چالش های دین داری در عصر دیجیتال

حجت الاسلام والمسلمین مسعود عمرانی، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان مشهد در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی در خصوص چالش های دین داری در عصر دیجیتال اظهار کرد: از این پدیده که به عنوان معرفت فوضوی یا فتنه دیجیتال یاد می شود، نیازمند واکاوی دقیق و ارائه راهکارهای عملی است و در این میان ورود غیر متخصصان به حوزه قرآن و حدیث با آسیب هایی از جمله تحریف و جعل متون دینی، تحریف نصوص، نشر احادیث ضعیف و مجعول، تقطیع و گزینش نادرست تدلیس معنا، ترجمه و شرح نادرست خطا در آن و تضعیف مرجعیت علمی و ایجاد تشتت و  بی نیازی کاذب از متخصصان مواجه است.

وی تصریح کرد: افراد غیر متخصص به ویژه با اتکا به ابزارهای هوش مصنوعی ممکن است آیات قرآنی را با تغییرات ظاهری نقل و یا احادیثی جعل کنند که هرگز از معصوم صادر نشده است. نتایج مطالعات نشان می دهد حتی ابزارهای هوش مصنوعی معتبر نیز در نقل دقیق آیات دچار خطا می شوند و فرد غیر متخصص قادر به تشخیص این تحریف ها نیست، همچنین در فضای مجازی بسیاری از متون ضعیف و برگرفته از منابع ناشناخته با سرعت بسیار در دسترس همگان قرار می گیرد و گاهی مطالبی که سخن معصوم نیست، بدون گذر از پالایشگاه های علمی به نام ائمه اطهار(ع) منتشر می شود.

این استاد دانشگاه با اشاره به آسیب تقطیع و گزینش نادرست تدلیس معنا با ورود افراد غیر متخصص به حوزه قرآن و حدیث اظهار کرد: یکی از اشکالات اساسی نشر حدیث در فضای مجازی، گزینش و تقطیع نادرست است. افراد و گروه ها برای تقویت یا تضعیف یک دیدگاه، بخشی از یک روایت را گزینش کرده و بخش های دیگر را حذف می کنند تا مخاطب تصور کند که معصوم(ع) بدون پیشینه، چنین مطلبی را فرموده است که در این میان برخورد گزینشی با آیات و تفسیر به رأی صورت می گیرد، به این معنا که فرد تنها به سراغ آیاتی می رود که در مسیر پیش داوری های اوست و آیات دیگر را نادیده می گیرد، علاوه بر این ترجمه و شرح نادرست خطا در ترجمه هم آسیب زاست، به طوری که کاربران غیر عرب یا عرب هایی که از زبان عربی دوره صدور فاصله گرفته اند، نیازمند ترجمه و شرح دقیق حدیث هستند. گاهی ارائه ترجمه و شرح نادرست از یک روایت، نه تنها جایگاه بلند حدیث را تنزل می دهد، بلکه سبب ایجاد شبهات در ذهن مخاطب می شود.

وی آسیب دیگر را برداشت های ناقص و انحرافی دانست و گفت: استنباط احکام از قرآن به مقدماتی مانند دانش عربی، علوم قرآن، تشخیص محکمات از متشابهات و ناسخ از منسوخ نیاز دارد و بدون دانستن این مقدمات، تلاش برای فهم قرآن به برداشت های ناقص و انحرافی می انجامد که در سخنان بزرگان دینی به عنوان تفسیر به رأی شناخته و بسیار نکوهش شده است، علاوه بر این مشکل اساسی آن است که مخاطب غیر متخصص به سرعت به منشور خوانده شده اعتماد کرده و شروع به مجادله می کند و احساس نیاز به مراجعه به متخصصان را از دست می دهد که در این صورت جامعه به همان تشتت و اختلاف نظر عمیق و عدم انسجام علمی و فکری که سلفیه و وهابیت بر اثر آسان گیری در اجتهاد دچارش شده اند، مبتلا می شود و ترویج افراط گرایی و تکفیر رخ می دهد.

عمرانی افزود: وقتی اطلاعات نادرست بدون کنترل منتشر می شود، می تواند باورها را تحریف کند، تفسیر نادرست آیات قرآنی را تشویق کند و حتی به درگیری یا افراط گرایی دامن بزند و در این میان سردرگمی در احکام، دیدگاه های تحریف شده از دین و تضعیف بنیان های معنوی ممکن است عادی سازی شود و در واقع انتشار گسترده اطلاعات نادرست می تواند اعتماد عمومی به نهادهای دینی و مرجعیت علمی راکاهش دهد.

این پژوهشگر دینی به بیان راهکارهای مقابله با ورود غیر متخصصان به حوزه قرآن و حدیث اشاره و تصریح کرد: تقویت سواد رسانه ای دینی و آموزش تفکر انتقادی، تقویت مرجعیت نهادهای دینی، تولید محتوای تخصصی و پاسخگو، تولید محتوای ارزش محور، ترویج فرهنگ ارجاع به متخصصان، پرهیز از اعتماد به قول غیر صالح، توسعه زیرساخت های فنی و ابزارهای راستی آزمایی از جمله راهکارهای مقابله با ورود غیر متخصصان به حوزه قرآن و حدیث به شمار می رود.

وی با تأکید بر لزوم گسترش سواد دیجیتال اسلامی که کاربران را به مهارت های تفکر انتقادی و دانش دینی اصیل مجهز کند، بیان کرد: کاربران باید بیاموزند که چگونه اطلاعات را ارزیابی و تأیید کنند، همچنین وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سایر نهادهای نظارتی باید جلسات تفسیر قرآن را ساماندهی و از تفسیرهای غیرتخصصی در مساجد و فضای مجازی جلوگیری کنند. در عصر اشباع رسانه ای، وظیفه اشغال فضاهای مجازی برای ترویج معروف و مقابله با منکر با تولید محتوای ارزش محور، روشنگری و آگاهی بخشی و استدلال منطقی در فضای مجازی ضروری است.

عمرانی ادامه داد: تبلیغ دینی نیازمند دانش روانشناسی، جامعه شناسی، مخاطب شناسی و سواد رسانه ای است و باید نسبت به برگزاری دوره های آموزشی ویژه برای مبلغان و مدیران دینی با هدف ارائه مهارت های تولید محتوای دیجیتال، مدیریت سکوهای اجتماعی و تحلیل رفتار مخاطبان اقدام و فرهنگ ارجاع به متخصصان ترویج و از اعتماد به قول غیر صالح پرهیز شود.

وی افزود: داشتن تخصص های لازم برای تفسیر قرآن از همه بر نمی آید و باید عموم مردم از متخصصان پیروی کنند و در این میان توسعه برنامه های الکترونیکی که کاربران را قادر می سازد صحت آیات قرآنی را به محض نوشتن بررسی کنند و کلمات تحریف شده یا غیر مطابق با رسم المصحف را شناسایی کنند، می تواند به کاهش تداول نصوص غیر دقیق کمک کند، همچنین ایجاد پلتفرم های بومی برای تبلیغ دینی و تولید محتوای چندرسانه ای و تعاملی می تواند به عنوان جایگزینی برای منابع غیر قابل اعتماد عمل کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان مشهد بر توسعه آموزش تفسیر مبتنی بر روش شناسی معتبر و گنجاندن سواد قرآنی در برنامه های آموزشی از سطح ابتدایی تا آموزش عالی تأکید کرد و گفت: مفسران و دانشمندان علوم قرآنی، مفسری را واجد شرایط می دانند که قبل از ورود به عرصه تفسیر، عالم به علومی باشد که در کتاب های علوم قرآنی با عنوان علوم موردنیاز مفسر از آن یادشده است. این علوم شامل زبان عربی، نحو و صرف، علوم بلاغت، علم اصول فقه، علم توحید، معرفت اسباب النزول، ناسخ و منسوخ و ... می شود، البته برای پیشگیری از تفسیر به رأی یا تحمیل رأی بر قرآن کریم، بهترین شیوه آن است که این مراحل به صورت میان رشته ای و توسط یک متخصص تفسیر و متخصصی آن شاخه از علم انجام گیرد.

انتهای پیام