بلاغت قرآنی؛ راز جاودانگی شعر حافظ

مسعود زمانی مقدم، عضو هیئت علمی گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه لرستان، در گفت وگو با خبرنگار ایکنا از لرستان، به ویژگی های بنیادین شعر، اندیشه و آبشخورهای زیباشناختی حافظ شیرازی، شاعر بلندآوازه ایران و جهان پرداخت.

وی با اشاره به جایگاه تاریخی و تمدنی حافظ اظهار کرد: حافظ بازتاب روح انسانیت و آینه سرگذشت پر فراز و نشیب مردم ایران زمین تا پایان حیات خویش است؛ دورانی پرتلاطم که گاه با تحجر و تعصب حاکم بر فضای اجتماعی و گاه با استبداد و خودکامگی حاکمان رقم خورد. جامعه عصر حافظ مظهر بارز تضادها و تعارض های چندگانه در عرصه های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و مذهبی بود و حافظ این تناقض ها را با اوج هنر و درایت به نقد کشید.

عضو هیئت علمی دانشگاه لرستان تکامل مستمر شعر حافظ را ناشی از دگرگونی اندیشه هنری و مقتضیات زمانه دانست و تصریح کرد: با وجود حجم اندک غزل های برجامانده در قیاس با عمر طولانی شاعری او، تحول و پختگی زیباشناختی در تمام ارکان کلامش از عاطفه و تصویرسازی تا انتخاب واژگان و موسیقی درونی موج می زند. جامعیت و تأثیرگذاری حافظ توفیقی بی بدیل در تاریخ ادب فارسی است.

احاطه بر بلاغت قرآن بال صعود به قله غزل

زمانی مقدم ادامه داد: بخش عمده این کامیابی فراتر از نبوغ ذاتی، به دو ویژگی ممتاز حافظ برمی گردد؛ نخست، احاطه کامل حافظ بر آواشناسی، علم تجوید و تدبر عمیق در فنون بلاغت قرآن کریم و دوم، آشنایی ژرف او با هنر موسیقی و خوش آوازی که بازتاب آن در سراسر دیوان نمایان است.

این استاد زبان و ادبیات فارسی با هشدار نسبت به قرائت های افراطی و تفریطی از اشعار حافظ گفت: کسانی که غزل حافظ را تک بعدی می نگرند و او را صرفاً شاعری زمینی یا تماماً آسمانی معرفی می کنند، از درک لایه های زیرین و ساخت درونی شعر او بازمانده اند. پیچیدگی کلام حافظ، نه از جنس ابهام یا دشوارگویی، بلکه حاصل فراروی از مناسبات عادی و برقراری ارتباط میان تقابل هاست که با هر خوانش، افق جدیدی پیش روی مخاطب می گشاید.

وی افزود: ایهام شگفت انگیز حافظ نیز که از شاخصه های اصلی سبک اوست، با مختار ساختن مخاطب میان سطوح گوناگون معنا، وحدت صورت و معنا را شکل می دهد و مظهر میل به آزادی در اندیشه او و ضامن بقای اثرش شده است.

زمانی مقدم طنز حافظ را سلاحی برنده در برابر رفتارهای متناقض دانست و تأکید کرد: خاستگاه طنز حافظ، رویارویی با تزویر و نفاق مدعیان زهد در روزگار اوست. او طنز پدیده هایی چون «عیب پوشی با خرقه می آلود»، «توبه به دست صنم باده فروش» و «فخر فقر در برابر کبر توانگران» را به تصویر کشیده و حقیقت ایمان را از چنگال ریا نجات می دهد.

وی با اشاره به موسیقی معنوی غزل های حافظ اظهار کرد: التفات ویژه حافظ به اصوات حروف و کلمات در کیفیت خوانش آشکار می شود؛ نظمی موسیقایی که در امتداد تضادهای بنیادین هستی مانند «غم و شادی» و «مددخواهی از باد برای افروختن چراغ دل» حرکت می کند و همواره می کوشد انسان را در اوج رهایی و کمال قرار دهد.

عضو هیئت علمی دانشگاه لرستان در پایان، منظومه فکری حافظ را منظومه ای چندوجهی توصیف کرد و گفت: آشنایی گسترده او با علومی چون عرفان نظری، اساطیر ایران و شاهنامه فردوسی، نجوم و موسیقی، نگرشی جامع الاطراف به او بخشیده است؛ اشرافی که نه لزوما از سر تعصب یا تخصص گرایی صرف، بلکه بسترساز باروری و فوران خلاقیت هنری لسان الغیب در تاروپود شعر فارسی شده است.

وی گفت: در یک جمله حافظ از بزرگترین شاعرانی است که این مرزوبوم به خود دیده است که مبانی و ابواب عرفانی و قرآنی در بسیاری از غزل های او برجسته است.

انتهای پیام