سلامت روان پشت دیوار کمبودها؛ نسخه بهزیستی برای عبور از بحران

به گزارش خبرگزاری مهر، سیدجواد حسینی رئیس سازمان بهزیستی کشور در نشست تخصصی بهره گیری از تجربه های زیسته در حوزه سلامت روان با تأکید بر ضرورت بازنگری در نظام ارائه خدمات سلامت روان و اجتماعی، چهار چالش اصلی این حوزه را عقب ماندگی ساختاری و اداری، ضعف یکپارچگی نظام سلامت، پایین بودن پذیرش اجتماعی خدمات سلامت روان و اجتماعی و افزایش نیاز به مداخلات روان شناختی در شرایط پرشتاب و پیچیده امروز عنوان کرد.

وی با بیان اینکه سلامت مفهومی جامع و یکپارچه است، اظهار کرد: سلامت باید در ابعاد زیستی، روانی، اجتماعی و معنوی مورد توجه قرار گیرد و در کنار آن مدیریت یکپارچه ای در حوزه های درمان، پیشگیری و توانبخشی حاکم باشد در حالی که در هر دو زمینه یعنی توجه جامع به ابعاد سلامت و یکپارچگی مدیریت آن با چالش هایی مواجه هستیم.

حسینی افزود: برای نمونه در بیمارستان ها نیز در کنار درمان به موضوع توانبخشی آن گونه که باید توجه نمی شود و این مسئله نشان می دهد که نگاه یکپارچه به ابعاد مختلف سلامت هنوز به طور کامل شکل نگرفته است.

عقب ماندگی ساختاری در توجه به سلامت روان و اجتماعی

رئیس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به ضرورت تخصیص منابع متناسب با اهمیت هر یک از ابعاد سلامت تصریح کرد: اگر سلامت روانی و اجتماعی را از نظر عوامل مؤثر بر سلامت حدود 80 درصد در نظر بگیریم باید بررسی کنیم که آیا به همین نسبت، اعتبار، ساختار و اختیار در اختیار این حوزه قرار گرفته است یا خیر.

وی ادامه داد: در حال حاضر از نظر نیروی انسانی، تجهیزات، منابع و ساختارهای اداری، تناسبی میان جایگاه سلامت روانی و اجتماعی و میزان برخورداری این حوزه از امکانات وجود ندارد و با نوعی عقب ماندگی ساختاری و اداری مواجه هستیم.

حسینی، دومین چالش را ضعف یکپارچگی در نظام سلامت دانست و گفت: اگر سلامت زیستی را از سلامت روانی و اجتماعی جدا کنیم از یکپارچگی عملکرد فاصله می گیریم. لازم است میان این ابعاد پیوند برقرار شود و سلامت روانی و اجتماعی نیز در کنار سلامت زیستی، جایگاه متناسبی در سیاست گذاری و ارائه خدمات داشته باشد.

پذیرش اجتماعی خدمات سلامت روان هنوز کافی نیست

رئیس سازمان بهزیستی کشور، سومین چالش را به موضوع جامعه پذیری و پذیرش اجتماعی خدمات سلامت روان و اجتماعی مرتبط دانست و اظهار کرد: مردم در حوزه سلامت زیستی به متخصصان مراجعه می کنند و معمولاً توصیه ها و نسخه های درمانی را می پذیرند اما در حوزه سلامت روانی به ویژه سلامت اجتماعی با پذیرش کمتری مواجه هستیم و حتی درباره مفهوم سلامت اجتماعی نیز ابهام وجود دارد.

وی افزود: سلامت اجتماعی یکی از مأموریت های اصلی سازمان بهزیستی است اما کمتر درباره این موضوع از ما سؤال می شود و بیشتر پرسش ها به خدمات و مداخلات مشخص محدود می ماند. این مسئله نشان می دهد که باید برای شناخت و پذیرش عمومی سلامت اجتماعی و اهمیت آن در زندگی مردم تلاش بیشتری صورت گیرد.

حسینی با اشاره به شرایط پیچیده زندگی امروز گفت: جامعه با تغییرات سریع، عمیق و گاه غافلگیرکننده در ابعاد مختلف زندگی مواجه است. در چنین شرایطی، اضطراب ها و تعارض های فراگیر می توانند افزایش پیدا کنند و زمینه بروز اختلالات روان شناختی را فراهم آورند؛ موضوعی که ضرورت مداخلات تخصصی و خدمات پیشگیرانه را دوچندان می کند.

رئیس سازمان بهزیستی کشور با تشریح راهبردهای این سازمان برای ارتقای خدمات سلامت روان اظهار کرد: نخستین راهبرد، تخصصی سازی حوزه مشاوره و روان شناسی است. بر این اساس، مراکز مشاوره و مشاوران باید به سمت ارائه خدمات تخصصی تر حرکت کنند تا مردم بتوانند متناسب با نیاز خود، به خدمات حرفه ای و هدفمند دسترسی داشته باشند.

وی ادامه داد: در حال حاضر، مراکز مشاوره در قالب 10 تیپ فعالیت می کنند و تلاش ما این است که این مراکز به سمت الگوی تخصصی حرکت کنند؛ به گونه ای که همانند مطب پزشکان، مراکز تخصصی در حوزه هایی مانند سالمندی، پیشگیری از خودکشی، ازدواج و اوتیسم شکل بگیرند و نیروی انسانی متخصص در این زمینه ها تربیت شود.

حسینی با اشاره به ظرفیت دانشگاه ها در تربیت نیروی متخصص گفت: در شورای عالی انقلاب فرهنگی، کمیسیون بهزیستی اجتماعی تشکیل شده و نخستین جلسه آن با حضور وزیران بهداشت و علوم برگزار شده است. در این چارچوب، بر ضرورت توجه دانشگاه ها به تربیت متخصصان روان شناسی در حوزه هایی مانند خودکشی و اوتیسم تأکید داریم؛ چراکه برای پاسخ گویی به نیازهای جامعه، باید نیروی انسانی متخصص و متناسب با این نیازها تربیت شود.

وی با اشاره به ظرفیت موجود خدمات مشاوره ای افزود: حدود 15 هزار مشاور در مراکز مشاوره فعالیت دارند و برنامه تربیت مشاوران متخصص نیز دنبال شده است. در حوزه سالمندی، این برنامه به تربیت حدود چهار هزار نفر رسیده است. همچنین 510 مرکز مشاوره دولتی در این شبکه فعالیت می کنند.

رتبه بندی مراکز مشاوره

حسینی از رتبه بندی مراکز مشاوره به عنوان یکی دیگر از اقدامات این سازمان نام برد و گفت: رتبه بندی مراکز مشاوره را در دستور کار داریم و سال گذشته مراکز در دو سطح رتبه یک و دو دسته بندی شدند. در ادامه این روند، رتبه بندی مشاوران نیز مدنظر قرار گرفته است تا کیفیت خدمات و صلاحیت های حرفه ای ارائه دهندگان خدمات مورد توجه بیشتری قرار گیرد.

رئیس سازمان بهزیستی کشور همچنین بر ضرورت ساماندهی فرایند صدور مجوز فعالیت مراکز مشاوره تأکید کرد و افزود: در این حوزه باید وضعیت مجوزدهی و مسئولیت دستگاه ها ساماندهی شود. در حال حاضر، سازمان بهزیستی مسئول صدور مجوز مراکز مشاوره است و وزارت ورزش و جوانان نیز در حوزه مشاوره ازدواج فعالیت دارد.

وی فراگیرسازی خدمات مشاوره و مقابله با فقر دسترسی به این خدمات را دومین راهبرد اساسی سازمان بهزیستی عنوان کرد و گفت: برای تحقق این هدف، آموزش های ارتقایی و پیشگیرانه را در دستور کار قرار داده ایم.

حسینی افزود: آموزش خانواده، آموزش های مرتبط با دوره نوجوانی، مهارت های والدگری و مهارت های زندگی از جمله محورهای این برنامه هاست. در سال گذشته حدود 500 هزار نفر از این آموزش ها بهره مند شدند و امسال تلاش کرده ایم این آموزش ها را در قالب یک بسته آموزشی مشخص تدوین کنیم تا از طریق مراکز مشاوره در اختیار گروه های هدف قرار گیرد.

رئیس سازمان بهزیستی کشور با تأکید بر ضرورت عبور از رویکرد مرکزمحور به اجتماع محور اظهار کرد: خدمات مشاوره نباید صرفاً به مراجعه افراد به مراکز یا مطب ها محدود بماند، بلکه باید رویکردی فعال اتخاذ کنیم و خدمات را به بستر زندگی مردم ببریم.

وی ادامه داد: در چارچوب طرح سلام، 2750 مرکز سلام محله در کشور ایجاد شده است که از ظرفیت تسهیلگران حرفه ای برخوردارند. این مراکز می توانند بستری برای ارائه خدمات پیشگیرانه، مشاوره و راهنمایی باشند و بسته های آموزشی طراحی شده نیز از طریق همین ظرفیت در اختیار مردم قرار گیرند.

ساماندهی مشاوره آنلاین و افزایش یاری برگ های مشاوره

حسینی با اشاره به گسترش خدمات مشاوره اینترنتی گفت: در حوزه مشاوره آنلاین با بی سامانی هایی مواجه بودیم به همین دلیل، شیوه نامه ارائه خدمات مشاوره اینترنتی تدوین شده است و به زودی بارگذاری خواهد شد تا ارائه این خدمات در چارچوب مشخصی ساماندهی شود.

وی افزود: خدمات مشاوره آنلاین می تواند به فراگیرسازی مشاوره کمک کند و دسترسی گروه های مختلف مردم به خدمات تخصصی را افزایش دهد البته این خدمات باید در چارچوب ضوابط مشخص و با توجه به کیفیت و صلاحیت ارائه دهندگان آن توسعه یابد.

رئیس سازمان بهزیستی کشور همچنین با اشاره به اقدامات این سازمان برای افزایش عدالت در دسترسی به خدمات مشاوره ای اظهار کرد: سال گذشته 40 میلیارد تومان یاری برگ مشاوره برای کمک به اقشار کم برخوردار و تسهیل دسترسی آنان به خدمات مشاوره اختصاص یافت که این رقم در سال جاری به 100 میلیارد تومان افزایش پیدا کرده است.

اختصاص 80 میلیارد تومان برای پیگیری وضعیت افراد در معرض خطر خودکشی

حسینی با اشاره به ضرورت تقویت مداخلات پس از اقدام به خودکشی گفت: در تهران، طرحی برای پیگیری وضعیت افرادی اجرا شد که اقدام به خودکشی کرده بودند، اما این اقدام به فوت آنان منجر نشده بود. بر اساس نتایج اعلام شده از این طرح میزان خودکشی 13 درصد کاهش یافت.

وی ادامه داد: برای پیگیری مستمر وضعیت این افراد و جلوگیری از تکرار اقدام، 80 میلیارد تومان اعتبار اختصاص داده ایم و شیوه نامه مربوط به این برنامه نیز تدوین شده است تا امکان توسعه آن به سراسر کشور فراهم شود.

رئیس سازمان بهزیستی کشور تأکید کرد: پیگیری وضعیت افراد پس از اقدام به خودکشی، در کنار مداخلات تخصصی و حمایت های روان شناختی و اجتماعی، می تواند در پیشگیری از تکرار این اقدام نقش مهمی داشته باشد.

حرکت از آسیب شناسی به پیشگیری از اختلالات روان شناختی

حسینی، تغییر رویکرد از تمرکز صرف بر آسیب ها به سمت پیشگیری را از دیگر جهت گیری های سازمان بهزیستی برشمرد و گفت: باید پیش از آنکه مشکلات به مرحله آسیب و اختلال برسند، برای شناسایی عوامل خطر و مداخله به موقع اقدام کنیم.

وی افزود: در همین راستا، غربالگری هشت اختلال در کودکان و نوجوانانِ جامعه هدف سازمان بهزیستی به صورت آزمایشی در پنج استان آغاز شده است و برنامه داریم پس از ارزیابی نتایج، این طرح را به تمام کودکان در سراسر کشور گسترش دهیم.

رئیس سازمان بهزیستی کشور در پایان بر ضرورت تقویت خدمات پیشگیرانه، توسعه دسترسی به مشاوره تخصصی و ایجاد پیوند میان خدمات روانی، اجتماعی و زیستی تأکید کرد؛ رویکردی که می تواند زمینه پاسخ گویی مؤثرتر به نیازهای سلامت روان جامعه را فراهم کند.

حسینی در پایان گفت: ما در راستای اجرای طرح بانک زمان نسبت به تدوین شیوه نامه اجرایی و انعقاد تفاهم نامه همکاری با مجمع خیرین اقدام نموده ایم تا با بهره گیری از پلتفرم بانک زمان، خدمات اجتماعی را ساماندهی کنیم.هدف از این طرح، جایگزینی زمان به جای پول در مبادلات خدمات محلی است. در این پلتفرم، افراد دارای مهارت و تخصص، خدمات خود را به صورت داوطلبانه به هم محلی های خود ارائه می دهند. در مقابل، به ازای هر ساعت خدمتی که فرد ارائه می دهد، در حساب کاربری او زمان ذخیره می شود بدین ترتیب، افرادی که توان مالی پرداخت هزینه خدمات را ندارند، می توانند با استفاده از زمان های ذخیره شده خود، خدمات مورد نیازشان را به صورت رایگان دریافت کنند.یکی از حوزه های کلیدی خدمات در این بانک زمان، ارائه خدمات تخصصی روان شناسی و مشاوره به ساکنین محلات است.