جغرافیا و هویت سازی در چشم انداز قرآن

به قلم مجید کافی عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه: جنگ های تحمیلی و بحران های پس از آن، تنها یک رویارویی نظامی نبود؛ آزمونی برای هویت ملی ایران بود. پرسش «ایران چیست؟» در میدان جنگ و پس از آن، پرسشی زنده و تعیین کننده شد. جغرافیا مأموریتی تازه یافت که مشارکت در هویت سازی، روشن کردن رابطه سرزمین و خصلت ملی، صورت بندی هویت سرزمینی و پدیدآوردن چشم اندازی که میهن گرایی را در چارچوبی منسجم معنا کند، بود. این چرخش تصادفی نبود.

به قلم مجید کافی عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه:

جنگ های تحمیلی و بحران های پس از آن، تنها یک رویارویی نظامی نبود؛ آزمونی برای هویت ملی ایران بود. پرسش «ایران چیست؟» در میدان جنگ و پس از آن، پرسشی زنده و تعیین کننده شد. جغرافیا مأموریتی تازه یافت که مشارکت در هویت سازی، روشن کردن رابطه سرزمین و خصلت ملی، صورت بندی هویت سرزمینی و پدیدآوردن چشم اندازی که میهن گرایی را در چارچوبی منسجم معنا کند، بود.

این چرخش تصادفی نبود. جنگ آسیب پذیری هویت را آشکار کرد و نشان داد که فضا و جغرافیا نقشی بنیادین در انسجام جمعی و تعریف مرز های ما و دیگری دارند. جمهوری اسلامی پس از جنگ های تحمیلی دوم و سوم، جغرافیا را به تدریج در راهبرد فرهنگی خود ادغام کرد و آن را پلی میان هویت اسلامی و سنت ملی ایرانی ساخت.

جغرافیا بدین سان به آفرینش فضایی حماسی فراخوانده شد، فضایی که در آن تاریخ ملت به صورت مکانی بازنمایی می شود و مکان های مقدس و یادمان های تاریخی، معنایی تعیین کننده می یابند. این فرایند تنها یک کنش اجتماعی نبود؛ یک طرح سیاسی ـ فرهنگی بود که می خواست ایران را از یک واقعیت صرفاً جغرافیایی به وطنی دارای عمق عاطفی و معنوی بدل کند.

هویت سرزمینی ایران هرگز تک بعدی نبوده است. سنت ایران پیش از اسلام، میراث اعتقادی دوره اسلامی و ساختار سیاسی دولت مدرن، در هم تنیده اند. نقش جغرافیا در این میان، آشکارساختن چگونگی هم نشینی این لایه ها در کلیتی قابل تشخیص است.

هنگامی که ملی گرایی و هویت اسلامی در بافت ایرانی به هم می رسند، نتیجه صرفاً جمع ساده دو مؤلفه نیست؛ نوعی آمیختگی دارای هویت سازی است. جغرافیا در این میان نقشی تصویرساز دارد، میهن گرایی دیگر تنها احساسی انتزاعی یا شعاری سیاسی نیست، بلکه از طریق کنش های مکانی مشخص تجربه و منتقل می شود.

در این فرایند، سرزمین به نقطه تلاقی ملی گرایی و هویت اسلامی بدل می شود. میهن دوستی یعنی دوست داشتن سرزمین و دوست داشتن سرزمین یعنی پاسداری از بستر ایمان. این منطق، جغرافیا را از دانشی توصیفی به حوزه ای معرفتی با نیروی هنجاری تبدیل می کند، به مردم می گوید چرا سرزمین مهم است، چرا مهم است و چگونه باید با آن پیوند عاطفی برقرار کرد.

سنت اسلامی خود منابع غنی برای هویت سرزمینی فراهم می کند. قرآن کریم در یادکرد اخراج از دیار، آن را در کنار قتل قرار می دهد (بقره: 84)، که نشان دهنده جایگاه نزدیک به تقدس وطن در نظام ارزشی اسلام است. سخن مشهور پیامبر اکرم (ص) هنگام خروج از مکه که فرمود «تو محبوب ترین سرزمین نزد منی؛ اگر ساکنانت مرا بیرون نمی راندند، هرگز از تو جدا نمی شدم»، نیز دوستی وطن را به بخشی از عمل ایمانی ارتقا می دهد.

خداوند می فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده اید! به خدا و پیامبر خیانت نکنید و آگاهانه به امانت های خود خیانت نورزید» (انفال: 27). مفسران، امانت را شامل مسئولیت پاسداری از امنیت و تمامیت سرزمین دانسته اند. در این فهم، دفاع از سرزمین نه تنها وظیفه ای سیاسی، بلکه تکلیفی ایمانی است.

در همان حال، سنت اسلامی تعادل لازم را نیز حفظ کرده است. امام علی (ع) می فرماید: «تنگ نظری و کوته بینی است که انسان به وطن خود بچسبد»؛ هشداری که نشان می دهد دوستی سرزمین نباید به بسته بودن و انحصارطلبی بدل شود، بلکه باید در چارچوب ایمان و عدالت فهم شود. آنجا که عمل به ایمان در سرزمینی دشوار شود، قرآن حتی به هجرت فرا می خواند: «ای بندگان من که ایمان آورده اید! همانا زمین من فراخ است، پس تنها مرا بپرستید» (عنکبوت: 56).

به هر حال توجه راهبردی جمهوری اسلامی به جغرافیا، ریشه در درکی عمیق دارد، ملت سازی تنها پروژه ای سیاسی و فرهنگی نیست، بلکه پروژه ای مکانی و حافظه ای نیز هست. با ادغام جغرافیا در فرآیند تولید هویت، نظام می کوشد پیوندی فراتر از مرز های میان سرزمین و مردم برقرار کند. مشروعیت این پیوند هم از سنت اسلامی می آید و هم از تاریخ ملی ایران.

انتهای پیام

نظرات

captcha