بازخوانی هشدارهای نهج البلاغه درباره دشواری های روزگار

به قلم مهدی رمضانی علوی یادداشت پیش رو تلاشی برای بازخوانی سخنان امیرالمؤمنین علی(ع) است که می تواند فرصتی برای بررسی رفتارهای فردی و اجتماعی ما و شناخت مسئولیت هایی باشد که در برابر یکدیگر بر عهده داریم. در بخشی از نهج البلاغه ، سخنانی به امیرالمؤمنین علی(ع) منسوب است که در آن، به دشواری های روزگار، دگرگونی ارزش ها و فراگیرشدن فتنه ها اشاره شده است.

به قلم مهدی رمضانی علوی

یادداشت پیش رو تلاشی برای بازخوانی سخنان امیرالمؤمنین علی(ع) است که می تواند فرصتی برای بررسی رفتارهای فردی و اجتماعی ما و شناخت مسئولیت هایی باشد که در برابر یکدیگر بر عهده داریم. در بخشی از نهج البلاغه، سخنانی به امیرالمؤمنین علی(ع) منسوب است که در آن، به دشواری های روزگار، دگرگونی ارزش ها و فراگیرشدن فتنه ها اشاره شده است. این فرازها در تعدادی از نسخه ها با شماره خطبه 187 شناخته می شود و متن آن به شرح زیر است:

«أَلَا بأَبی وَأُمِّی، هُمْ مِنْ عِدَّةٍ أَسْمَاؤُهُمْ فِی السَّمَاءِ مَعْرُوفَةٌ، وَفِی الْأَرْضِ مَجْهُولَةٌ. أَلَا فَتَوَقَّعُوا مَا یَکُونُ مِنْ إِدْبَارِ أُمُورِکُمْ، وَانْقِطَاعِ وُصَلِکُمْ، وَاسْتِعْمَالِ صِغَارِکُمْ. ذَاکَ حَیْثُ تَکُونُ ضَرْبَةُ السَّیْفِ عَلَی الْمُؤْمِنِ أَهْوَنَ مِنَ الدِّرْهَمِ مِنْ حِلِّهِ! ذَاکَ حَیْثُ یَکُونُ الْمُعْطَی أَعْظَمَ أَجْرًا مِنَ الْمُعْطِی! ذَاکَ حَیْثُ تَسْکَرُونَ مِنْ غَیْرِ شَرَابٍ، بَلْ مِنَ النِّعْمَةِ وَالنَّعِیمِ، وَتَحْلِفُونَ مِنْ غَیْرِ اضْطِرَارٍ، وَتَکْذبُونَ مِنْ غَیْرِ إِحْرَاجٍ. ذَاکَ إِذَا عَضَّکُمُ الْبَلَاءُ کَمَا یَعَضُّ الْقَتَبُ غَارِبَ الْبَعِیرِ. مَا أَطْوَلَ هَذَا الْعَنَاءَ، وَأَبْعَدَ هَذَا الرَّجَاءَ!»

ترجمه: «آگاه باشید! پدر و مادرم فدایشان باد؛ آنان گروهی هستند که نام هایشان در آسمان شناخته شده و در زمین ناشناخته است. آگاه باشید! منتظر دگرگونی اوضاع خود، گسسته شدن پیوندهایتان و به کار گماشته شدن افراد کم تجربه باشید. آن روز، روزی است که ضربت شمشیر بر مؤمن، از به دست آوردن یک درهم از راه حلال آسان تر خواهد بود. آن روز، روزی است که پاداش کسی که چیزی دریافت می کند، از پاداش کسی که آن را می بخشد، بیشتر خواهد بود. آن روز، روزی است که بدون نوشیدن شراب، بلکه بر اثر نعمت و برخورداری فراوان، مست می شوید؛ بدون آنکه ناچار باشید، سوگند می خورید و بدون آنکه در تنگنا قرار گرفته باشید، دروغ می گویید. آن روز، زمانی است که بلا و گرفتاری شما را چنان می فشارد که پالان، پشت شتر را می آزارد. چه طولانی است این رنج و محنت و چه دور است این امید!»

این هشدارها چه پیامی برای امروز ما دارند

در این فرازها، چند موضوع مهم در کنار یکدیگر قرار گرفته اند: دشواری کسب روزی حلال، وارونه شدن معیارهای اخلاقی، دروغ گویی و سوگندهای بی پایه، سرمستی ناشی از نعمت ها و تحمل رنج های طولانی.

این سخنان ما را به تأمل درباره رفتارهای روزمره مان دعوت می کند. آیا در معاملات خود به حلال و حرام پایبندیم؟ آیا در گفتارمان صداقت داریم؟ آیا از نعمت هایی که در اختیارمان قرار گرفته است، درست استفاده می کنیم؟ و آیا در برابر مشکلات جامعه، سهم خود را در اصلاح امور می پذیریم؟

اصلاح جامعه؛ مسئولیتی مشترک میان مردم و مسئولان

امیرالمؤمنین علی(ع) در خطبه 216 نهج البلاغه، درباره حقوق متقابل مردم و زمامداران، سخنی بنیادین بیان می کنند: «فَلَیْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِیَّةُ إِلَّا بصَلَاحِ الْوُلَاةِ، وَلَا تَصْلُحُ الْوُلَاةُ إِلَّا باسْتِقَامَةِ الرَّعِیَّةِ، فَإِذَا أَدَّتِ الرَّعِیَّةُ إِلَی الْوَالِی حَقَّهُ، وَأَدَّی الْوَالِی إِلَیْهَا حَقَّهَا، عَزَّ الْحَقُّ بَیْنَهُمْ، وَقَامَتْ مَنَاهِجُ الدِّینِ، وَاعْتَدَلَتْ مَعَالِمُ الْعَدْلِ، وَجَرَتْ عَلَی أَذْلَالِهَا السُّنَنُ، فَصَلَحَ بذَلِکَ الزَّمَانُ، وَطُمِعَ فِی بَقَاءِ الدَّوْلَةِ، وَیَئِسَتْ مَطَامِعُ الْأَعْدَاءِ.»

ترجمه: «پس مردم اصلاح نمی شوند، مگر با اصلاح زمامداران و زمامداران اصلاح نمی شوند، مگر با درستکاری و استقامت مردم. پس هرگاه مردم حق زمامدار را ادا کنند و زمامدار نیز حق مردم را ادا کند، حق در میان آنان نیرومند و ارجمند می شود، راه های روشن دین برپا می ماند، نشانه های عدالت استوار می شود و سنت ها در مسیر صحیح خود جریان می یابند. در نتیجه، روزگار اصلاح می شود، به دوام حکومت امید می رود و دشمنان از تحقق خواسته های خود مأیوس می شوند.»

پیام این سخن برای امروز

این کلام، مسئولیت اصلاح جامعه را یک طرفه نمی داند. مسئولان باید حقوق مردم را رعایت کنند، پاسخ گو باشند، عدالت را گسترش دهند و از تبعیض و ستم بپرهیزند. مردم نیز باید در رفتار فردی و اجتماعی خود، صداقت، قانون مداری، رعایت حقوق دیگران و مسئولیت پذیری را جدی بگیرند.

البته مسئولیت مردم و مسئولان از نظر قدرت و اختیارات یکسان نیست. مسئولان به تناسب جایگاه خود، وظایف ویژه ای دارند و نمی توان کوتاهی آنان را صرفاً به رفتار مردم نسبت داد. اگر مردم و مسئولان هر یک وظایف خود را به درستی انجام دهند، زمینه اصلاح امور فراهم می شود؛ اما اگر حقوق متقابل نادیده گرفته شود، انتظار اصلاح پایدار جامعه دشوار خواهد بود.

پیامد اعمال ما و ضرورت بازنگری در رفتارها

قرآن کریم در آیه 182 سوره مبارکه «آل عمران» می فرماید: «ذَٰلِکَ بمَا قَدَّمَتْ أَیْدیکُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بظَلَّامٍ لِلْعَبید؛ این به سبب اعمالی است که پیش تر به دست خود انجام داده اید و خداوند به بندگان ستم نمی کند.» همچنین، در آیه 48 سوره انفال آمده است: «فَأَهْلَکَهُمْ بمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ؛ پس آنان را به سبب آنچه به دست می آوردند، هلاک کرد.»

این آیات در سیاق خود، انسان را به توجه به پیامد اعمالش فرامی خوانند. از این منظر، شایسته است به جای آنکه همه مشکلات را به دیگران نسبت دهیم، از خود بپرسیم که در اصلاح شرایط چه نقشی داریم. آیا در برابر نادرستی ها بی تفاوت بوده ایم؟ آیا حق دیگران را رعایت کرده ایم؟ آیا در مسئولیت های اجتماعی خود کوتاهی نکرده ایم؟ و آیا از نعمت هایی که در اختیار داریم، در مسیر درست استفاده می کنیم؟

این خودارزیابی به معنای نادیده گرفتن عوامل بیرونی یا سلب مسئولیت از مسئولان نیست؛ بلکه دعوتی است به اینکه هرکس سهم و وظیفه خود را بشناسد و برای اصلاح آن اقدام کند.

امید به فرج؛ همراه با اصلاح و مسئولیت پذیری

در کنار تلاش برای اصلاح فردی و اجتماعی، امید به رحمت خداوند و فرج حضرت ولی عصر(عج) جایگاهی ویژه در باور دینی ما دارد؛ اما انتظار فرج را نباید صرفاً به چشم به راه ماندن محدود کرد. انتظار می تواند با خودسازی، عدالت خواهی، رعایت حقوق مردم، کمک به نیازمندان و تلاش برای اصلاح جامعه همراه باشد.

بیایید در کنار دعا برای تعجیل در فرج امام زمان(عج)، برای اصلاح خود، خانواده و جامعه نیز بکوشیم. از مسئولان، رعایت حقوق مردم و عدالت را مطالبه کنیم و خود نیز در ادای حقوق دیگران کوتاهی نکنیم. امیدواریم خداوند متعال به فضل و رحمت خود، گرفتاری ها را برطرف و جامعه را به سوی عدالت و صلاح هدایت کند و فرج حضرت ولی عصر(عج) را نزدیک فرماید.

«اللَّهُمَّ عَجِّلْ لِوَلِیِّکَ الْفَرَجَ؛ خدایا، در فرج ولیّ خود تعجیل فرما.» این دعا را هر روز با توجه و امید بخوانیم و در کنار آن، برای اصلاح خود و ادای حقوق دیگران نیز بکوشیم.

انتهای پیام

نظرات

captcha