لزوم احیای تیمچه های تاریخی مشهد و پاسخ به نیازهای زائر و مجاور

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، مجتبی گیوه چی، مدیر تسهیلگری و مشارکت های مردمی شرکت عمران و مسکن سازان ثامن، سه شنبه 21 مهرماه در رویداد اختصاصی «پرسه؛ از مکان تا امکان» که در مکتب بافت مشهد برگزار شد، با تشریح ظرفیت تیمچه ها در بافت پیرامون بارگاه منور رضوی اظهار کرد: در بازارهای سنتی، سراها و کاروانسراهایی وجود داشت که با سرپوشیده شدن، در برخی موارد به تیمچه تبدیل می شدند، در مشهد نیز نمونه هایی از این فضاها وجود داشته که کارکردهای مختلف را پوشش می دادند. این مجموعه ها عموماً در سه طبقه طراحی می شدند؛ طبقه زیرین به خدمات و امکانات زیربنایی، طبقه همکف به دکان ها و تجارتخانه ها، و طبقات بالایی به اقامت و استراحت اختصاص داشت، در حیاط مرکزی نیز سکوها و فضاهایی برای بارانداز و ترابری کالا تعبیه شده بود. وی با اشاره به اینکه رویکرد کنونی مدیریت بافت پیرامون حرم مطهر رضوی، شناسایی و احیای اقتصاد ریشه دار این محدوده است، افزود: اقتصاد بافت حرم صرفاً به دادوستد کالا و کسب درآمد از زائران خلاصه نمی شود، بلکه منظومه ای فراگیر از زائران، ساکنان بومی، کسبه، فعالان فرهنگی و مبادلات اجتماعی است. اقتصاد و زیارت عناصری مکمل و هم افزا هستند؛ بدین معنا که چرخه های اقتصادی علاوه بر تأمین نیازمندی های زائران، باید پشتیبان حیات روزمره ساکنان و فعالیت های فرهنگی و اجتماعی بافت باشند. مدیر مکتب بافت مشهد با تبیین تنوع تاریخی فعالیت های اقتصادی در این محدوده گفت: حوزه هایی مانند غذا و پذیرایی، سوغات و کالاهای مذهبی، کارگاه های تولیدی و صنایع دستی، خدمات عمومی، سلامت، کتاب و نشر، اقامت، حمل ونقل و گردشگری سهمی اساسی در زیست بوم اقتصادی این منطقه داشته اند و پتانسیل بازآفرینی آن ها همچنان مهیا است. وی ادامه داد: در گذشته بخشی از شاکله اقتصادی بافت برپایه تولیدات سنتی و کارگاه های کوچک مانند مسگری، سفالگری، سنگ تراشی و بافت منسوجات استوار بود و همگام با این صنایع خدماتی مانند خرده فروشی های محلی، قصابی، سبزی فروشی و خواربارفروشی، تأسیسات عمومی از قبیل حمام ها و سرویس های بهداشتی، مراکز بهداشتی و دارویی و همچنین فعالیت های حوزه نشر و کتابفروشی های کهن مشهد جریان داشت که گویای غنای فرهنگی پیرامون حرم است. گیوه چی با تأکید بر لزوم بازتعریف این ظرفیت ها بر مدار نیازهای روز تصریح کرد: تیمچه می تواند در قامت کالبدی چندمنظوره سامان یابد، به نحوی که خدمات زیربنایی در طبقات تحتانی، فضاهای کسب وکار و تجارتخانه ها در طبقه همکف و کاربری های اقامتی، حسینیه یا فضاهای فرهنگی و مهدکودک در طبقات فوقانی مستقر شوند. در این الگو می توان در کنار واحدهای تجاری، کارگاه های خرد، نانوایی، کفاشی، تعمیرات، انبار امانات و مایحتاج روزمره زائران و مجاوران و حتی خدمات سلامت مجاز را سازمان دهی کرد. وی ادامه داد: کاربری هر تیمچه باید مبتنی بر نیازسنجی، مطالعات بازار، ظرفیت کالبدی و موازین حقوقی تعیین شود، علاوه بر این تیمچه ها نقش کلیدی در ارتقای فضاهای عمومی و تعاملات اجتماعی، عرضه هنرهای دستی، ارائه راهنمای مسیرهای گردشگری و سامان بخشی به پراکندگی صنوف ایفا می کنند.

طراحی شبکه پیوسته 10 تیمچه برای رفع سردرگمی زائران

مدیر مکتب بافت مشهد با تبیین ضرورت شکل گیری شبکه منسجم میان تیمچه ها بیان کرد: در مدل هدف گذاری شده، تیمچه ها فراتر از فعالیت مجزا، در قالب شبکه ای مرتبط عمل می کنند تا هر یک بخشی از خدمات موردنیاز را تأمین کرده و از سردرگمی زائران در یافتن اقامتگاه، پارکینگ و خدمات عمومی بکاهند. وی افزود: در فاز نخست، اقدامات اجرایی روی 10 تیمچه از جمله «سالاری مقدم»، «نوغان» و «عسکریه» آغاز شده و امکان توسعه این شبکه تا 30 نقطه نیز در دستور کار قرار دارد؛ شکل گیری چنین شبکه ای برپایه ارزیابی عرضه و تقاضا، تحلیل رقبا، توجیه پذیری کالبدی و اقتصادی و ارزش گذاری عمومی پیش می رود. گیوه چی با بازخوانی پیشینه هویتی و اجتماعی بافت حرم رضوی گفت: این بافت بستر زیست نسلی خاندان های اصیل مشهد بوده و خاطرات جمعی و حافظه تاریخی شهر را در خود جای داده است؛ چنان که شخصیت های برجسته ای مانند رهبر شهید انقلاب در همین بستر شهری و تاریخی پرورش یافته اند؛ بنابراین احیای تیمچه ها صرفاً اقدام کالبدی و تجاری نیست، بلکه تثبیت هویت، ارتقای زیست پذیری محلات و صیانت از سکونت بومی را دنبال می کند.

تیمچه ها؛ الگوی خودکفایی اقتصادی

در ادامه این نشست، مسعود طهماسبی، مدیرعامل شرکت عمران و مسکن سازان ثامن در تشریح علل راه اندازی پروژه تیمچه های خدماتی بیان کرد: مسئله کمبود خدمات عمومی برای زائران، به ویژه معضل سرویس های بهداشتی، همواره از مصوبات شاخص کارگروه ها و شورای عالی زیارت بوده است، با این حال احداث منفرد سرویس های بهداشتی در بافت متراکم همجوار حرم مطهر با موانع فنی و نارضایتی های مجاوران روبه رو می شد. وی افزود: بر این اساس ایده تبدیل این فضاها به مجموعه های جامع خدماتی مطرح شد تا پاسخ گوی زائران باشد و مجاوران را منتفع سازد. با بررسی های کارشناسی و مکان یابی فنی، 30 نقطه در شعاع دسترسی آسان زائران و اهالی شناسایی شد که 10 پروژه در مرحله نخست وارد فاز اجرا شده اند. طهماسبی با تأکید بر لزوم پایداری و خودکفایی مالی این اماکن تصریح کرد: دغدغه بنیادین ما استمرار خدمات رسانی در دهه های پیش روست؛ بنابراین تیمچه ها نباید برای حیات خود وابسته به تزریق مدام اعتبارات دولتی باشند، بلکه باید با یک مدل اقتصادی پویا، هزینه های نگهداری را از طریق درآمدهای درونی جبران کرده و تعادل میان انتفاع مالی و خدمت رسانی را حفظ کنند. مدیرعامل شرکت عمران و مسکن سازان ثامن در بازدید از تیمچه «سالاری مقدم» با تشریح کاربری های پیش بینی شده اظهار کرد: به دلیل حضور فصلی و امواج متغیر زائران، اتکا به فروش صرف محصولات پاسخ گو نیست؛ بنابراین استقرار هم زمان کارگاه های صنایع دستی در کنار غرفه های فروش در دستور کار است تا جریان تولید در فصول خلوت تداوم یابد و در ایام پیک، عرضه کالا رونق گیرد. وی با اشاره به مجاورت این تیمچه با فضای سبز و یک مسجد کهن گفت: طرح احیای این مسجد همگام با سامان دهی تیمچه در حال اجراست، همچنین در ساختار این بناها، طبقه یک برای فضاهایی با کارکرد حسینیه در نظر گرفته شده تا پاسخ گوی نیاز اقامتی بسیار ارزان قیمت زائران باشد و بستری برای برپایی رویدادهای فرهنگی و مذهبی فراهم سازد. طهماسبی با اشاره به وجود آثار تاریخی و نشانه هایی مانند کتیبه ارزشمند مسجد جعفری اظهار کرد: علاوه بر ثبت و مستندسازی این مواریث کهن، این مجموعه ها باید با نیازهای زیستی عصر حاضر هماهنگ شوند. تعبیه ایستگاه های شارژ خودروهای برقی در تیمچه های دارای ظرفیت، اتصال به زیرساخت های فناوری اطلاعات و بهره گیری از ابزارهای هوش مصنوعی و مسیریابی دیجیتال برای هدایت و خدمت رسانی بی واسطه به زائران از بخش های کلیدی این طرح به شمار می رود.

ضرورت بازآفرینی محله محور بافت های تاریخی

در بخش دیگری از این بازدید، رضا سلیمانی نوری، خراسان پژوه با بررسی پیشینه تاریخی تیمچه های سالاری مقدم، عسکریه و نوغان، بر اهمیت حفظ بافت کالبدی و هویت زیستی محلات تأکید و درباه تیمچه و راسته سالاری مقدم اظهار کرد: این معبر از بخش های کهن مشهد با آثاری بازمانده از عصر صفوی است و هرچند مداخلات ساختمانی مدرن بخشی از کارکردهای محلی آن را کم فروغ کرده، اما این راسته به دلیل نیاز مبرم بافت به خدمات عمومی برای آغاز طرح انتخاب شد. وی ادامه داد: این تیمچه در کنار نیازهای زائر به امکاناتی مانند خشکشویی و اتوشویی، سرویس های بهداشتی، فضاهای فرهنگی و حراست کامل از درختان قدیمی و پوشش گیاهی محله نیز مجهز می شود تا مسجد جعفری و تیمچه در پیوند با یکدیگر کانون محله را بازآفرینی کنند. این پژوهشگر در جریان بازدید از تیمچه عسکریه اظهار کرد: کوچه عسکریه با 400 متر طول، محوریت مهمی در همسایگی بازار نواب و حرم مطهر دارد و حامل هشت اثر ثبت ملی و 6 بنای واجد ارزش میراثی است. علی رغم سکونت فعال بیش از 20 خانوار بومی و تردد دائمی زائران به واسطه خانه های مسافر، این محور از فقر شدید خدمات اولیه رنج می برد. در طراحی این پروژه که مراحل واگذاری زمین آن با رعایت ضوابط حفاظتی آثار ثبتی رو به اتمام است، مجاورت با حسینیه قمی و فضاهای سبز محلی مدنظر قرار گرفته تا مرکزی برای ارتقای خدمات زائر و مجاور شکل گیرد. سلیمانی نوری در بازدید از تیمچه نوغان و همجواری آن با خانه تاریخی طلایی و مسجد در حال مرمت مجاور، ساختار متمایز تیمچه های خراسان را تشریح کرد و افزود: برخلاف نمونه های تهران و آذربایجان که در دل بازارهای مسقف و به صورت تک صنفی بنا می شدند، تیمچه های خراسانی در معابر و مسیرهای اصلی واقع شده و ساختاری چندوجهی و چندطبقه داشتند؛ طبقه زیرین برای امور خدماتی و انبار کالا، همکف برای تجارت و طبقه فوقانی ویژه اقامت بود. این خراسان پژوه در پایان با بیان اینکه معماری سه طبقه سنتی عیناً در پروژه های جدید الگوبرداری شده است، گفت: با هدف زنده نگه داشتن مشاغل بومی و تاریخی منطقه امکان پیش بینی فضاهایی برای حرفه های هویت بخش مانند پرنده فروشی سنتی مشهد متناسب با موازین بهداشتی و ضوابط محله مورد بررسی قرار دارد؛ چراکه احیای تیمچه ها تنها در صورت ترکیب معماری سنتی، رونق مشاغل اصیل و خدمت رسانی متوازن به زائر و شهروند ثمربخش می شود. انتهای پیام