از روایت حرمت «آقای شهید ایران» تا ضرورت ثبت فقدانی تاریخی

به گزارش ایکنا؛ خبر شهادت شخصیتی اثرگذار، در لحظه نخست، پیش از آنکه به موضوعی برای تحلیل تاریخی تبدیل شود، در زندگی انسان هایی که آن را می شنوند، معنایی شخصی پیدا می کند. هر فرد از جایگاهی متفاوت با چنین خبری مواجه می شود؛ یکی در خانه و کنار خانواده، دیگری در محیط کار و گروهی نیز در موقعیتی که ناگزیرند هم زمان با تجربه اندوه، وظایفی حرفه ای را بر عهده بگیرند.

به گزارش ایکنا؛ خبر شهادت شخصیتی اثرگذار، در لحظه نخست، پیش از آنکه به موضوعی برای تحلیل تاریخی تبدیل شود، در زندگی انسان هایی که آن را می شنوند، معنایی شخصی پیدا می کند. هر فرد از جایگاهی متفاوت با چنین خبری مواجه می شود؛ یکی در خانه و کنار خانواده، دیگری در محیط کار و گروهی نیز در موقعیتی که ناگزیرند هم زمان با تجربه اندوه، وظایفی حرفه ای را بر عهده بگیرند. با این حال، آنچه در حافظه هر فرد باقی می ماند، تمام جزئیات واقعه را در بر نمی گیرد و بخشی از تجربه، با گذشت زمان، به فراموشی سپرده می شود.

کتاب «مِثلی» از همین نقطه آغاز می شود؛ از لحظه هایی که افراد مختلف، هرکدام با پیشینه و مسئولیتی متفاوت، با خبر شهادت رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیت الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه ای(ره) روبه رو شدند و کوشیدند آنچه را بر آنها گذشته است، به زبان روایت بازگردانند. گردآوری روایت های 21 نویسنده در این مجموعه، امکان مواجهه با یک واقعه مشترک از منظرهای گوناگون را فراهم کرده است؛ منظرهایی که در کنار یکدیگر می توانند تصویری گسترده تر از تجربه زیسته افراد در آن ساعات ارائه دهند.

بر همین اساس آیین رونمایی این اثر عصر یکشنبه، 19 مهر ماه در «ایوان شاهنامه» باغ کتاب تهران برگزار شد؛ در این مراسم، راویان افزون بر معرفی تجربه های خود، درباره فرایند دشوار نگارش، ضرورت ثبت جزئیات، محدودیت های انتشار کتاب و مسئولیت فرهنگی نویسندگان در انتقال تجربه های امروز به نسل های آینده سخن گفتند.

کتاب خوانی؛ از علاقه شخصی تا وظیفه عمومی

«محمدمهدی شیخ صراف»، فعال فرهنگی و یکی از راویان کتاب «مِثلی»، در این آیین با تأکید بر اهمیت ثبت روایت های مربوط به شهادت رهبر شهید انقلاب، توجه ویژه ایشان به کتاب و کتاب خوانی را یکی از وجوه مهم موضوع این اثر دانست.

به گفته او، اهمیت کتاب تنها به شخصیت محوری آن و جایگاه تاریخی نخستین رهبر یک کشور که در دوران معاصر به شهادت رسیده است، محدود نمی شود؛ بلکه علاقه و توجه ویژه رهبر شهید انقلاب به کتاب، مطالعه و ترویج فرهنگ کتاب خوانی نیز به این موضوع ابعادی متمایز می بخشد.

شیخ صراف با اشاره به جایگاه کتاب در نگاه رهبر شهید انقلاب با اشاره به آنکه ایشان برای کتاب ارزش بسیاری قائل بودند و مردم را به مطالعه تشویق می کردند. این توجه تنها در حد توصیه های عمومی باقی نمی ماند؛ افزود: ایشان نویسندگان را به خلق آثار خوب ترغیب می کردند و به شیوه های مختلف به آنان اطلاع می دادند که کتاب هایشان را خوانده اند یا درباره آثارشان نظر و دیدگاهی داشته اند.

این راوی کتاب «مِثلی» با یادآوری تأکید رهبر شهید انقلاب بر ترویج کتاب خوانی، به سخنی از ایشان اشاره کرد که اهمیت مطالعه را در نگاه وی روشن می کند.

به گفته شیخ صراف، رهبر شهید انقلاب تأکید فرموده بودند که اگر بدانند سخن گفتن درباره «کتاب» می تواند مردم را به مطالعه علاقه مند کند، روزانه یک ساعت و نیم از وقت خود را به معرفی کتاب و دعوت مردم به کتاب خوانی اختصاص خواهند داد.

وی با بیان اینکه رهبر شهید انقلاب مطالعه را هم وظیفه ای ملی و هم فریضه ای دینی می دانستند، تصریح کرد: همین نگاه، پرداختن به زندگی و شخصیت ایشان را در قالب کتاب، واجد اهمیتی ویژه می کند. از این منظر، ثبت خاطرات و روایت های مرتبط با زندگی چنین شخصیتی، افزون بر ارزش تاریخی، می تواند فرصتی برای بازخوانی نسبت جامعه با فرهنگ مطالعه و مسئولیت فرهنگی نویسندگان باشد.

شیخ صراف در بخش دیگری از سخنانش به جزئیات طراحی فضای رونمایی کتاب «مِثلی» اشاره کرد و گفت: برگزارکنندگان، کتاب «مِثلی» را در بخشی از برنامه قرار داده و ساعت تعبیه شده در آن فضا را روی ساعت 9:40 تنظیم کرده اند. به اعتقاد او، کنار هم قرار گرفتن ساعت، کتاب و لحظه ای که به آن اشاره دارد، می تواند حامل معنایی فراتر از یک طراحی صحنه باشد؛ معنایی که پیوند شخصیت رهبر شهید انقلاب با کتاب را در کنار ضرورت ثبت روایت آن روز و ساعت شهادت یادآوری می کند.

وی درباره انتخاب «ایوان شاهنامه باغ کتاب تهران» برای برگزاری این مراسم نیز توضیح داد: یاد قهرمان ملی، ذهن را به طور طبیعی به «شاهنامه» پیوند می دهد. درعین حال، برگزاری مراسم در محیطی که از اساس با کتاب و فعالیت های مرتبط با آن شناخته می شود، با موضوع رونمایی تناسب دارد و بستری برای گفت وگو درباره کتاب و شخصیت محوری آن فراهم می کند.

بازسازی یک روز دشوار؛ وقتی جزئیات از حافظه می گریزند

«وجیهه سامانی»، نویسنده و یکی دیگر از راویان کتاب «مِثلی»، در این مراسم از دشواری نگارش روایت شخصی خود سخن گفت؛ دشواری ای که به گفته او، نه از ناآشنایی با نوشتن، بلکه از فاصله گرفتن از واقعه و فراموش شدن جزئیات تجربه ای عاطفی و سنگین ناشی می شد.

سامانی با ابراز خرسندی از حضور در جمع نویسندگان این مجموعه با تأکید بر آنکه نوشتن روایت مربوط به آن روزها برایش بسیار دشوار بوده است، تصریح کرد: پس از گذشت آن 24 ساعت سخت، ذهنش بسیاری از لحظه ها و جزئیات را از یاد برده بود؛ به گونه ای که حتی پرسش هایی ساده درباره شرایط آن روزها، از جمله علت بیدار شدن دخترش یا اینکه چرا اعضای خانواده سحری نخورده بودند، برایش پاسخی روشن نداشت.

این نویسنده توضیح داد: پس از طرح پیشنهاد نگارش روایت، متوجه شدم بخش قابل توجهی از جزئیات در حافظه ام باقی نمانده است. به همین دلیل، حدود دو تا سه ماه پس از واقعه، بازسازی آن ساعات را با رویکردی شبیه کار یک محقق آغاز کردم؛ پیام های گروه ها را بررسی کردم، تاریخ ها را به یاد آوردم و با کمک گرفتن از اعضای خانواده کوشیدم ترتیب رخدادها و آنچه را در آن ساعات بر من گذشته بود، دوباره کنار هم قرار دهم.

سامانی با اشاره به تفاوت میان «تجربه زیسته» و «بازگویی ادبی» آن اتفاق گفت: نوشتن، حتی برای داستان نویسان، کاری آسان نیست؛ بااین حال، احساس می کنم نگارش همین چند صفحه درباره آن حادثه، به اندازه نوشتن چندین رمان از من انرژی گرفته است.

سامانی در همین زمینه تأکید کرد: هرچه از یک واقعه دورتر می شویم، احتمال دارد روایت ما به تدریج رنگ وبوی داستانی بیشتری پیدا کند؛ حتی اگر همچنان بر مستندات استوار باشیم. از همین رو، ثبت جزئیات در زمان مناسب اهمیت دارد تا آنچه افراد تجربه کرده اند، در حافظه تاریخی باقی بماند و روایت ما تنها به خاطره ای مبهم از گذشته تبدیل نشود.

وی در ادامه، از اشتیاق خود برای خواندن روایت های دیگر نویسندگان سخن گفت و افزود: از همان زمانی که متوجه شدم گروهی از نویسندگان قصد دارند تجربه های خود را در قالب کتابی منتشر کنند، علاقه داشتم روایت های آن ها را بخوانم. بارها روایت شخصی خود را مرور کرده ام؛ اما اکنون بیش از هر چیز مشتاق هستم با تجربه های 20 نویسنده دیگر آشنا شوم؛ تجربه هایی که می تواند ابعاد دیگری از یک واقعه مشترک را روشن کنند.

«225 روز است که نداریمت»؛ سوگ در زبان مقاومت

سامانی در بخش پایانی سخنانش، متنی ادبی در سوگ رهبر شهید انقلاب قرائت کرد و با اشاره به گذشت 225 روز از فقدان ایشان و برگزاری تجمعات شبانه، از دلتنگی برای صدای اطمینان بخش و سخنان امیدبخش او گفت.

در بخشی از این متن چنین آمده است:

«225 روز است که نداریمت؛ 225 روز است که نفس مسیحایی ات را کم داریم؛ 225 روز است که از قاب شیشه ای ندیدیمت و صدایت را نشنیدیم؛ که بعد از هر مصیبت و غم و اندوهی، به دلگرمی مان لب باز کنی و بگویی: اگر مقاومت کنید، پیروز خواهید شد؛ نترسید، آرام باشید. این چیزهایی که می بینید، حوادث طبیعی راه دشوار به سمت قله است.

سوگ با یادآوری درس هایی پیوند می خورد که راوی از رهبر شهید انقلاب آموخته است؛ درس هایی که در متن منِ کمترین، از اندوه فقدان عبور می کنند و به ایستادگی و ادامه مسیر می رسند.»

سامانی متن خود را چنین به پایان رساند: «شد 225 روز که رفته ای، اما دیدی ما بچه های شیطان و بازیگوشت بالاخره آخرین درسی را که دادی، چه خوب یاد گرفتیم؛ که هرکدام ما موسی شدیم، که به نیل زدیم، که قیام کردیم، که کم نیاوردیم، که نترسیدیم و اندوهگین نشدیم؛ که شدیم مصداق «مثلی لا یبایع مثلی» و زیر علم کسی غیر عباس نرفتیم. دیدی که ما مبعوث شدیم.»

روایت های پراکنده چگونه به یک تصویر تاریخی می رسند؟

محمدرضا شهبازی، مدیر انتشارات «حافظه تاریخی ایران» و یکی از راویان کتاب «مِثلی»، گفت: شاید مهم ترین ویژگی کتاب، ثبت لحظه هایی باشد که افراد گوناگون، از نویسنده و مجری گرفته تا کسانی که در شهرهای دیگر حضور داشته اند، هنگام شنیدن خبر شهادت رهبر شهید انقلاب تجربه کرده اند؛ لحظه هایی که هنوز برای درک کامل آن ها به زمان نیاز داریم.

شهبازی افزود: هنگامی که «مهدی پیرهادی» ایده گردآوری روایت نویسندگان از لحظه شنیدن خبر شهادت «حضرت آقا» را مطرح کرد، تصور اولیه این بود که چون افراد زیادی تجربه مشترکی از آن واقعه داشته اند، نوشتن درباره آن دشواری چندانی نخواهد داشت. اما هنگامی که خود آنها دست به قلم بردند، روشن شد که بازگویی آن ساعت ها به مراتب پیچیده تر از تصور اولیه است.

به گفته وی، یکی از دشواری های اصلی این بود که گویی آن 24 ساعت از نوار ذهن افراد پاک شده است. نویسندگان درباره چگونگی نگارش روایت ها گفت وگو می کردند و به جمع بندی هایی می رسیدند، اما گاهی خودشان نیز از آنچه به یاد می آوردند، متعجب می شدند و از خود می پرسیدند آیا به واقع آن لحظه ها را پشت سر گذاشته اند.

مدیر انتشارات «حافظه تاریخی ایران» در ادامه به تجربه شخصی خود از دریافت خبر اشاره کرد و گفت: حدود ساعت یک بامداد بود که مدیر شبکه دو سیما با او تماس گرفت و خواست به شبکه برود. پس از شنیدن خبر، مدتی بی حرکت نشست و نمی دانست چه باید بکند. هنگامی که همسرش متوجه شد اتفاقی افتاده و از او پرسید کجا می رود، ابتدا کوشید موضوع را پنهان کند؛ اما همسرش سرانجام متوجه ماجرا شد و به شدت گریست. آن لحظه درست زمانی بود که دریافتم توان تسلی دادن همسرم را ندارم و از خانه بیرون رفتم.

شهبازی بیان کرد: هنوز برایم روشن نیست همکارانی که ساعت ها برنامه زنده «زمانه» را روی آنتن اجرا کردند، چگونه توانستند بر احساسات خود مسلط بمانند و آن وضعیت دشوار را مدیریت کنند.

این راوی کتاب «مِثلی» با تأکید بر بی سابقه بودن تجربه یادشده، گفت: اگر تنها 24 ساعت پیش از آن واقعه از افراد می پرسیدند در صورت شنیدن چنین خبری کجا خواهند بود و چه واکنشی نشان خواهند داد، هیچ کس نمی توانست وضعیت خود را پیش بینی کند. پس از دریافت خبر، افراد با نسخه دیگری از خودشان مواجه شدند؛ وضعیتی که نه برای خود آنها قابل تصور بود و نه دشمن می توانست آن را پیش بینی کند.

شهبازی درباره توان کتاب «مِثلی» در انتقال این تجربه نیز تصریح کرد: نمی دانم کتاب «مِثلی» تا چه اندازه توانسته است آن لحظه ها را به مخاطب منتقل کند؛ بااین حال، معتقدم مهم ترین ویژگی اثر، ثبت مقطعی تاریخی از خلال تجربه های شخصی است. شاید روایت ها، تحلیل های تازه و پیچیده ای از تاریخ عرضه نکنند، اما نشان می دهند گروهی از انسان ها در موقعیت های مختلف، از تهران تا شهرهای دیگر و مناطق دورافتاده، هنگام شنیدن خبر، با چه شرایطی مواجه شدند.

وی افزود: برای داوری نهایی درباره آنچه رخ داده، هنوز به زمان بیشتری نیاز است. باید اتفاق ها در ذهن افراد ته نشین شوند و آنها بارها به ساعت ها و لحظه های گذشته بازگردند تا بتوانند تصویر روشن تری از آنچه تجربه کرده اند، به دست آورند.

دشواری انتشار کتاب در میانه محدودیت های چاپ

شهبازی ضمن قدردانی از نویسندگانی که در تدوین کتاب «مِثلی» مشارکت داشتند، به محدودیت های موجود در فرایند انتخاب و انتشار روایت ها نیز اشاره و خاطرنشان کرد: برخی از دوستان به دلایل مختلف نتوانستند در نسخه نهایی کتاب حضور داشته باشند؛ بااین حال، ممکن است در میان نوشته های آنها، زاویه دید یا منظری وجود داشته باشد که در شکل گیری روایت نهایی اثر تأثیر گذاشته باشد.

وی، این فرایند را بخشی از تلاش برای ثبت مقطعی مهم از تاریخ و حتی زندگی شخصی راویان دانست و توضیح داد: آماده سازی و چاپ کتاب «مِثلی» نزدیک به سه ماه طول کشید. در این مدت، گاه کاغذ در دسترس نبود، گاه چاپ جلد با مشکل روبه رو می شد و در برخی موارد نیز شرایط موجود، تغییر دادن بعضی از انتخاب های اولیه را ضروری می کرد. با وجود این دشواری ها، سرانجام کتاب منتشر شد.

مدیر انتشارات «حافظه تاریخی ایران» با اشاره به افزایش قیمت کاغذ و هزینه های چاپ افزود: افزایش حجم کتاب و بالا رفتن هزینه های تولید، انتشار برخی از نوشته های نویسندگان را در نسخه نهایی ناممکن کرد. کنار گذاشتن بعضی روایت ها تصمیم آسانی نبود، اما محدودیت های چاپ و قیمت تمام شده کتاب چنین شرایطی را به وجود آورد.

شهبازی همچنین یادآور شد: کتاب «مِثلی» نخستین کتابی است که با نام انتشارات «حافظه تاریخی ایران» مجوز گرفته و منتشر شده است. ازاین رو، برای دست اندرکاران این مجموعه اهمیت داشت که آغاز فعالیت نشر با اثری همراه شود که روایت های نویسندگان و چهره های آشنا از لحظه شنیدن خبر شهادت رهبر شهید انقلاب را گرد هم آورده است.

خاطرات کمتر گفته شده؛ ضرورت شناخت ابعاد گوناگون یک شخصیت

شهبازی در بخش دیگری از سخنانش به خاطره هایی از دیدارهای خود با رهبر شهید انقلاب پرداخت و یکی از شیرین ترین لحظه های زندگی اش را زمانی دانست که ایشان پس از نماز ظهر، در دیداری پس از انتشار کتابی درباره خراسان شمالی، او را به عنوان نویسنده کتاب معرفی کردند.

به گفته شهبازی، شنیدن نام خود از زبان رهبر شهید انقلاب و خطاب شدن با عنوان نویسنده، برایش افتخار بزرگی بود؛ تجربه ای که نشان می داد توجه به کتاب و نویسندگان، در نگاه ایشان می توانست در موقعیت های مختلف جلوه پیدا کند.

وی همچنین به دیداری در زمستان سال 1396 اشاره کرد که در آن جمعی از فعالان فرهنگی و اعضای «دفتر مطالعات جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی» حضور داشتند. در جریان آن جلسه، قطعه ای طنز با ریتم تند برای حاضران پخش شد و برخی از افراد حاضر درباره واکنش احتمالی رهبر شهید انقلاب به این اثر نگرانی داشتند.

شهبازی گفت: حاضران منتظر بودند بدانند آیا پخش چنین موسیقی طنزی در آن فضا پذیرفته خواهد شد یا خیر؟ بیان این خاطره نمونه ای از ابعاد کمتر شناخته شده شخصیت رهبر شهید انقلاب است و تأکید می کنم بازگویی چنین تجربه هایی می تواند به ارائه تصویری دقیق تر از شخصیت ایشان کمک کند.

این نویسنده و فعال فرهنگی با اشاره به وجود خاطرات و روایت های پراکنده از جنبه های مختلف زندگی و دیدگاه های رهبر شهید انقلاب، بر ضرورت گذشت زمان، ثبت خاطرات از سوی افراد و در دسترس قرار گرفتن اسناد برای پژوهشگران تأکید کرد و افزود: شناخت دقیق تر شخصیت های اثرگذار تنها با اتکا به روایت های محدود یا تصویرهای تکرارشده حاصل نمی شود؛ بلکه باید فرصت داد تجربه های گوناگون ثبت و بررسی شوند.

شهبازی همچنین از تأثیر توصیه های رهبر شهید انقلاب بر زندگی نسل های مختلف سخن گفت و به موضوعاتی همچون کتاب خوانی، توجه به زبان فارسی و حمایت از تولیدات ایرانی اشاره کرد.

شهبازی ابراز امیدواری کرد نویسندگان و ناشران در ادامه بتوانند جنبه های کمتر دیده شده زندگی این شخصیت را روایت کنند و آن ها را در معرض دید مخاطبان قرار دهند.

وی در پایان، با اشاره به دشواری های فعالیت ناشران و وضعیت فروش کتاب، از مخاطبان خواست خرید کتاب را در اولویت قرار دهند و خاطرنشان کرد: ناشران با هزینه های سنگین تولید و تعهدات مالی روبه رو هستند و کاهش فروش می تواند ادامه فعالیت آنان را دشوار کند. حمایت مخاطبان از طریق خرید کتاب، امکان انتشار آثار بیشتر و ثبت روایت های مهم فرهنگی و تاریخی را تقویت می کند.

تجربه ای که مجریان تلویزیون را با خودی دیگر روبه رو کرد

«محسن آزادی»، مجری برنامه «زمانه» و یکی از راویان کتاب «مِثلی»، در این آیین از دشواری اجرای برنامه تلویزیونی در ساعات پس از اعلام خبر شهادت رهبر شهید انقلاب سخن گفت و تأکید کرد که ثبت آن لحظه ها اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا تجربه ای که افراد پشت سر گذاشتند، پیش از وقوع حتی برای خودشان قابل تصور نبود و آنها را با ابعاد تازه ای از وجودشان مواجه کرد.

آزادی درباره حضور نام خود در میان راویان کتاب «مِثلی» یادآور شد: خود را در مقایسه با دیگر نویسندگان این مجموعه، صاحب سابقه جدی در نویسندگی نمی دانم و تاکنون نیز اثر مستقلی از من منتشر نشده است. دوستان با توجه به تجربه ای که در آن شرایط دشوار و هنگام اداره آنتن شبکه دو داشتند، پیشنهاد کردند روایت خود را ثبت کنم و من نیز این پیشنهاد را پذیرفتم.

این مجری تلویزیون با بازگشت به چگونگی شکل گیری برنامه «زمانه» در جریان «جنگ 12 روزه» گفت: برنامه حدود یک ساعت و نیم پس از نخستین اصابت ها در 23 خرداد 1404، با شکل و شمایلی تازه روی آنتن رفت. بعدها، هنگامی که قرار شد برنامه در سحرهای «ماه رمضان» نیز ادامه پیدا کند، گروه سازنده به فکر ایجاد تنوع در محتوا افتاد و تصمیم گرفتم داستانی دنباله دار بنویسم تا هر شب بخشی از آن برای مخاطبان خوانده شود.

به گفته آزادی، طرح اولیه این بود که حال وهوای معنوی سحر در قالب متنی کوتاه روایت شود؛ اما پس از پیشنهاد مدیر برنامه، نوشته به تدریج شکل داستانی پیدا کرد و شخصیت «پیرمردی» که سحرگاه به مسجد محله می رفت و با جوانی گفت وگو می کرد، در مرکز آن قرار گرفت.

آزادی درباره محتوای گفت وگوهای این دو شخصیت توضیح داد: «پیرمرد» در خلال داستان درس هایی به جوان می آموخت؛ از جمله اینکه نباید در این عالم شتاب زده بود و همه چیز از یقین سرچشمه می گیرد.

وی افزود: امروز با مرور دوباره آن 30 قسمت، احساس می کنم این درس ها پیش از آنکه خود بدانم، من را برای مواجهه با خبر شهادت رهبر شهید انقلاب آماده می کردند.

پشت دوربین؛ اندوهی که نباید اجرای زنده را متوقف می کرد

آزادی با اشاره به دشواری سخن گفتن از فقدان شخصیتی که فردی سال ها با باور و علاقه به او زندگی کرده است، تصریح کرد: حدود 23 یا 24 روز پیش از آن واقعه، دیداری با رهبر شهید انقلاب داشتم. هنگامی که حوالی نیمه شب خبر تلخ به ما رسید، کوشیدیم گریه نکنیم و حتی لب خود را آن قدر گاز گرفتیم که دهان ما خون آمد؛ زیرا احساس می کردیم اگر در آن لحظه کنترل خود را از دست بدهیم، اتفاق دیگری رخ خواهد داد.

وی ادامه داد: شرایط برای مجریانی که باید روی آنتن می ماندند، بسیار دشوار بود. آنها در خانه می توانستند گریه کنند، اما در تلویزیون باید برنامه را اداره می کردند و اجازه نمی دادند اندوه، کنترل اجرا را مختل کند.

این مجری تلویزیون یادآور شد: همکاران را در استودیو جمع کردیم و درباره چگونگی ادامه برنامه توضیح دادیم. در آن ساعت ها در شرایطی که هنوز لباس عزا بر تن نکرده بودیم و خبر نیز برای همه به طور کامل روشن نشده است، باید مقابل دوربین قرار می گرفتیم و برنامه را اجرا می کردیم؛ تجربه ای که برای مجریانی که ساعت ها روی آنتن بودند، بسیار سنگین بود.

آزادی با اشاره به دشواری تصور آینده «جمهوری اسلامی ایران» پس از فقدان رهبر شهید انقلاب افزود: پیش از آن، حتی تصویر روشنی از شرایط پس از ایشان در ذهن نداشتیم. شاید این تصور برای دیگران عجیب به نظر برسد، اما بخشی از تجربه درونی همه ما بود. آن روزها برای مجریان، خبرنگاران، نویسندگان و دیگر فعالان رسانه ای، با اضطراب و فشار روحی بسیاری همراه بود و همین تجربه، ضرورت روایت کردن آن ساعات را دوچندان می کند.

وی در ادامه، روایتگری را یکی از ساده ترین و درعین حال بنیادی ترین شکل های انتقال تجربه دانست و تأکید کرد: روایت از همان جایی آغاز می شود که کودکی می گوید «بابا آمد»؛ جمله ای کوتاه که در خود، گزارشی از وقوع یک اتفاق را جای داده است. زندگی انسان ها سرشار از چنین روایت هایی است و همین روایت ها امکان انتقال تجربه ها را فراهم می کنند.

این راوی کتاب «مِثلی» تأکید کرد: باید آنچه را در آن ساعت ها بر افراد گذشته است، بازگو کرد و نشان داد آنها چگونه توانستند شرایطی را تحمل کنند که پیش از آن هرگز حاضر نبودند درباره اش فکر کنند. چنین تجربه هایی به بخشی از مسیر زندگی افراد تبدیل شده اند و بر نگاه و باور تک تک آنها تأثیر گذاشته است.

آزادی در ادامه خاطرنشان کرد: انسان ها در طول سال ها از سخنان و حضور رهبر شهید انقلاب تأثیر گرفته اند و پس از شنیدن خبر شهادت ایشان و در روزهای بعد نیز با تجربه های تازه ای مواجه شده اند. ثبت این لحظه ها می تواند به حفظ آنچه بر افراد گذشته است در حافظه تاریخی کمک کند.

از نوشتن ترانه تا بازاندیشی در معنای کلمه

آزادی در بخش پایانی سخنان خود به تأثیر نگارش روایت کتاب «مِثلی» بر مسیر نویسندگی اش پرداخت و گفت: پیش از این، گاهی ترانه هایی با حال وهوای تلخ می نوشتم و در مواقعی نیز به موضوعات سیاسی یا عاشقانه می پرداختم؛ اما تجربه نگارش این روایت باعث شد درباره جنس نوشته ها و انتخاب کلمه هایم دوباره بیندیشم.

وی افزود: اکنون اگر بخواهم بنویسم، دوست دارم در کلماتم ردی از خون «سیدعلی حسینی خامنه ای» وجود داشته باشد. حتی اگر موضوع نوشته هایم «عشق» باشد، ممکن است به جای فراق، از وصال بنویسم. تجربه مواجهه با آن واقعه و تلاش برای ثبت آن، نگاه من به نوشتن را تغییر داده است.

مسئولیت رسانه ای در لحظه ای که تاریخ ثبت می شود

«محمدامین سلیمی»، دیگر مجری برنامه «زمانه» و یکی دیگر از راویان کتاب «مِثلی»، در ادامه مراسم، روایت لحظه های پس از اعلام خبر شهادت رهبر شهید انقلاب را بزرگ ترین مسئولیت رسانه ای زندگی خود توصیف کرد و افزود: این لحظه ها نه تنها در حافظه شخصی افراد، بلکه در تاریخ شفاهی جامعه نیز جای دارند.

سلیمی با بیان اینکه خود را در مقایسه با دیگر نویسندگان مجموعه شایسته حضور در کنار آنها نمی داند، یادآور شد: سابقه جدی در نویسندگی ندارم و به دعوت دوستان، تجربه خود را از آن ساعات دشوار ثبت کرده ام. ممکن است روایتم از نظر ادبی کیفیت بالایی نداشته باشد، اما آنچه برای من اهمیت داشته، ثبت تجربه ای بوده است که به شخصه در آن حضور داشتم.

این مجری تلویزیون برخلاف برخی دیگر از راویان، جزئیات آن روزها را به خوبی به یاد داشت و در همین راستا تصریح کرد: اتفاق های آن 24 ساعت را سکانس به سکانس و فریم به فریم به خاطر دارم؛ از لحظه هایی که در استودیو گذشت تا زمانی که خبر شهادت به شکل رسمی اعلام شد و مجریان باید اجرای برنامه را ادامه می دادند.

وی ادامه داد: حدود ساعت سه بامداد، مسئولان برنامه آنها را جمع کردند و گفتند قرار است خبر اعلام شود و باید برای ساعت پنج بامداد آماده باشند. حوالی ساعت سه ونیم، زمانی که دوباره برنامه روی آنتن رفت، دستش را روی شانه محسن آزادی گذاشت و گفت: «محسن، خدا در ما چه دید که این مسئولیت را روی دوش ما گذاشت؟»

سلیمی با بازگویی شرایط ساعت پنج صبح اظهار کرد: هنگام صحبت درباره مسئولیت و رسالت رهبر شهید انقلاب، به این فکر می کرد که چگونه باید از شخصیتی سخن بگویند که سال ها با باور و علاقه به او زندگی کرده اند و اکنون خبر فقدانش را اعلام می کنند. اجرای برنامه در چنین شرایطی، تجربه ای بسیار سنگین بود.

وی در ادامه، نقش مجری تلویزیون را در ثبت «حافظه جمعی» یادآور شد و گفت: آنچه در استودیو و مقابل دوربین رُخ می دهد، بخشی از تاریخ شفاهی جامعه است. هنوز بسیاری از مردم خبر رحلت امام خمینی(ره) را با صدای مجری تلویزیون، جناب «محمدرضا حیاتی»، به یاد می آورند. صدای مجری و شیوه روایت یک واقعه، می تواند به بخشی از تصویری تبدیل شود که نسل های بعد از آن رویداد در ذهن دارند.

سلیمی توضیح داد که مشارکت در کتاب «مِثلی» برای او اهمیت داشت؛ زیرا ممکن است سال ها بعد، افرادی بخواهند بدانند مردم هنگام مواجهه با فقدان شخصیتی مهم مانند رهبر عظیم الشان نظام مقدس جمهوری اسلامی برای آنها، چه احساسی داشتند و چگونه زندگی را ادامه دادند. ثبت این تجربه ها می تواند نشان دهد انسان ها در یکی از دشوارترین لحظه های زندگی خود چگونه با واقعیت روبه رو شدند و مسیرشان را ادامه دادند.

وی با اشاره به سال های فعالیت حرفه ای خود در رسانه ملی گفت: در این مسیر با تجربه های مختلف و دشواری های بسیاری روبه رو شده ام؛ اما حضور در چنین لحظه ای و روایت بخشی از آن، برای من معنایی خاص دارد. ثبت این تجربه بخشی از مسئولیتی بود که در آن مقطع بر عهده من قرار گرفته بود.

از تجربه فقدان تا همدردی با خانواده های شهدا

سلیمی در بخش دیگری از سخنانش، به تجربه دیدار با خانواده های شهدا اشاره کرد و گفت: در سفرهایی که برای ملاقات با این خانواده ها داشتم، بارها با روایت هایی روبه رو شدم که درک آن ها از رنج و فقدان را تغییر داده است.

وی با اشاره به دیدار با خانواده شهیدی که پدرش هنگام اصابت موشک در کنار او حضور داشت، گفت: بنا بر آنچه برای آنها روایت شده بود، پدر مدتی در شرایطی دشوار در جست وجوی پیکر فرزندش بود. تحمل چنین مصیبتی و تجربه اندکی از رنج هایی که در تاریخ اهل بیت(ع) روایت شده است، می تواند معنایی خاص برای انسان داشته باشد.

وی ادامه داد: پیش از این، با وجود حضور مستمر در هیئت ها و آشنایی با روضه های اهل بیت(ع)، درک کاملی از برخی ابعاد این مصائب نداشتم؛ اما تجربه فقدان و اندوه در آن ساعت ها، باعث شد بعضی از این روایت ها را با احساسی متفاوت درک کنم.

این راوی کتاب «مِثلی» یادآور شد: در آن شب، پس از خروج از استودیو، احساس می کردم اندوهی سنگین را با خود حمل می کنم و هنوز هم هنگام یادآوری آن لحظه ها، سنگینی تجربه را احساس می کنم. یکی از معانی این تجربه را درک اندکی از همدردی با کسانی می دانم که فقدان عزیزانشان را از سر گذرانده اند.

سلیمی با تأکید بر مسئولیت رسانه در بازتاب رنج انسان ها اظهار امیدواری کرد که فعالیت رسانه ای بتواند در ثبت این تجربه ها و انتقال آن ها به دیگران سهم داشته باشد و اگر روایت یک واقعه بتواند به همدردی با انسان های رنج دیده کمک کند، همین دستاورد ارزشمند است.

سلیمی در پایان با اشاره به روایتی از امام علی(ع) درباره کارهایی که موجب کفاره گناهان بزرگ می شوند، ابراز امیدواری کرد: فعالیت رسانه ای و روایت رنج انسان ها در خدمت همدلی، به عنوان ثبت حقیقت و انتقال تجربه های انسانی قرار گیرد.

مواجهه با آینده؛ نگرانی از گم گشتگی پس از فقدان

سمیه عالمی، یکی دیگر از راویان کتاب «مِثلی»، در این مراسم به دشواری نوشتن درباره تجربه شخصی خود از مواجهه با خبر شهادت رهبر شهید انقلاب پرداخت و گفت: سخن گفتن از شخصیتی که زندگی اش روایتی تمام و کمال است و ادعا کردن اینکه می توان بخشی از آن را از منظر شخصی بازگو کرد، کار آسانی نیست.

وی با اشاره به دوره های مختلف زندگی رهبر شهید انقلاب، از جوانی ایشان در مشهد تا سال های حضور در عرصه سیاست، یادآور شد: ایشان در مقاطع گوناگون زندگی خود، دیدگاه ها و تجربه هایشان را بیان کرده اند. ازاین رو، روایت شخصی دیگران از چنین شخصیتی، در کنار روایت های موجود، با مسئولیتی ویژه همراه است.

عالمی یکی از ویژگی های مهم کتاب «مِثلی» را کنار هم قرار گرفتن روایت های 21 نفر دانست؛ روایت هایی که هرکدام از زاویه ای متفاوت به یک واقعه مشترک می نگرند و در کنار یکدیگر تصویری گسترده تر از آن روزها می سازند.

این نویسنده با اشاره به نگرانی های پیش از فقدان رهبر شهید انقلاب گفت: پیش از آن اتفاق تلخ و اندوهناک، همواره به این موضوع می اندیشیدم که راهبری جبهه بزرگی که امروز می توان آن را جبهه ای تمدنی دانست، بر عهده مردی 86 ساله است و ممکن است هر لحظه عمر او به پایان برسد.

وی ادامه داد: بر همین اساس، از یک سو نگران بودم که این شکوه تجسم یافته در وجود یک انسان، سرانجامی جز شهادت داشته باشد و از سوی دیگر، از روز شهادت او با تمام وجود می ترسیدم.

عالمی تأکید کرد: ترس اصلی اش نه از جنگ بود و نه از احتمال شکست؛ بلکه از گم گشتگی پس از حضرت امام سیدعلی خامنه ای(ره)، به عنوان راهبر این جبهه تمدنی بود. بااین حال، پایان باشکوهی که برای زندگی رهبر شهید انقلاب رقم خورد، دست آنها را گرفت و اجازه نداد راه را گم کنند؛ زیرا حتی در پایان این روایت نیز به کلام و سنت روایی شیعی و ایرانی متصل شدند.

وی در تشریح این مسئله خاطرنشان کرد: روایتم در کتاب «مِثلی»، بیش از هر چیز، بازتاب همین نگرانی درباره مواجهه با فقدان و از دست رفتن نشانه های جهان پس از رفتن چنین شخصیتی است؛ نگرانی از خلأیی که ممکن است پس از فقدان یک شخصیت اثرگذار در زندگی فردی و جمعی ایجاد شود.

عالمی با اشاره به اینکه هر انسان به اندازه توان و وسع خود آزموده می شود، درباره تجربه اش پس از شنیدن خبر شهادت رهبر انقلاب گفت: تصور می کردم پس از شنیدن خبر، دیگران باید من را از زمین بلند کنند؛ اما شرایط به گونه ای پیش رفت که توانستم دیگران را آرام کنم و به آنها بگویم اکنون زمان آن است که هرکس وسع و توان خود را نشان دهد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: شاید یکی از حکمت های چنین پایان بندی هایی این باشد که پس از فقدان، مسئولیت بخش بعدی روایت بر عهده بازماندگان قرار می گیرد؛ آنها باید آنچه را رُخ داده است، بازگو کنند و اجازه ندهند مسیر پیش رو با گم گشتگی همراه شود.

ادبیات به مثابه آینه ای که برای بازتاب یک عظمت کافی نیست

حامد اشتری، از دیگر حاضران و راویان کتاب «مِثلی»، در آیین رونمایی این اثر، ادبیات را به آینه ای تشبیه کرد که اتفاق ها، اشخاص و مسائل را بازتاب می دهد؛ اما هنگامی که موضوع بازتاب، از اندازه و ظرفیت آینه بزرگ تر باشد، تصویر حاصل ناگزیر ناقص خواهد ماند.

وی با تکیه بر همین تشبیه گفت: برای بازنمایی چنین عظمتی باید آینه های متعددی کنار هم قرار گیرند تا هرکدام بخشی از آن را نشان دهند. از همین روی معتقدم، نویسندگان این کتاب بر این موضوع اتفاق نظر دارند که در بازنمایی شخصیت رهبر شهید انقلاب ناتوان اند؛ بااین حال، تلاش برای روایت ایشان وظیفه ای است که باید انجام شود.

اشتری سپس به یکی از ابعاد مهم شهادت رهبر انقلاب اشاره کرد که از نظر او نیازمند توجه بیشتر نویسندگان، ناشران و هنرمندان است و افزود: این اتفاق ضعف آن ها در «توحید» را آشکار کرد؛ زیرا پیش از آن، گاه بیش از اندازه به حضور و حمایت رهبر شهید انقلاب تکیه کرده بودند و تصور می کردند با وجود چنین پشتیبانی ای، نگرانی کمتری خواهند داشت. پس از شهادت ایشان، عیار اتکای آن ها به خداوند محک خورد.

این نویسنده با اشاره به دشواری مواجهه با فقدان آقای شهید انقلاب ادامه داد: همگی ما حتی در عرصه قلم و زندگی شخصی نیز فرصت کافی برای سوگواری پیدا نکردیم. گویی پدری دلسوز و مراقب را از دست داده بودیم؛ پدری که آن قدر با دقت مراقب ما بود که گاهی فراموش می کردیم باید خود ما روی پای خود بایستیم.

وی در توصیف چنین شرایطی تصریح کرد: هنوز فرصت نکرده بودیم سر بر زانو بگذاریم و گریه کنیم که صدایی همه ما را به حرکت فراخواند؛ اینکه زمان گریه نیست و دشمن پشت در ایستاده است. هنگامی که ناخدای کشتی از میان جمع رفته، مسئولیت همه ما به دیگران سپرده شده است و در چنین شرایطی باید مثل یکان یکان ملت شریف و نجیب ایران زمین مبعوث شویم، خیابان را حفظ کنیم و در میدان بمانیم.

اشتری، این تجربه را فقدانی متفاوت از دیگر تجربه های زندگی دانست و تصریح کرد: فقدان رهبری که برای بسیاری از همه ما نقش پدری مراقب را داشت، ما را بر آن داشت بر ضرورت نگارش روایت ها، شکل گیری کتاب ها و رمان های بیشتر و ثبت تجربه های آن دوران تأکید کنیم تا روشن شود در دوران رهبر شهید انقلاب چه بر همگان گذشته، و ایشان چگونه ما را تربیت کرده و اینکه در لحظه مواجهه با فقدان چه تجربه ای باید داشته باشیم.

این نویسنده با اشاره به اینکه بسیاری از افراد از فراموشی جزئیات آن ساعت ها سخن گفته اند، افزود: باید روایت ها نوشته شوند تا آن لحظه ها ثبت و ضبط شوند؛ به ویژه آنکه بسیاری از آن ها در آن شرایط، به جای آنکه تکیه گاه دیگران باشند، خودشان به تکیه گاهی نیاز داشتند.

اشتری در پایان با قدردانی از «محمدرضا شهبازی» و دیگر دست اندرکاران انتشار کتاب «مِثلی»، گفت: این دوستان فعالیت خود را با بودجه ای بسیار محدود آغاز کردند و در بخش های مختلف با دشواری هایی روبه رو بودند. در نهایت امیدوارم خداوند به فعالیت آن ها و دیگر مجموعه هایی که در این مسیر کار می کنند، برکت دهد و تأکید می کنم انجام چنین کاری وظیفه نهادهای مختلف است؛ ازاین رو باید از کسانی که با وجود محدودیت ها برای ثبت این روایت ها تلاش کرده اند، قدردانی کرد.

انتهای پیام

نظرات

captcha