حسینی(ع) و در رأس آن ها برادر و امامش دید، به جای اینکه بگوید خدایا مرا از این گروه نجات بده فرمود: خدایا این قربانی را از ما بپذیر یعنی در سخت ترین شرایط هم به این می اندیشد که خدا را راضی کند و از طرفی آن مدیریت را در بحران بعد از عاشورا به نمایش گذاشت.

در تمامی مواقفی که کاروان طی کرد حضرت زینب(س) با اقتدار در صحنه ها حاضر شد تا جایی که مردان را به زانو درآورد و یزید مجبور شد که کاروان اسرا را فورا از دمشق بیرون کند تا بیش از این آبرویش نرود و در مواجهه با مردمی که در ماجرای کربلا گناه و کوتاهی و ظلم کردند فرمودند حالا گریه می کنید؟ چشمانتان همیشه پر از گریه باد.

جایی که نیاز به سخن انگیزشی بود ایشان با این بیان سخن می گویند و جایی که نیاز به مدیریت عقلانی است، عقلانیت غلبه دارد و در صبر بر مصیبت هم صبر فعالانه دارد و صبر بر طاعت هم دارد که می فرماید: خدایا این قربانی را از ما قبول کن. وقتی به زنان اهل بیت(ع) جسارت شد باز صبر کردند و در برابر دشمنان ایستادند و اجازه ندادند که به آنها دست درازی کنند.

ما نیز امروز وظیفه داریم که در کنار تحمل مصیبت فراق رهبری، عرصه خیابان و میدان را رها نکنیم و حامی کسانی باشیم که در میدان نبرد نظامی مشغول خدمت هستند و میدان نبرد را رها نکردند و بدانیم تمامی این اعمال به عنوان حسنه در کارنامه ملت مبعوث ثبت خواهد شد و پاداش دنیوی و معنوی خدا نصیب این ملت می شود.

انتهای پیام