یک نخبه قرآنی باید چه ویژگی هایی داشته باشد

نخبگان قرآنی می توانند با تکیه بر دانش، پژوهش و نگاه روزآمد، نقش مهمی در معرفی ظرفیت های قرآن و پاسخگویی به مسائل جامعه ایفا کنند. بازتعریف جایگاه قرآن، توجه به پژوهش های مسئله محور و تقویت ارتباط نسل جوان با این کتاب آسمانی از جمله ضرورت های این عرصه است. از سوی دیگر، حمایت هدفمند از نخبگان قرآنی می تواند زمینه ساز تقویت جریان علمی و فرهنگی قرآن در جامعه باشد.

به مناسبت هفته نخبگان، خبرنگار ایکنا در گفت وگو با محمدامین خضرلو فعال و پژوهشگر قرآنی  به بررسی این موضوعات پرداخته است که مشروح آن را در ادامه می خوانیم:

ایکنا - به نظر شما مهم ترین پیام قرآن برای نسل امروز چیست و چرا لازم است جایگاه و کارکرد قرآن در زندگی انسان امروز بازتعریف شود؟

در یکی از کنفرانس هایی که به زبان انگلیسی درباره شأن قرآن کریم برگزار شد، ما شأن، جایگاه و منزلت قرآن کریم را در بالاترین سطح آکادمیک و در میان دانشمندان رشته های مختلف یعنی افرادی که نه مسلمان بودند و نه ایرانی، اما پس از سال ها تجربه علمی در رشته ها و گرایش های گوناگون به این نتیجه رسیده بودند که قرآن واقعاً کتابی اعجاب انگیز، بی نظیر و ضروری برای زندگی بشر است، مورد بررسی قرار دادیم. توصیفات شگفت انگیزی که آنان ارائه دادند، جای ارجاع دارد.

بازتعریف این مسئله که آیا قرآن تنها کتابی است که برای مثال در ماه مبارک رمضان ختمی از آن داشته باشیم، یا در مراسم ختم برای گوش سپاری به تلاوتی از آن مراجعه کنیم و البته برخی حتی گوش هم نمی دهند، یا اینکه کتابی است با مضامینی خاص که تنها در ساعات، روزها و مکان های مشخصی باید به آن توجه کرد؟ در حالی که قرآن از ساده ترین مباحث زندگی انسانی تا پیچیده ترین و به روزترین مسائل آن می تواند هماهنگ و همراه باشد. این بازتعریف موجب می شود که پاسخ نخستین پرسش نسل امروز، توجه ویژه تری به این کتاب داشته باشد.

متأسفانه به نظر بنده، پیش فرض های نادرستی نسبت به ماهیت و جایگاه این کتاب در سطح عمومی و در سطح علمی کشور وجود دارد. این امر باعث شده است که وقتی سطح علمی یک کشور به نتیجه ای می رسد، قطعاً سطح عمومی نیز از همان مسیر تبعیت خواهد کرد.

برای مثال وقتی می خواهیم درباره کلاس قرآن چه کلاس آموزش حفظ، تجوید، مفاهیم و تفسیر صحبت کنیم، نخستین چیزی که به ذهن می آید این است که این کلاسی ساده، سطحی و ظاهری است. در حالی که این کلاس باید به عنوان یک کلاس بسیار حرفه ای با دقیق ترین و بالاترین کیفیت متدولوژی اداره شود و از حیث تطابق با روانشناسی انسانی، رفتارشناسی انسانی و جامعه شناسی انسانی، هیچ کلاسی به اندازه این کلاس نیازمند چنین تطابقی نیست. ظرافت، لطافت، دقت و حرفه ای گری زیادی در این کلاس لازم است. این سخن را کسی عرض می کند که رشته ها و گرایش های مختلفی از تدریس هوش مصنوعی و روش تحقیق تا تدریس زبان انگلیسی و فلسفه و نیز گرایش های مختلف قرآن را تجربه کرده و سال هاست این کار را انجام می دهد. کلاس قرآن باید بسیار متفاوت از کلاس های دیگر باشد و هست؛ اما نگاهی که نسبت به آن وجود دارد، نگاهی سطحی است.

همین نگاه سطحی در سایر عرصه ها نیز طبعاً حاکم است. برای نمونه، همان نگاه تک بعدی که به قرآن وجود دارد، این است که قرآن کتابی جامع و هدفش این است که انسان، در عین تخصص گرایی، به جامعیتی در ابعاد مختلف زندگی دست یابد؛ نه تنها در ابعاد مختلف علوم، بلکه در ابعاد مختلف انسانی مانند بعد فرهنگی، اجتماعی، فردی، هنری، پژوهشی و خانوادگی به جامعیت برسد. قرآن می تواند به جوان امروزی کمک کند تا در همان مسیر و اوقاتی که به مسئله ای خاص اختصاص می دهد، موجب جامعیت و رشد او شود. اما تا زمانی که این آسیب و دغدغه در این سطح پدید نیاید، نمی توان راهکار اجرایی، ضمانت و مسیری برای عملی شدن این امور تصور کرد.

نخستین مرحله این است که واقعاً بازتعریفی از ماهیت قرآن ارائه شود؛ نگاهی جدید، نه نگاهی نو که تاکنون سابقه نداشته باشد، بلکه بازگشت به همان نگاه اصیلی که از منظر فلسفی، منطقی و عقلانی به بررسی مسائل پرداخته است.

قرآن اساساً چنین کتاب و مجموعه ای است که می تواند در ابعاد مختلف زندگی انسان کمک کننده باشد و فراتر از کمک کننده بودن، برای انسان ضروری است. اما تا زمانی که ما به این حقیقت آگاهی پیدا نکنیم، وارد فضای عملیاتی و راهکارها نخواهیم شد.

مهم ترین پیام قرآن برای نسل امروز این است که بار دیگر به قرآن توجه کنیم و ببینیم این کتاب چیست، چرا وجود دارد و چرا این همه بر ضرورت ارتباط با آن تأکید شده است. پرسشگری که امروز در بالاترین سطوح آموزشی جهان و در مباحث روانشناسی انسانی یکی از مهم ترین موضوعات به شمار می رود، یعنی پرسشگر بودن انسان و تقویت تفکر استدلالی و منطقی او باید نسبت به این پرسش نیز وجود داشته باشد.

پس پیام اصلی به نظر بنده این است که بار دیگر به قرآن توجه و کنفرانس های مختلفی در این زمینه برگزار شود و افرادی که سال ها در این حوزه چه به صورت تجربی، آماری، عملیاتی و علمی و تئوریک کار کرده اند، نظریه پردازی، بررسی و آسیب شناسی کنند. این مظلومیتی که قرآن به ویژه در کشور ایران دارد، باید مورد توجه قرار گیرد.

البته این مظلومیت در برخی کشورهای مسلمان دیگر و حتی در کشورهای آمریکایی و اروپایی نیز دیده می شود، هرچند در آنجا توجه ویژه ای هرچند کوتاه، فردی و اختصاصی و نه جامع وجود دارد. پس چرا در کشور ما چنین مظلومیتی و در نهایت نوعی سکولاریسم نسبت به قرآن اتفاق افتاده است؟ قرآنی که تنها به ماه رمضان اختصاص یافته، تنها برای ختم قرآن، برای عبور کردن از زیر آن و رسیدن به مقصدی و در حد یک نماد ارزشمند باقی مانده است؛ در حالی که قرآن بسیار فراتر از این هاست و می تواند لایه های بسیار مختلف از بالاترین تا زیرین ترین لایه های زندگی انسان را دگرگون کند.

ایکنا - نقش پژوهش های قرآنی در پیشرفت علمی و فرهنگی کشور را چگونه ارزیابی می کنید؟

درباره نقش پژوهش های قرآنی در پیشرفت و چگونگی ارزیابی آن باید گفت که خوشبختانه نسبت به سال های گذشته، پژوهش های بسیار خوبی در زمینه های قرآنی و در نشریات قرآنی مشاهده کرده ایم. اما خلئی که وجود دارد این است که به نظر می رسد قالب بیشتر پژوهش ها به گونه ای است که آن بعد بین المللی قرآن را برآورده نمی کند.

ما پژوهش هایی درباره قرآن می نویسیم که در راستای مسیر علمی جهانی که در دنیا در جریان است، نیست. برای نمونه، یکی از کارهای مهمی که تمام نشریات قرآنی باید به آن توجه کنند این است که بررسی کنند انسان ها در جهان امروز با چه مشکلاتی روبه رو هستند و با توجه به آینده پژوهی، سال ها بعد با چه مشکلاتی مواجه خواهند شد. سپس پژوهش های خود را در آن مسیر قرار دهند و پایه ریزی و سرمایه گذاری برای پروژه های پژوهشی را در راستای پاسخ دادن به پرسش های امروز بشر در سراسر جهان قرار دهند؛ نه فقط مسائلی که شاید در سطح شهر قم یا ایران دغدغه باشد. البته آن مسائل نیز جای خود را دارند و منافاتی با هم نخواهند داشت.

اما اتفاقی که می افتد این است که پژوهش های ما اولاً در سطح آکادمیک و با همان کیفیتی که بالاترین مجلات و مقالات جهان دارند، درباره کتابی انجام می شود که مدعی است مهم ترین، بزرگ ترین و ارزشمندترین کتاب بشریت از هزاران سال پیش تا هزاران سال بعد است. پس وقتی می خواهید درباره شأن چنین کتابی بنویسید، باید بسیار دقیق تر، حرفه ای تر و با توجه بیشتر عمل کنید.

هرچه این اتفاق بیشتر بیفتد، طبعاً نه تنها در سطح کشور شاهد پیشرفت خواهید بود، بلکه پیشرفت علمی وقتی محقق شود و جامعه تخصصی کشور رشد کند، جامعه عمومی و بدنه کشور نیز رشد خواهد کرد و مهم تر از همه، آن پیش فرض های اشتباه نسبت به قرآن اصلاح خواهد شد.

اگر بخواهیم به طور خلاصه به سؤال دوم پاسخ دهیم، باید گفت نخست، تمام پژوهش ها و نه فقط پژوهش های قرآنی، باید آراسته به این ویژگی باشند. اما پژوهش های قرآنی، به دلایلی که پیش تر عرض شد، باید در بالاترین سطح آکادمیک و پژوهشی نگاشته و خود به یک الگو تبدیل شوند؛ الگویی که در سطح پژوهشی، تئوری و علمی باشد. همچنین پژوهش ها باید به سمت آسیب هایی حرکت کنند که افراد در سطح بین الملل، در بعد زندگی فردی، اجتماعی و ابعاد دیگر با آن ها دست وپنجه نرم می کنند. چرا که قرآن کریم امروز رقبای بسیار زیادی دارد.

به عنوان مثال عرفان های نوظهوری ظهور کرده اند که نسخه های بسیار متفاوتی ارائه می دهند. اگر ما قرآن را آن گونه که هست نشان ندهیم و ارائه نکنیم، متأسفانه نمی توانیم خود را به روز برسانیم و اصطلاحاً قافیه را از دست می دهیم. بنابراین باید در بالاترین سطح و با دغدغه های بین المللی و جهانی پیش برویم و سرمایه گذاری کنیم؛ نخبگان پژوهشی را گلچین کنیم و روی آن ها سرمایه گذاری داشته باشیم تا این حرکت به تدریج در بدنه پژوهشی کشور در سطح دانشجویی، حوزوی و طلبگی رشد کند.

همچنین در سطح مدارس و آموزش وپرورش نیز با همین مشکلات مواجهیم و وضعیت مطلوب نیست. یعنی فرزندان ما قرآن را آن گونه که هست نمی شناسند و به صورت تک بعدی با آن ارتباط برقرار می کنند و این کتاب آن گونه که باید مورد توجه قرار نمی گیرد.

البته چند سالی است که برنامه هایی مانند محفل تلاش می کنند آن جامعیت و حرفه ای بودن را تزریق کنند و این کتاب را به صورت حرفه ای معرفی سازند اما ما هنوز به صورت سازمان یافته و چارچوب دار، از طریق آموزش وپرورش در مدارس دولتی و حتی مدارس غیرانتفاعی و مدارس قرآنی آن گونه که باید به قرآن توجه نمی کنیم. البته کلاس های قرآن، تجوید و حفظ برگزار می شود، اما توجهی که بنده مدنظر دارم، عمیق تر از این هاست؛ توجهی که باعث شود دانش آموز با این کتاب مأنوس شود و با آن زندگی کند. در آن صورت، او می تواند از هر لحاظ رشد کند و در این دنیای غبارآلود و پر از شبهات، از قرآن به عنوان سپری بسیار کارآمد استفاده کند.

بنابراین پژوهش های قرآنی باید از فضای محدود اتاق های دانشگاه فراتر رفته و اصطلاحاً به کف خیابان بیایند؛ یعنی به دغدغه ها و مسائل واقعی مردم بپردازند. برای مثال، امروز تفسیرهای مختلفی وجود دارد اما آنچه کم داریم و باید در این مسیر محقق شود، تفسیرهای مسئله محور است. یعنی اگر می خواهیم درباره طلاق سخن بگوییم، آیات مربوط به طلاق؛ درباره نماز، آیات نماز و درباره روزه، آیات روزه را بیاموزیم. اما باید فراتر از این برویم. تفسیرهای ما باید مسئله محور باشند؛ یعنی مسائلی مانند نماز، ارتباط جوان با نماز و موضوعات به روز را با توجه به ویژگی های امروز مردم و جوانان، از قرآن استخراج و آن ها را به بهترین روش ها، چارچوب ها و قالب ها آراسته و طبیعی کنیم.

ایکنا - آیا حمایت های موجود از نخبگان قرآنی را کافی می دانید؟ چه انتظاری از مسئولان دارید؟

از نظر بنده این حمایت ها کافی نیست. البته باید شرایط کشور، بودجه های اختصاص یافته و دغدغه های مدیران و مسئولان مراکز قرآنی را نیز در نظر گرفت. اما مجموع این عوامل باعث می شود که یک نخبه قرآنی متأسفانه پس از مدتی مأیوس و وارد عرصه دیگری شود و نتواند مسیری که باید را طی کند. پس قطعاً حمایت های موجود کافی نیست و باید بیشتر به آن توجه شود.

انتظار از مسئولان نیز صرفاً پرداخت مبالغ بیشتر یا توجه به مسائل نقدی و مالی نیست. بلکه انتظار این است که نخست، به صورت کلی به بدنه اساتید، مربیان و کسانی که می خواهند آموزش و پژوهش را رشد دهند، توجه شود. شأن این افراد باید در جامعه حفظ شود و خانواده هایشان نباید در مضیقه باشند. در برخی کشورهای دنیا، بالاترین حقوق به افرادی تعلق می گیرد که در حوزه آموزش فعالیت می کنند؛ زیرا این سرمایه، بهترین سرمایه گذاری برای آینده آن کشور در همه زمینه هاست.

قرآن نیز از این قاعده مستثنا نیست؛ بلکه جامعیتی از همه این ها را داراست پس باید بسیار به آن توجه شود.

ایکنا - به نظر شما چرا برخی جوانان از قرآن فاصله گرفته اند و راه بازگشت آن ها چیست؟

اگر برخی جوانان از قرآن فاصله گرفته اند، نخستین اشتباه این است که یک مسئول و مدیر، به محض مشاهده این سؤال، شروع به پاسخ دادن می کند؛ در حالی که فاصله میان فهم سؤال تا رسیدن به پاسخ، می تواند فاصله ای بسیار طولانی باشد. اساساً پژوهش های خوب، پژوهش هایی هستند که این فاصله میان چیستی سؤال و چیستی پاسخ را به درستی و در فرآیند صحیح خود طی کنند.

اگر آسیب شناسی انجام گیرد، خواهید دید که برای این سؤال پاسخ های زیادی وجود دارد و علل مختلفی در کنار هم قرار می گیرند و این ضایعه بسیار اسف انگیز را شکل می دهند؛ اینکه جوان ما با قرآن آشنا نیست، نمی تواند با قرآن ارتباط برقرار کند و متأسفانه اینکه اصلاً دوست ندارد با قرآن ارتباط بگیرد. جوان ما ارتباط با قرآن را انکار می کند و حتی نسبت به آن نفرت دارد.

این جوانان، همان کسانی هستند که در روزهای نخست ورود به مدرسه، عاشق قرآن بودند. اما در فرآیند آموزشی قرآن در طول سال های تحصیلی و نیز در سطح خانواده و جامعه، به تدریج می بینند که چه ضرورتی برای ارتباط با قرآن وجود دارد. از سوی دیگر، حجم بالای شبهات در این زمینه و چتر گسترده رسانه ای که به صورت غیرمستقیم مبانی مختلف، ارزش های انسانی، اخلاق انسانی و دین انسانی را هدف قرار داده است، آرام آرام باعث می شود این جوان دچار فاصله شود.

همان گونه که یک گیاه با عوامل مختلفی پژمرده یا شکوفا می شود، جوان ما نیز چنین است. این جوان بیست وچندساله، همان جوانی است که ده یا پانزده سال پیش می توانستیم در تربیت قرآنی او بسیار موفق عمل کنیم، اما فرصت را از دست دادیم. این امر باعث شده که جوان ما نتواند آن گونه که باید با قرآن ارتباط بگیرد و حتی دچار نفرت و انکار شود.

راه بازگشت این است که بتوانیم قرآن را از همان ابتدا، از سنین کودکی و جوانی و در تمام مقاطع سنی به درستی تبیین کنیم؛ که این امر روش های خاص خود را برای جذب به قرآن و تبیین آن می طلبد. وقتی این روش ها به درستی اجرا نشوند، مشکلاتی پیش می آید. برای کودک، نوجوان و جوان باید به نیازهای مختلف آن ها توجه شود. اگر به کودک قرآن یاد می دهید، باید به علاقه های دیگر او نیز توجه کنید. کودکی که شخصیت کارتونی خاصی را دوست دارد یا بازی های ویژه ای را ترجیح می دهد، نباید در آموزش قرآن به این علاقه ها و جذابیت های زندگی اش بی توجهی شود. این نکته ای در روانشناسی تدریس است که باید واقعاً به آن توجه شود.

مشکل ما بیش از اصل مسئله، استراتژی ماست؛ در اینکه چگونه قرآن را برای جامعه تبیین کنیم. تبیین قرآن برای هر سن، شغل و هر فردی با روحیات، شخصیت و اخلاقیات خاص خودش، صورت ویژه و مخصوص به خود آن فرد را می طلبد.

ایکنا - به نظر شما یک نخبه قرآنی چه ویژگی هایی باید داشته باشد و چه تفاوتی با فردی دارد که صرفاً در حوزه حفظ و آموزش قرآن فعالیت می کند؟

نمونه نخبه قرآنی، رهبر شهید انقلاب است؛ شخصیتی که به نظر بنده بیش از هر فرد دیگری، این مسیر جامعیت بخشی به زندگی توسط قرآن را جامه عمل پوشانده بود. فراتر از اینکه ایشان یک روحانی و مرجع تقلید بود، فراتر از اینکه حاکم یک کشور اسلامی بود، ایشان واقعاً به عنوان یک دانشمند و فردی که بدون هیچ تعصبی، این مبانی و سؤالات به روز را بسیار شایسته پاسخ می داد، شناخته می شود.

نخبه قرآنی یعنی کسی که صرفاً حافظ مطالب نباشد. همان گونه که نخبه درسی چنین است، نخبه قرآنی نیز کسی است که بتواند مطالب را تحلیل کند، نه فقط حفظ و تکرار. باید قدرت بیان خوبی داشته باشد، مطالب را تبیین و پرسشگری کند و پژوهش های مناسبی انجام دهد؛ نه پژوهش هایی که پس از چاپ و دفاع، در گوشه ای خاک می خورند.

نخبه قرآنی کسی است که بتواند قرآن را واقعاً به روز و با ابزارهای به روز تبیین کند و مبانی اصیل و منطقی را به خوبی ارائه دهد. این بسیار مهم است و باید به آن توجه شود. ما نخبه قرآنی کم نداریم، اما اگر به آن ها بی توجهی یا کم توجهی شود، به تدریج از آن مسیر فاصله می گیرند.

به نظر بنده، نخبه قرآنی علاوه بر ویژگی های علمی و تئوری که ذکر شد، باید در زندگی خود نیز این را به مردم نشان دهد که به عنوان کسی که عمری را با قرآن گذرانده، توانسته در تمام ابعاد زندگی رشد کند؛ نه اینکه فقط به صورت تک بعدی در یک مسیر خاص رشد کند، بلکه در ابعاد مختلف بتوان او را به عنوان یک الگو شناخت.

انتهای پیام