سه گانه تاریخی «صلح ایرانی»؛ از حکمت باستان و فلسفه اسلامی تا ادب پارسی

به گزارش ایکنا، نهمین همایش سالانه انجمن علمی مطالعات صلح ایرانی با عنوان « مکتب ایرانی صلح؛ مبانی هستی شناختی، شناخت شناختی و روش شناختی در مقایسه با سایر مکتب های جهان » امروز پنجشنبه 23 مهرماه به صورت آنلاین در بستر اسکای روم برگزار شد.  در این همایش، پژوهشگران و صاحب نظران حوزه های مرتبط با حضور در نشست های تخصصی، هر یک به ابعاد مختلف مبانی نظری، معرفتی و روش شناختی مکتب ایرانی صلح و مقایسه تطبیقی آن با سایر مکاتب صلح در جهان پرداختند و دیدگاه های علمی خود را مطرح کردند.

به گزارش ایکنا، نهمین همایش سالانه انجمن علمی مطالعات صلح ایرانی با عنوان «مکتب ایرانی صلح؛ مبانی هستی شناختی، شناخت شناختی و روش شناختی در مقایسه با سایر مکتب های جهان» امروز پنجشنبه 23 مهرماه به صورت آنلاین در بستر اسکای روم برگزار شد.

در این همایش، پژوهشگران و صاحب نظران حوزه های مرتبط با حضور در نشست های تخصصی، هر یک به ابعاد مختلف مبانی نظری، معرفتی و روش شناختی مکتب ایرانی صلح و مقایسه تطبیقی آن با سایر مکاتب صلح در جهان پرداختند و دیدگاه های علمی خود را مطرح کردند.

سرویس اندیشه و معارف ایکنا در راستای اهمیت این موضوع در وضع کنونی به پوشش برخی از سخنرانی های این نشست پرداخت. در این گزارش تینا سادات قضایی، پژوهشگر حقوق به موضوع «تطبیق حق بر صلح به عنوان یک حق بشری نوظهور با مکتب ایرانی صلح» پرداخت که مشروح آن را در ادامه می خوانیم:

در این بحث تلاش شده به یک پرسش اصلی پاسخ داده شود: آیا میان مفهوم نسبتاً جدید حق بر صلح در حقوق بین الملل معاصر و سنت فکری و فرهنگی ایران درباره صلح، ارتباط معناداری وجود دارد؟ و اگر پاسخ این سوال مثبت است، این ارتباط چه ظرفیتی برای غنی تر شدن گفتمان حقوق بشر و صلح در سطح بین المللی دارد؟

بحث را  در چهار محور مطرح می کنم:

مفهوم حق بر صلح و جایگاهش در حقوق بین الملل.

مبانی تاریخی، دینی، عرفانی و ادبی مکتب ایرانی صلح.

نقاط اشتراک و تفاوت این دو رویکرد.

اینکه مکتب ایرانی صلح چه چیزی می تواند به گفتمان معاصر حقوق بشر اضافه کند.

نقطه شروع بحث در چنین جایی، تحول مفهوم صلح است. در برداشت سنتی، صلح عمدتاً به معنای نبود جنگ و درگیری نظامی بود؛ اما ادبیات معاصر صلح پژوهی و حقوق بشر این برداشت را فراتر می برد که می توان آن را با اندیشه های «یوهان گالتونگ» توضیح داد.

صلح منفی از دید یوهان گالتون را می توان به طور ساده فقدان جنگ و خشونت مستقیم دانست؛ اما صلح مثبت فراتر از این است و به وجود مفاهیمی مثل عدالت، توسعه، برابری و شرایطی می پردازد که امکان زندگی شایسته انسان را فراهم می کند. بنابراین، اگر جامعه ای فاقد جنگ باشد اما در آن تبعیض، فقر، خشونت ساختاری و نقض گسترده حقوق بشر جریان داشته باشد، از منظر صلح پژوهی مدرن، صلح پایدار محقق نشده است.

در ادبیات حقوق بشر، صلح نه تنها یک آرمان اخلاقی، بلکه شرط اساسی بهره مندی از سایر حقوق بشر است. متفکران این حوزه گفته اند که بدون صلح پایدار، بسیاری از حقوق بنیادین مثل حق حیات و حق آموزش به درستی محقق نمی شوند. بنابراین صلح، فقط یکی از اهداف حقوق بشر نیست، بلکه پیش شرط تحقق بسیاری از حقوق دیگر است.

اگر بخواهیم روند تاریخی شکل گیری این مفهوم را در سطح بین المللی بررسی کنیم، نخستین نقطه عطف، «منشور ملل متحد» (1945) است که در ماده 1، حفظ صلح و امنیت بین المللی را از اهداف بنیادین سازمان ملل معرفی می کند و در بند 4 ماده 2 نیز توسل به زور در روابط بین المللی را ممنوع می سازد. البته باید مدنظر داشت که منشور به صراحت از اصطلاح «حق بر صلح» نام نبرده، اما اصول آن پایه های هنجاری این مفهوم را شکل داده اند.

از سوی دیگر میثاقین بین المللی حقوق بشر (میثاق حقوق مدنی و سیاسی و میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی) شکل گرفتند که هرچند باز هم به طور مستقیم عنوان «حق بر صلح» را نیاوردند، اما حقوقی را شناسایی کردند که تحقق مؤثر آن ها در گروی وجود شرایط صلح آمیز است. نقطه عطف دیگر، اعلامیه 1984 مجمع عمومی سازمان ملل درباره «حق مردم بر صلح» است که صلح را به عنوان شرط بنیادین بهره مندی از حقوق بشر مطرح کرد. همچنین قطعنامه سال 2016 مجمع عمومی در همین راستا تصویب شد.

با این حال، باید توجه داشت که این شناسایی ها هنوز به معنای تبدیل شدن «حق بر صلح» به یک قاعده الزام آور معاهده ای یا عرفی نیست و بخش مهمی از این اسناد در زمره «حقوق نرم» قرار دارند که ضمانت اجرای حقوقی آن ها با چالش جدی روبروست.

در کنار مجمع عمومی، یونسکو نیز نقش مهمی در توسعه این مفهوم داشته است؛ از جمله «اعلامیه و برنامه عمل فرهنگ صلح» در سال 1999 که صلح را صرفاً فقدان جنگ نمی داند، بلکه فرآیندی فعال مرتبط با عدالت اجتماعی، توسعه پایدار و حقوق بشر معرفی می کند. بنابراین، صلح از یک مفهوم صرفاً سیاسی، به مفهومی اجتماعی، فرهنگی و انسانی تبدیل شده است.

در رویه قضایی بین المللی، هیچ دادگاهی به صورت مستقیم «حق بر صلح» را به عنوان یک حق مستقل شناسایی نکرده است، اما آرایی مانند رأی مشورتی دیوان بین المللی دادگستری (ICJ) در سال 1996 درباره سلاح های هسته ای، رابطه میان صلح، امنیت بین المللی، حقوق بشردوستانه و حق حیات را تقویت کرده اند. پژوهشگرانی چون ریچارد فالک، آلفرد زایاس و خوزه گارسیا گودوس نیز در ادبیات علمی بر اهمیت صلح به عنوان نقطه اتصال توسعه، عدالت و حقوق بشر تأکید کرده اند.

با وجود اهمیت حق بر صلح، این حق هنوز در حقوق بین الملل به صورت الزام آور و تثبیت شده شناخته نشده است و با چهار چالش اصلی روبه روست: نخست، فقدان ضمانت اجرای قوی؛ زیرا اسناد موجود بیشتر جنبه هنجارساز و جهت دهنده دارند تا الزام آور. دوم، تعارض منافع و ملاحظات سیاسی دولت ها که ممکن است نگران ایجاد تعهدات تازه یا محدودیت هایی برای حاکمیت ملی باشند. سوم، ابهام در ماهیت حقوقی این حق و روشن نبودن مرز میان یک آرمان اخلاقی ـ سیاسی و حقوقی قابل مطالبه. چهارم، نامشخص بودن چگونگی تعامل حق بر صلح با اصول سنتی حقوق بین الملل، از جمله حاکمیت دولت ها و عدم مداخله.

پاسخ این پژوهش به این پرسش که آیا در سنت فکری ایران نیز می توان اندیشه ای در باب صلح پیدا کرد، مثبت است و این ریشه ها را می توان در سه سرچشمه اصلی بررسی کرد: نخست، ایران باستان؛ جایی که صلح فراتر از یک قرارداد سیاسی و پیوند خورده با مفاهیمی چون راستی (اشا)، نظم کیهانی و اندیشه «شاه عادل» بود که حاکم را به برقراری داد و جلوگیری از آشوب موظف می کرد. دوم، میراث اسلامی-ایرانی؛ که در آن صلح ریشه های عمیقی در آیات قرآنی (مانند آیه 61 سوره انفال)، نهاد فقهی «عقد صلح»، و حکمت فیلسوفانی چون فارابی و ابن سینا در تبیین جامعه فاضله و عادلانه دارد. سوم، عرفان و ادبیات ایران؛ که صلح را به جان انسان گره می زند و در قالب شعر معروف سعدی «بنی آدم اعضای یک پیکرند…» مسئولیتی فراتر از روابط فردی ایجاد می کند و در اندیشه مولوی نیز با مفهوم «صلح کل» و ضرورت دستیابی به صلح درونی پیش از صلح بیرونی پیوند می خورد.

اگر بخواهیم میان این دو رویکرد مقایسه و تطبیق انجام دهیم، نقاط اتصال آن ها در چهار محور آشکار می شود:

1. صلح فراتر از جنگ ستیزی: در حقوق بین الملل معاصر صلح با عدالت، توسعه و کرامت انسانی پیوند خورده؛ در مکتب ایرانی نیز صلح با راستی، عشق و همزیستی مرتبط است.

2. عدالت به عنوان پیش شرط صلح: هر دو رویکرد بر این باورند که بدون عدالت، صلح پایداری وجود نخواهد داشت. در ادب فارسی با مفهوم «داد» در شاهنامه فردوسی تجلی یافته است.

3. کرامت و جهان شمولی: حق بر صلح در حقوق بشر ادعای جهان شمولی دارد و در اندیشه ایرانی نیز نگاه سعدی به وحدت نوع بشر مؤید همین معناست.

4. اخلاق و معنویت: تفاوت ظریفی که وجود دارد این است که حقوق بین الملل می پرسد «چگونه صلح را حقوقی و نهادی کنیم؟»، اما مکتب ایرانی می پرسد «چگونه انسانی بسازیم که اساساً صلح طلب باشد؟». این دو نگاه در تقابل با یکدیگر نیستند، بلکه کاملاً مکمل یکدیگرند.

مهم ترین ارزش این مقایسه در همین خاصیت تکمیلی آن هاست. اگر ما سه عنصر اخلاق، فرهنگ و مسئولیت فردی را از مکتب ایرانی صلح بگیریم و در کنار چارچوب حقوقی بین المللی قرار دهیم، به ترکیبی جامع دست می یابیم.

حق بر صلح و مکتب ایرانی صلح از دو مسیر متفاوت شکل گرفته اند، اما نهایتاً به مقصدهای مشترکی می رسند: کرامت انسانی، عدالت، همزیستی و نفی خشونت. تفاوت اصلی آن ها تنها در ابزارهایی است که به کار می گیرند. در نهایت، مکتب ایرانی صلح به ما یادآوری می کند که ساختن جهانی صلح آمیز، تنها یک پروژه حقوقی نیست، بلکه یک مسئولیت اخلاقی و انسانی است.

انتهای پیام

نظرات

captcha