معرفت الهی؛ زمینه ساز تقویت روح بندگی و اخلاص در دعا

حجت الاسلام والمسلمین یوسف مهربان، معاون فرهنگی مرکز اسلامی خراسان رضوی، در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی، در خصوص اهمیت دعا کردن در آموزه های دینی، اظهار کرد: در سرگذشت پیامبران الهی در قرآن نقل شده است که آنان هرگاه با نیازی مواجه می شدند، به درگاه خداوند متعال دعا می کردند و از او یاری می جستند؛ چراکه خداوند در کتاب وحیانی خویش اجابت دعا را تضمین کرده است و دعا یکی از پل های ارتباطی انسان با خداست.

وی افزود: خداوند در قرآن اجابت دعا را تضمین کرده است. برای نمونه، در آیه 186 سوره مبارکه بقره می فرماید: «أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ»؛ یعنی هرگاه بندگانم مرا بخوانند و از من درخواست کنند، دعای آنان را اجابت می کنم. همچنین، در آیه 60 سوره مبارکه غافر آمده است: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ»؛ یعنی مرا بخوانید تا دعای شما را اجابت کنم. افزون بر این، آیات متعدد دیگری در قرآن کریم بر اهمیت دعا و اجابت آن تأکید دارند.

معاون فرهنگی مرکز اسلامی خراسان رضوی تصریح کرد: همچنین، از آیات مربوط به داستان ها و سرگذشت برخی از پیامبران الهی چنین برمی آید که آنان هرگاه با نیازی مواجه می شدند یا در دشواری ها قرار می گرفتند، به درگاه خداوند متعال دعا می کردند و برای رهایی از مشکلات، تنها به او متوسل می شدند و از او یاری می جستند. برای مثال، حضرت نوح (ع) پس از سال ها تحمل سختی در مسیر ابلاغ رسالت الهی و مواجهه با انحراف و سرکشی قوم خود، برای نجات خویش از دست آنان به درگاه خداوند دعا کرد. خداوند متعال نیز دعای او را اجابت فرمود. ازاین رو، قرآن کریم می فرماید: «وَنُوحًا إِذْ نَادَیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ؛ و نوح را به یاد آور، آن گاه که پیش تر ندا داد و ما دعای او را اجابت کردیم».

مهربان ادامه داد: نمونه دیگر، حضرت ابراهیم (ع) است که به عنوان قهرمان توحید شناخته می شود. هنگامی که به فرمان خداوند، فرزند خود، حضرت اسماعیل (ع)، و مادرش، حضرت هاجر (س)، را در سرزمین مکه، در میان کوه ها و در منطقه ای بی آب وعلف، سکونت داد، به درگاه خداوند چنین دعا کرد: «رَبَّنَا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بوَادٍ غَیْرِ ذی زَرْعٍ...؛ پروردگارا، من برخی از فرزندانم را در دره ای بی کشت وزرع، در کنار خانه محترم تو، سکونت دادم...».

وی بیان کرد: این نمونه ها نشان می دهند که دعا و توسل به خداوند متعال جایگاه ویژه ای در زندگی پیامبران الهی داشته است و آنان در مواجهه با دشواری ها و نیازهای خود، همواره به درگاه خداوند روی می آوردند و از او یاری می طلبیدند. همچنین، حضرت یونس (ع) هنگامی که در شکم نهنگ گرفتار شد و در اوج اضطرار، اندوه و سختی قرار گرفت، به درگاه خداوند متعال دعا کرد و از او یاری خواست. قرآن کریم در این باره می فرماید: «وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدرَ عَلَیْهِ فَنَادَیٰ فِی الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّیْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَکَذَٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ؛ و ذوالنون (یونس) را به یاد آور، آن گاه که خشمگینانه رفت و گمان کرد که ما هرگز بر او تنگ نمی گیریم؛ پس در دل تاریکی ها ندا داد که معبودی جز تو نیست، تو پاک و منزهی و من از ستمکاران بوده ام. پس دعای او را اجابت کردیم و او را از اندوه نجات دادیم و این گونه مؤمنان را نجات می دهیم».

معاون فرهنگی مرکز اسلامی خراسان رضوی با اشاره به این آیه، ادامه داد: این آیات نشان می دهند که حضرت یونس (ع) در اوج گرفتاری و در شرایطی که ظاهراً هیچ راه نجاتی برای او وجود نداشت، به خداوند متعال پناه برد و با دعا و اعتراف به عظمت و یگانگی پروردگار، زمینه نجات خود را فراهم ساخت. خداوند نیز دعای او را اجابت کرد و او را از آن اندوه و گرفتاری رهایی بخشید.

مهربان ادامه داد: نکته قابل توجه در پایان این آیات آن است که خداوند متعال نمی فرماید این نجات تنها مخصوص حضرت یونس (ع) بوده است، بلکه با عبارت «وَکَذَٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ» تأکید می کند که مؤمنان را نیز این گونه نجات می دهد. این تعبیر می تواند بیانگر اهمیت دعا، توجه به خداوند و پناه بردن به او در هنگام گرفتاری ها و دشواری های زندگی باشد. بنابراین، تأکید مکرر قرآن کریم بر دعا و بیان دعاهای مختلف در قالب آیات وحیانی، نشان دهنده جایگاه والای دعا در ارتباط انسان با خداوند متعال و اهمیت طلب یاری از او در مسیر زندگی است.

دعا از محبوب ترین اعمال نزد خداوند متعال به شمار می رود

وی همچنین گفت: در منابع روایی نیز با مراجعه به کلمات گهربار حضرات معصومین (ع)، به ویژه وجود نازنین پیامبر اکرم (ص)، با روایات متعددی درباره اهمیت دعا و نقش و تأثیرگذاری آن در زندگی انسان مواجه می شویم. این روایات به خوبی جایگاه والای دعا را در معارف اسلامی و ارتباط انسان با خداوند متعال نشان می دهند. برای نمونه، پیامبر اکرم (ص) در روایتی می فرمایند: «لَیْسَ شَیْءٌ أَکْرَمَ عَلَی اللَّهِ مِنَ الدُّعَاءِ»؛ یعنی «هیچ چیزی نزد خداوند گرامی تر از دعا نیست». همچنین، از امام صادق (ع) نقل شده است که دعا از محبوب ترین اعمال نزد خداوند متعال به شمار می رود.

معاون فرهنگی مرکز اسلامی خراسان رضوی در ادامه بیان کرد: این روایات نشان می دهند که دعا صرفاً وسیله ای برای درخواست حاجات و رفع نیازها نیست، بلکه از جایگاه ویژه ای در پیشگاه خداوند برخوردار است و یکی از راه های مهم ارتباط معنوی انسان با پروردگار به شمار می آید. نکته مهم دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، این است که اساساً روح و حقیقت عبادات و نتیجه و ثمره آن ها باید به دعا، توسل و توجه به خداوند متعال منتهی شود. در همین زمینه، در روایتی آمده است: «الدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَةِ»؛ یعنی «دعا، مغز و حقیقت عبادت است».

مهربان با اشاره به اینکه این روایت بیانگر جایگاه محوری دعا در عبادت و بندگی خداوند است، تصریح کرد: در حقیقت، بنده واقعی خداوند کسی است که فقر و نیاز مطلق خویش را در برابر پروردگار درک کند و بداند که راه دستیابی به حوائج و خواسته های حقیقی او در گرو توجه به خداوند متعال و استعانت از ذات مقدس اوست. بر این اساس، هرچه معرفت انسان نسبت به مقام پروردگار و فقر و نیازمندی ذاتی خویش عمیق تر شود، روح بندگی در وجود او تقویت خواهد شد، عباداتش با اخلاص بیشتری همراه می شود و دعاهایش نیز با معرفت، حضور قلب و توجه بیشتری به درگاه الهی صورت خواهد گرفت.

وی افزود: چنین معرفتی زمینه تعالی معنوی انسان و تقویت رابطه او با خداوند متعال را فراهم می سازد و او را در مسیر بندگی حقیقی قرار می دهد. بااین حال، نکته مهم دیگری که باید به آن توجه داشت، این است که استجابت دعا همواره به یک شکل صورت نمی گیرد و اقسام و صورت های گوناگونی دارد که گاهی بندگان از آن غافل می شوند. در حقیقت، اجابت دعا به مصلحت و خیر انسان وابسته است و خداوند متعال با توجه به علم و حکمت بی پایان خود، درباره چگونگی و زمان اجابت دعا تصمیم می گیرد.

معاون فرهنگی مرکز اسلامی خراسان رضوی همچنین با بیان اینکه بر این اساس می توان استجابت دعا را از این جهت به سه صورت تقسیم کرد، گفت: نخست، عدم استجابت دعا به دلیل نبود مصلحت برای دعا کننده؛ گاهی خواسته ای که انسان از خداوند درخواست می کند، به مصلحت واقعی او نیست. در چنین شرایطی، خداوند متعال آن خواسته را اجابت نمی کند؛ زیرا به مصالح و مفاسدی آگاه است که ممکن است از دید انسان پنهان باشد. دوم، استجابت دعا با تعجیل؛ گاهی اجابت فوری دعا به مصلحت انسان است و خداوند متعال خواسته او را در زمانی نزدیک برآورده می سازد. سوم، استجابت دعا با تأخیر؛ در برخی موارد، اصل اجابت دعا به مصلحت انسان است، اما زمان مناسب برای تحقق آن هنوز فرا نرسیده است. در چنین شرایطی، خداوند متعال بنا بر حکمت خود، اجابت دعا را به تأخیر می اندازد تا در زمان مناسب محقق شود.

مهربان بیان کرد: بنابراین، یکی از نکات مهمی که باید در مسئله دعا مورد توجه قرار گیرد، این است که نباید تأخیر در اجابت دعا را لزوماً به معنای رد شدن آن دانست. گاهی انسان به دلیل آگاهی محدود خود تصور می کند که اگر خواسته اش در زمان مورد انتظار برآورده نشود، دعایش به اجابت نرسیده است؛ درحالی که ممکن است تأخیر در اجابت، خود برخاسته از مصلحت و حکمت الهی باشد. ازاین رو، بنده مؤمن باید ضمن دعا و درخواست از خداوند متعال، به علم، حکمت و تدبیر او اعتماد داشته باشد و یقین کند که خداوند نسبت به مصالح واقعی بندگان خود آگاه تر است.

وی در پایان گفت: در تبیین قسم نخست، یعنی مواردی که اجابت خواسته انسان به مصلحت او نیست، می توان به آیات متعددی از قرآن کریم استناد کرد. برای نمونه، خداوند متعال در آیه 11 سوره مبارکه یونس می فرماید: «وَلَوْ یُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بالْخَیْرِ لَقُضِیَ إِلَیْهِمْ أَجَلُهُمْ؛ و اگر خداوند همان گونه که مردم در طلب خیر شتاب می کنند، در رساندن شر به آنان شتاب می کرد، اجلشان فرا می رسید و کارشان یکسره می شد».

انتهای پیام