دین داری زمینه ساز رشد و گسترش دانش است

حجت الاسلام والمسلمین مصطفی امینی خواه، پژوهشگر دینی در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی با اشاره به رابطه دین گرایی و علم گرایی در جامعه، اظهار کرد: در نگرش مسیحیت به دین و الهیات، به ویژه در قرون وسطی این تصور شکل گرفته بود که دین و علم در تقابل با یکدیگر قرار دارند؛ بنابراین هنگامی که بشر برای دستیابی به پیشرفت به ویژه در حوزه علم و دانش، به علم روی آورد، این باور شکل گرفت که برای پیشرفت علمی باید از دین عبور کرد. وی افزود: در دوران رنسانس، این نگاه تقابل میان دین و علم را افزایش داد، اما انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی بار دیگر این دیدگاه را مطرح کردند که دین و دانش نه تنها در تعارض با یکدیگر نیستند، بلکه دین می تواند به عنوان عاملی مهم، زمینه ساز پیشرفت علمی نیز باشد. این استاد دانشگاه با اشاره به ظرفیت های دین داری برای تقویت انگیزه و زمینه های معرفتی، فکری و روحی انسان در مسیر پیشرفت علمی تصریح کرد: دین داری نه تنها مانعی برای رشد علمی نیست، بلکه می تواند با تقویت انگیزه و گسترش معرفت، زمینه حرکت انسان به سوی دانایی و پیشرفت را فراهم کند. امینی خواه با اشاره به شخصیت های برجسته انقلاب اسلامی، اظهار کرد: شخصیت هایی مانند امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب در کنار پایبندی به دین، از جایگاه علمی نیز برخوردار بودند. این شخصیت ها از پیشگامان حرکت علمی در کشور و انقلاب علمی به شمار می رفتند و از این طریق نگاه تازه ای را ترسیم کردند که در آن دین و دانش نه تنها در تقابل با یکدیگر نیستند، بلکه می توانند در کنار یکدیگر هم زیستی سازنده و پویایی داشته باشند. وی با اشاره به عواملی که موجب شکل گیری نگاه تقابلی میان دین و علم در بخشی از جامعه شده است، بیان کرد: بخشی از این نگرش به دوران رنسانس و موضع کلیسا در برابر تحولات علمی بازمی گردد. انقلاب علمی و انقلاب صنعتی که در غرب شکل گرفتند، از همان ابتدا و با توجه به زمینه های تاریخی خود با نوعی تقابل با دین همراه بودند و این تقابل به تدریج گسترش یافت. امینی خواه با تفکیک میان اصل علم و استفاده نادرست از آن، اظهار کرد: دانشی که در خدمت شهوات و جنایت قرار گیرد، با دین در تعارض است؛ نمونه هایی از این نوع استفاده از دانش را می توان در غرب مشاهده کرد، رویکردی که با آموزه های دینی سازگار نیست و دین در برابر آن می ایستد و با چنین کاربردی از علم مخالفت می کند. وی ادامه داد: اگر دین را به درستی و با نگاهی دقیق بشناسیم، درمی یابیم که نه تنها مانعی برای علم و دانش نیست، بلکه می تواند زمینه ساز رشد و گسترش آن نیز باشد، زیرا دین از یک سو بر عقلانیت و علم تأکید دارد و از سوی دیگر انسان را به آموختن، کسب دانش، دانشمند شدن و بهره گیری از دانش و تخصص اهل علم تشویق می کند. این پژوهشگر حوزه دین با اشاره به جایگاه علم آموزی در آموزه های اسلامی، بیان کرد: در روایات اسلامی به حرکت انسان در مسیر دانایی و یادگیری تأکید شده و انسان به کسب دانش و معرفت دعوت شده است، بر این اساس دور ماندن از مسیر علم آموزی می تواند انسان را از یکی از اهداف آفرینش خود دور کند.

وابستگی پیشرفت علمی به ارزش گذاری جامعه برای دانش

امینی خواه با اشاره به الزامات شکل گیری جامعه ای پیشرفته از نظر علمی و پایبند به آموزه های دینی، گفت: هر اندازه برای علم، دانشمندان، معلمان و فعالیت های علمی ارزش و اعتبار بیشتری قائل شویم، زمینه رونق علم و دانش در جامعه بیشتر فراهم شده و پیوند میان دین و دانش نیز تقویت می شود. وی با اشاره به ضرورت توجه به جایگاه علم در جامعه، اظهار کرد: هر اندازه ارزش علم را کمتر بدانیم و جایگاه آن را نادیده بگیریم، به همان نسبت زمینه تضعیف آن را فراهم می کنیم. در سال های اخیر در برخی حوزه ها شاهد نگاهی هستیم که ارزش علم را با میزان ثروت و پیشرفت اقتصادی حاصل از آن می سنجد؛ گویی علم به خودی خود ارزشی ندارد و تنها زمانی اهمیت پیدا می کند که به درآمد و پول منجر شود. امینی خواه ادامه داد: اگر چنین معیاری برای ارزش گذاری در جامعه رواج پیدا کند، ثروت و درآمد به ملاک اصلی سنجش ارزش افراد تبدیل می شود؛ در چنین شرایطی ممکن است فعالیت هایی مانند بلاگری که درآمد بیشتری به همراه دارند در مقایسه با فعالیت های علمی، توجه بیشتری را به خود جلب کنند، درحالی که از دانش و تخصص کافی برخوردار نیستند. وی افزود: در جامعه ای که افراد فاقد دانش و تخصص کافی به درآمدهای بالا دست پیدا می کنند و در مقابل دانشمندان و متخصصان از نظر مالی در جایگاه پایین تری قرار دارند، این تصور شکل می گیرد که علم ارزش چندانی ندارد و معیار اصلی، میزان درآمد افراد است؛ بنابراین ممکن است دانشمندان به دلیل برخوردار نبودن از ثروت کافی، جایگاه اجتماعی خود را از دست داده و ارزش علم نیز به تدریج در جامعه کمرنگ شود. این پژوهشگر حوزه دین تصریح کرد: پیامدهای این نگاه تنها به جایگاه علم محدود نمی شود، بلکه بر نگرش جامعه به دین داری نیز تأثیر می گذارد. هنگامی که دانش و تخصص در جامعه کم ارزش شمرده شود، دانشمند متدینی که دین داری او با دانش و معرفت پیوند خورده است نیز ممکن است تحت تأثیر این نگاه قرار گیرد و جایگاه اجتماعی او نیز تضعیف شود. امینی خواه اظهار کرد: برای شکل گیری جامعه ای که از نظر علمی پیشرفته باشد و به ارزش های دینی پایبند بماند، باید فرهنگ علم دوستی و اعتبار دانش را تقویت کنیم و دانش را فارغ از دستاوردها و منافع مادی آن، به عنوان امری ارزشمند و مطلوب بدانیم. وی در پایان با بیان اینکه دستاوردهای اقتصادی و مادی علم نیز ارزشمند است و نمی توان اهمیت آن ها را نادیده گرفت، گفت: نباید این دستاوردها را تنها معیار سنجش ارزش علم دانست؛ بنابراین افراد باید به دلیل دانش و تخصص خود مورد احترام قرار گیرند و جامعه برای علم و دانایی آن ها ارزش قائل باشد، زیرا تنها در چنین شرایطی می توان امیدوار بود که علم جایگاه شایسته خود را در جامعه پیدا کند و زمینه برای پیشرفت علمی در کنار تقویت باورهای دینی فراهم شود. انتهای پیام