دلیل رفتارها و پیامد انتخاب ها را در قالب انیمیشن داستانی به تصویر کشیم

محمدعلی وزیریان، پویانما (انیماتور) در گفت وگو با ایکنا با بیان اینکه دو اثر سینمایی بلند انیمیشن در دست تولید دارد، اظهار کرد: این دو اثر با نام های «هفت خان» و «لاکی» در مرحله پیش تولید قرار دارند و تلاش شده است در هر یک از آنها، علاوه بر روایت داستانی جذاب و سرگرم کننده، به موضوعات آموزشی، اخلاقی و اجتماعی نیز پرداخته شود. به اعتقاد من، انیمیشن ظرفیت بسیار زیادی برای انتقال مفاهیم به کودکان و نوجوانان دارد؛ ظرفیتی که اگر با شناخت درست از مخاطب و پرهیز از بیان مستقیم و کلیشه ای پیام ها همراه شود، می تواند تأثیر عمیقی بر نگرش و رفتار آنان بگذارد.

وی درباره داستان انیمیشن «هفت خان» گفت: در این اثر، رستم از فضای اسطوره ای خود خارج می شود و به زمان حال می آید. او در این زمان گرفتار می شود و برای بازگشت با اتفاقات و موقعیت های مختلفی روبه رو خواهد شد. در طراحی چنین داستانی تلاش می کنیم از ظرفیت شخصیت های اسطوره ای و آشنای فرهنگ ایرانی استفاده کنیم و آنها را در موقعیت هایی قرار دهیم که برای مخاطب امروز نیز قابل درک و جذاب باشند. به این ترتیب، مخاطب کودک و نوجوان می تواند با شخصیتی که ریشه در ادبیات و فرهنگ ایران دارد، ارتباطی تازه برقرار کند و در کنار ماجراجویی های داستان، با بخشی از میراث فرهنگی خود نیز آشنا شود.

این انیماتور با اشاره به اهمیت بازآفرینی شخصیت های اسطوره ای در قالب های تازه افزود: شخصیت هایی مانند رستم ظرفیت زیادی برای روایت داستان های امروزی دارند، زیرا هم برای مخاطب ایرانی آشنا هستند و هم می توان موقعیت های جدیدی برای آنها خلق کرد. وقتی یک شخصیت اسطوره ای وارد زمان معاصر می شود، تفاوت میان جهان گذشته و زندگی امروز می تواند زمینه ساز موقعیت های طنزآمیز، ماجراجویانه و حتی تأمل برانگیز شود. چنین رویکردی این امکان را فراهم می کند که مفاهیمی مانند مسئولیت پذیری، شجاعت، انتخاب درست و مواجهه با مشکلات، در بستر اتفاقات داستانی مطرح شوند، نه اینکه صرفاً در قالب جملات آموزشی به مخاطب ارائه شوند.

وزیریان درباره انیمیشن «لاکی» نیز بیان کرد: داستان این اثر درباره بچه لاک پشتی از گونه پشت پوزه عقابی است که زیستگاه آن در جنوب کشور قرار دارد، اما بر اثر مجموعه ای از اتفاقات، تخم این لاک پشت سر از شمال کشور درمی آورد. لاکی در محیطی متولد می شود که با زیستگاه طبیعی اش تفاوت دارد و به دلیل شرایط آب های شمال، با دشواری هایی برای شنا و ادامه مسیر زندگی خود مواجه می شود. او در جریان اتفاقات داستان تصمیم می گیرد با کمک دوستانش راهی پیدا کند تا خود را به خلیج فارس برساند. در این مسیر، با حیوانات مختلف و موقعیت هایی روبه رو می شود که به پیشرفت داستان و شکل گیری تجربه های تازه برای شخصیت اصلی کمک می کنند.

وی ادامه داد: یکی از موضوعات مورد توجه ما در «لاکی» آشنا کردن مخاطب کودک با حیواناتی است که در معرض خطر انقراض قرار دارند یا کمتر در آثار تصویری به آنها پرداخته شده است. تلاش کرده ایم در هر منطقه ای که شخصیت های داستان به آن وارد می شوند، با گونه هایی از جانوران همان منطقه مواجه شوند تا مخاطب ضمن دنبال کردن ماجرا، شناخت بیشتری از تنوع زیستی کشور پیدا کند. این شناخت می تواند نخستین قدم برای شکل گیری توجه و حساسیت نسبت به محیط زیست باشد. وقتی کودک با یک حیوان ارتباط عاطفی برقرار می کند، سرنوشت آن حیوان برایش اهمیت پیدا می کند و ممکن است نسبت به حفاظت از آن و زیستگاهش احساس مسئولیت بیشتری داشته باشد.

این انیماتور با تأکید بر نقش داستان در انتقال مفاهیم اخلاقی و محیط زیستی تصریح کرد:  انیمیشن در حوزه آموزش ظرفیت بسیار بالایی دارد و حتی در برخی موضوعات می تواند مؤثرتر از روش های مستقیم و سنتی عمل کند. البته این موضوع به معنای آن نیست که هر انیمیشنی با قرار دادن چند جمله آموزشی در میان داستان می تواند به نتیجه مطلوب برسد. آموزش زمانی اثرگذار خواهد بود که در تار و پود روایت قرار بگیرد و مخاطب آن را از خلال تجربه شخصیت ها درک کند. اگر قرار باشد شخصیت داستان مدام به کودک بگوید چه کاری درست و چه کاری نادرست است، احتمال دارد مخاطب خیلی زود از پیام فاصله بگیرد؛ اما اگر نتیجه انتخاب ها و رفتارها را در جریان اتفاقات ببیند، امکان درک و ماندگاری آن مفهوم بیشتر خواهد شد.

وزیریان با اشاره به ضرورت پرهیز از کلیشه های آموزشی در آثار کودک اظهار کرد: بسیاری از پیام هایی که در زمینه آموزش و فرهنگ سازی مطرح می کنیم، به دلیل تکرار بیش از اندازه به عبارت هایی کلیشه ای تبدیل شده اند. برای مثال، وقتی درباره صرفه جویی در مصرف برق صحبت می کنیم، معمولاً به کودک می گوییم چراغ های اضافی را خاموش کند، اما کمتر به این موضوع توجه می کنیم که آیا او دلیل این کار را درک کرده است یا خیر. اگر تنها یک دستور را تکرار کنیم، ممکن است کودک آن را برای مدتی انجام دهد، بدون اینکه به ضرورت و پیامدهای آن پی ببرد. در مقابل، اگر بتوانیم دلیل رفتار را در قالب یک داستان روشن کنیم، کودک فرصت پیدا می کند موضوع را بفهمد و خودش درباره آن به نتیجه برسد.

وی افزود: به همین دلیل، در پرداختن به موضوعات اخلاقی و آموزشی باید از خود بپرسیم که قرار است مخاطب پس از تماشای اثر چه چیزی را درک کند؟ صرف اینکه شخصیت داستان در پایان بگوید باید به طبیعت احترام گذاشت یا در مصرف منابع صرفه جویی کرد، کافی نیست. بهتر است مخاطب در طول داستان ببیند که یک رفتار چه پیامدی دارد، تصمیم یک شخصیت چگونه بر دیگران اثر می گذارد و بی توجهی به یک مسئله چه مشکلاتی ایجاد می کند. در چنین شرایطی، پیام اخلاقی از دل داستان بیرون می آید و به بخشی از تجربه ذهنی مخاطب تبدیل می شود. این شیوه، به ویژه برای کودکان که از طریق تصویر، تجربه و همذات پنداری بسیاری از مفاهیم را یاد می گیرند، اهمیت دارد.

وزیریان با بیان اینکه جذابیت بصری و سرگرم کنندگی از الزامات انیمیشن آموزشی است، گفت: کودک در وهله نخست برای تماشای یک داستان جذاب به سراغ انیمیشن می رود و قرار نیست از ابتدا احساس کند با یک کلاس درس مواجه است. رنگ، طراحی شخصیت ها، حرکت، موسیقی، شوخی و ماجراجویی، همگی در جذب مخاطب نقش دارند. اگر داستان نتواند توجه کودک را حفظ کند، پیام های آموزشی آن نیز فرصت چندانی برای اثرگذاری پیدا نمی کنند. بنابراین، آموزش و سرگرمی نباید دو بخش جدا از هم باشند؛ بلکه باید به گونه ای طراحی شوند که در کنار یکدیگر پیش بروند و هر کدام به تقویت دیگری کمک کنند.

وی با اشاره به تجربه تماشای آثار خارجی در حوزه انیمیشن بیان کرد: در برخی آثار خارجی می توان دید که مفاهیم اخلاقی و اجتماعی چگونه در قالب تصاویری جذاب و داستان هایی پرکشش به مخاطب منتقل می شوند. در این آثار، پیام معمولاً به شکل یک توصیه مستقیم و جدا از روایت بیان نمی شود، بلکه مخاطب با شخصیت ها همراه می شود و در طول داستان، پیامد انتخاب ها و رفتارهای آنها را می بیند. این شیوه می تواند برای تولیدکنندگان داخلی نیز قابل توجه باشد؛ البته منظور، تقلید از داستان ها و شخصیت های خارجی نیست، بلکه شناخت شیوه های روایت و استفاده از ظرفیت های تصویری برای انتقال مؤثرتر مفاهیم است.

این انیماتور ادامه داد: ما در فرهنگ ایرانی شخصیت ها و روایت های متعددی داریم که می توانند زمینه تولید آثار ماندگار برای کودکان و نوجوانان باشند. شخصیت هایی مانند عمو نوروز و ننه سرما بخشی از حافظه فرهنگی جامعه هستند و می توان با بازآفرینی خلاقانه آنها، داستان هایی متناسب با نیازها و دغدغه های نسل جدید ساخت. مهم این است که این شخصیت ها صرفاً به شکل نمادهایی قدیمی بازنمایی نشوند، بلکه در موقعیت هایی قرار بگیرند که کودک امروز بتواند با احساسات، تصمیم ها و مسائل آنها ارتباط برقرار کند. به این ترتیب، انتقال میراث فرهنگی با تجربه ای زنده و داستانی همراه می شود و امکان ارتباط نسل جدید با این شخصیت ها افزایش می یابد.

وزیریان درباره جایگاه اخلاق در انیمیشن کودک اظهار کرد: اخلاق را نباید تنها به بیان چند مفهوم مشخص مانند راستگویی، مهربانی یا کمک به دیگران محدود کرد. این مفاهیم زمانی برای کودک معنا پیدا می کنند که در موقعیت های واقعی داستان آزموده شوند. برای نمونه، اگر شخصیتی میان منفعت شخصی و کمک به دوستش قرار بگیرد، مخاطب می تواند دشواری تصمیم گیری را ببیند و پیامد انتخاب او را دنبال کند. همچنین، اگر شخصیت داستان اشتباه کند و با نتایج رفتار خود روبه رو شود، کودک می آموزد که اشتباه کردن بخشی از تجربه زندگی است و اصلاح رفتار و پذیرفتن مسئولیت نیز اهمیت دارد. چنین رویکردی می تواند به شکل گیری درک عمیق تری از مفاهیم اخلاقی کمک کند.

وی با تأکید بر ضرورت توجه به مخاطب در طراحی پیام های اخلاقی افزود: کودکان در سنین مختلف، درک یکسانی از مفاهیم ندارند و نمی توان برای همه گروه های سنی با یک زبان و شیوه روایت داستان گفت. آنچه برای یک کودک خردسال قابل فهم است، ممکن است برای نوجوان بیش از اندازه ساده یا تکراری به نظر برسد. از سوی دیگر، نباید مخاطب کودک را دست کم گرفت و تصور کرد که تنها با پیام های ساده و مستقیم می توان بر او اثر گذاشت. کودکان توانایی زیادی در تشخیص رفتار شخصیت ها، درک تناقض ها و دنبال کردن پیامد اتفاقات دارند؛ به شرط آنکه داستان متناسب با سن و تجربه آنان طراحی شده باشد و فرصت فکر کردن را از آنها نگیرد.

این انیماتور با اشاره به ارتباط میان آموزش اخلاقی و مسئولیت اجتماعی در انیمیشن گفت: موضوعاتی مانند حفاظت از محیط زیست، احترام به دیگران، مسئولیت پذیری و توجه به موجودات زنده را می توان به شکلی طبیعی وارد داستان کرد. در «لاکی»، مواجهه شخصیت اصلی با حیوانات مختلف و تلاش او برای رسیدن به زیستگاه مناسب، بستری برای آشنایی مخاطب با گونه های جانوری و اهمیت حفاظت از آنها فراهم می کند. در چنین روایتی، کودک تنها اطلاعاتی درباره یک حیوان دریافت نمی کند، بلکه می تواند با دشواری های آن همراه شود و از زاویه دید شخصیت داستان به مسئله نگاه کند. این همذات پنداری می تواند زمینه ای برای شکل گیری نگرش مسئولانه تر نسبت به محیط پیرامون باشد.

وزیریان در پایان اظهار کرد: برای موفقیت انیمیشن در آموزش و فرهنگ سازی، پیش از هر چیز باید داستانی خوب و شخصیت هایی باورپذیر داشته باشیم. پیام اخلاقی زمانی ماندگار می شود که مخاطب آن را در جریان یک تجربه داستانی کشف کند، نه اینکه صرفاً با توصیه ای مستقیم روبه رو شود. ما باید به جای تکرار عبارت هایی که بارها شنیده شده اند، به دنبال نشان دادن دلیل و پیامد رفتارها باشیم و اجازه دهیم کودک درباره آنها فکر کند. انیمیشن این امکان را در اختیار ما قرار می دهد که مفاهیم پیچیده را با تصویر، تخیل و احساس به تجربه ای قابل فهم تبدیل کنیم. اگر از این ظرفیت به درستی استفاده شود، می توان آثاری ساخت که هم سرگرم کننده باشند، هم شناخت فرهنگی و اجتماعی مخاطب را افزایش دهند و هم در شکل گیری نگرش اخلاقی و مسئولیت پذیری کودکان نقش داشته باشند.

انتهای پیام