ملاحظات ایجابی و سلبی «رویکرد اسلامی عمل» در انیمیشن کودک

به قلم الهه سادات بدیع زادگان

رسانه در زندگی کودکان و نوجوانان جایگاهی مهم یافته، اما به نظر می رسد که اثرگذاری آن بر تربیت، هنوز از میدان دید و نقد صاحب نظران تعلیم و تربیت در کشور ما پنهان مانده است. بر پایه همین ضرورت، سلسله یادداشت های پیش رو درصدد تدوین ملاحظات تربیتی ناظر بر محصولات رسانه ای کودکان است. در این تدوین، «رویکرد اسلامی عمل»، چارچوب نظری برگزیده پذیرفته شده و کوشش می شود براساس آن، ملاحظاتی برای محصولات رسانه ای کودکان تنظیم شود.

ملاحظات تربیتی انیمیشن کودک ذیل رویکرد اسلامی عمل دو دسته اند: شماری از آن ها خط قرمز تربیتی اند و مرز مجاز انیمیشن کودک را نشان می دهند؛ شماری دیگر چهره ای ایجابی و کیفی دارند و برای غنی ترشدن تربیتی انیمیشن کودکان پیشنهاد می شوند. انیمیشن و فیلم همچون هر روایت دیگر، پیام های ضمنی مثبت و منفی با خود دارند. پس این ملاحظات به کودکی اختصاص ندارند، اما در سنین کودکی، به دلیل ویژگی های خاص این دوران، اهمیت دوچندان می یابند.

بیشتر بخوانید:

ملاحظات تربیتی «رویکرد اسلامی عمل» در محصولات رسانه ای کودک

ملاحظات سلامت جسم و روان کودک

ملاحظات صوتی: ادراک شنیداری کودک هنوز در حال شکل گیری است. پس ساختار صوتی انیمیشن کودک باید در گزینش صدا و موسیقی، از اصوات آزاردهنده و نامتناسب بپرهیزد. برای نمونه، پرهیز از اکوی صداها یکی از مصادیق آن است.

ملاحظات بصری تدوینی: ادراک و حافظه دیداری کودک در مرحله تکوین است. در ادراک دیداری، فرد می تواند ترتیب وقایع دیده شده را حفظ و بازیابی کند. علاوه بر این، ادراک دیداری شامل فرآیند پاسخ به داده های حسی و محرک های بینایی نیز هست. این تکوین، ملاحظاتی برای ساختار بصری و تدوین انیمیشن کودک ایجاب می کند: دقت در تمایز رنگ های زمینه، هدف و سرعت مناسب تغییرات. 

ملاحظات حسی حرکتی و زمان: کودک به تحرک و شادابی نیاز بیشتری دارد، زیرا کودکی، دوران نضج فیزیکی و روانی است و بنابراین، این نیاز اهمیت بیشتری می یابد. پس باید فرصت کافی برای تحرک فیزیکی کودک فراهم باشد و انیمیشن ها این تحرک را متوقف نکنند. به همین دلیل، انیمیشن های کودک به ملاحظات زمانی ویژه ای نیاز دارند: زمان کوتاه تر مانع از سکون و بی تحرکی کودک می شود و زمان طولانی می تواند کسالت، خستگی و اعتیاد پدید آورد که باید از آن پرهیز کرد.

پرهیز از نهادینه سازی احساسات منفی: از آنجایی که بنیاد وضعیت روانی فرد در کودکی شکل می گیرد و تغییر آن در آینده دشوار است، توجه به آن اهمیت مضاعف دارد. بسیاری از روان شناسان، کودکی را دوران تکوین وضعیت روانی می دانند؛ رویکرد روانکاوی فروید و رویکرد دلبستگی بالبی، کودکی را از نظر روانی دورانی مهم می شمارند و حفاظت از سلامت روانی او را در سلامت روانی فرد در دوره های بعد مؤثر می دانند.

پس باید از نهادینه شدن احساسات منفی مانند ترس، اضطراب و ناامیدی در ساخت روان کودک پرهیز کرد. این پرهیز، الزاماتی در ساختار بصری، صوتی، تدوینی و روایی انیمیشن پدید می آورد. ساختار روایی نباید به داستان های ترسناک، ناامیدکننده و پوچ گرا بپردازد؛ قصه هایی که جهان را ناامن جلوه می دهند، امنیت کودک را تهدید می کنند و اضطراب های نهادینه شده در آنان پدید می آورند.

وجود صحنه های ترسناک، ناامیدکننده و ناامن باید موردی و موقت باشد و کلیت داستان به پایانی امن و خوش ختم شود. ساختار بصری نیز باید از توالی های تاریک، ریتم سریع تصاویر و مانند آن بپرهیزد و ساختار صوتی از صداهای بسیار بلند یا بسیار آهسته، تغییرات ناگهانی صدا و موسیقی های رعب آور استفاده نکند.

پرهیز از مضامین ضدتربیتی: محافظت از روان کودک، هدف نخست نظام تمهیدی برگرفته از رویکرد اسلامی عمل است. این رویکرد، کودکی را دوران گذار به عاملیت می داند. بنابراین، رویکرد اسلامی عمل در دوگانه سانسور ـ واقعیت، به مواجهه گام به گام با واقعیت می پردازد و دو راهبرد پیش رو دارد: تعلیق و تعویق.

تعلیق، سخن از بعضی واقعیت ها را به سبب اثر ماندگار ضدتربیتی شان به طور کامل منتفی می کند. تعویق، سخن از پاره ای واقعیت ها را به دلیل محدودیت های شناختی، هیجانی و ارادی کودکی به آینده وامی گذارد. بر این پایه، با تأکید بر اثرات ضدتربیتی، شناختی و هیجانی خشونت و روابط جنسی بر روح و روان کودکان، حضور این مؤلفه ها را در انیمیشن کودک ممنوع می داند.

هر چند اسناد بین المللی نیز بر همین نکات تأکید داشته و خشونت، روابط جنسی، مصرف مواد مخدر و برهنگی در انیمیشن ها ممنوع اعلام شده، اما متأسفانه گاهی کودکان با صحنه های مروج خشونت و رفتارهای پرخطر، پورنوگرافی، پدوفیلی، همجنس گرایی، خشونت جنسی و تجاوز مواجه می شوند.

مواجهه گام به گام و تعویقی با واقعیت های حساسیت برانگیز: روی دیگر سکه مواجهه گام به گام با واقعیت، تعویق بیان بخشی از واقعیت هاست. پدیده هایی چون مرگ، جنگ، بیماری، روابط جنسی، خشونت های پنهان و مانند آن باید براساس رشد قدرت شناختی هیجانی کودک و به تدریج به او ارائه شود. این راهبرد سبب می شود در انتخاب انیمیشن برای هر کودک، شرایط سنی روانی و نیازهای خاص او در نظر گرفته شود.

البته ممکن است در شرایطی، کودکان در زندگی روزمره با این مسائل دست به گریبان شوند و بنابراین، لازم است با ابزارهای تربیتی چون کتاب قصه و انیمیشن به آن ها کمک شود تا مواجهه ای مناسب با آن پدیده داشته باشند.

ملاحظات آشناسازی با ارزش های اخلاقی دینی

کودک در رویکرد اسلامی عمل، به سبب فطرت، کرامت و گرایش به زیبایی، ماهیتی خیر و نیکو دارد؛ اما این معصومیت اولیه، تضمین کننده رسیدن قطعی او به کمالات انسانی در بزرگسالی نیست و به نحوه زندگی و عمل کودک بستگی دارد.

در نگاه اسلامی عمل، دوران کودکی پلی است که فرد را به سطحی از توانمندی اندیشیدن به آموزه های دینی و ارزش های انسانی می رساند. پس انتظار می رود، کودک در این دوران با سطحی ابتدایی از ارزش های دینی آشنا شود تا در آستانه سن تکلیف، انتخاب اولیه صحیحی داشته باشد. لزوم حضور ارزش های اخلاقی در زندگی و آشناکردن کودک با معارف دینی، ملاحظاتی در ساخت انیمیشن و فیلم برای او ایجاد می کند. نحوه آشنایی او با این موضوعات و موضع گیری انیمیشن در برابر این ارزش ها، نمونه هایی از این ملاحظات است.

ضمنی بودن ارزش های اخلاقی دینی: کودکی دوران تجربه و آشنایی با ارزش های فرهنگی اجتماعی است. کودک از یک سو باید با پیام ها و شعائر دینی آشنا شود و از سوی دیگر، مواجهه و دست ورزی با امیال درونی را بیاموزد. در فرآیند آشناسازی کودک با معارف دینی، باید ارزش های انسانی و دینی با بافت زندگی او پیوند معنادار برقرار کند و به صورت اموری طوطی وار، حافظه کودک را اشغال نکند.

از سوی دیگر، زیر سؤال بردن هر یک از این ارزش ها می تواند تکوین هویت فرهنگی کودک را به چالش بکشد. پس زیر سؤال بردن آن ها در انیمیشن کودک، خط قرمز تربیتی است. به طور کلی، ضمنی بودن آموزش این ارزش ها، تدریج در آن و پرهیز از اشباع اطلاعاتی، ملاحظات مهمی در ساخت انیمیشن کودک به شمار می روند.

پرداخت تبیینی به ارزش های اخلاقی دینی: قدرت اندیشه ورزی کودک و به رسمیت شناختن قوه حقیقت جویی او در قالب پرسش گری، سازندگان فیلم و انیمیشن کودک را بر آن می دارد تا ارزش های اخلاقی دینی را به گونه ای تبیینی برای کودک طرح کنند و مطلب دینی را مستدل و معقول در ذهن او جای دهند تا هم آموزه های معارفی در وجود کودک نقش ببندد و هم به ارتقای آن در سال های آینده کمک شود. این تبیین ها باید در حیطه پرسش های کودک و متناسب با سطح درک او و در عین تناسب با سن، معقول و واقعی باشد.

وضوح و تجسم ارزشی دقیق در انیمیشن: تکوین نظام شناختی افراد تا ابتدای بلوغ ادامه دارد. رویکرد اسلامی عمل با پذیرش این ویژگی، بر آشنایی های ملموس با ارزش های اخلاقی تأکید می کند. بر این پایه، کودکان توان درک شخصیت های خاکستری، چندبعدی و چندارزشی را کمتر دارند و بنابراین، منحصرا درک سیاه و سفید از شخصیت های انیمیشن و فیلم دارند. پس انیمیشن کودک باید در ساختار روایی و بصری صوتی، نشانه های واضحی برای تشخیص شخصیت های خوب و بد در اختیار کودک قرار دهد تا با محدودیت شناختی کودکان متناسب باشد.

انتهای پیام