دوگانگی تلویزیون و پلتفرم ها به آشفتگی فرهنگی منجر شده است

جبار آذین، منتقد، مدرس و کارشناس سینما در گفت وگو با ایکنا با بیان اینکه دوگانگی در سیاست گذاری و تولید آثار تلویزیونی و شبکه نمایش خانگی مسئله ای ریشه دار در مدیریت فرهنگی است، اظهار کرد: نگاه دوگانه به جامعه، مردم و تحولات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی موضوع تازه ای نیست و در دوره های مختلف خود را در عرصه های گوناگون فرهنگ و هنر نشان داده است.

جبار آذین، منتقد، مدرس و کارشناس سینما در گفت وگو با ایکنا با بیان اینکه دوگانگی در سیاست گذاری و تولید آثار تلویزیونی و شبکه نمایش خانگی مسئله ای ریشه دار در مدیریت فرهنگی است، اظهار کرد: نگاه دوگانه به جامعه، مردم و تحولات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی موضوع تازه ای نیست و در دوره های مختلف خود را در عرصه های گوناگون فرهنگ و هنر نشان داده است. به جای اینکه معیار اصلی تولید آثار هنری و فرهنگی، نیازهای جامعه، منافع ملی و خواسته های عمومی مردم باشد، در مقاطعی سلیقه های گروهی، جناحی و مدیریتی بر این حوزه حاکم شده است. در نتیجه هرگاه گروه یا مدیری با نگاه خاص خود در عرصه فرهنگ مسئولیت گرفته، بخشی از همان نگاه را در تولیدات فرهنگی و هنری نیز دنبال کرده است.

وی افزود: یکی از نتایج چنین رویکردی، تغییر مداوم اولویت های تولید است. در دوره ای ساخت آثار کمدی مورد توجه قرار می گیرد، در دوره ای دیگر آثار اجتماعی در اولویت قرار می گیرند و زمانی نیز تولید آثار خانوادگی یا تاریخی و مذهبی مورد تأکید قرار می گیرد. اصل توجه به این موضوعات ایرادی ندارد، اما مسئله زمانی ایجاد می شود که انتخاب آنها نه براساس یک سیاست فرهنگی منسجم و ملی، بلکه بر مبنای سلیقه مدیران و شرایط مدیریتی صورت گیرد. در چنین وضعیتی تولیدات فرهنگی به جای آنکه ادامه یک مسیر مشخص و پاسخ گو به نیاز جامعه باشند، به مجموعه ای پراکنده از سیاست ها و سلیقه های مقطعی تبدیل می شوند.

آذین ادامه داد: صداوسیما همواره بر ملی بودن رویکرد خود تأکید کرده است و اگر این نگاه ملی را مبنا قرار دهیم، باید آثار تولیدشده در این رسانه نیز بازتاب دهنده زندگی، خواسته ها، مشکلات، دغدغه ها، آرمان ها و سبک زندگی بخش های مختلف جامعه باشند. نگاه ملی صرفاً یک عنوان یا شعار نیست و باید در سیاست گذاری و تولید برنامه و سریال دیده شود. با این حال، بخشی از کاستی های موجود را می توان نتیجه محدودیت هایی دانست که باعث می شود برخی موضوعات اجتماعی، خانوادگی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی در آثار تلویزیونی با عمق و گستردگی لازم مطرح نشوند و پرداختن به آنها بیشتر سطحی، محدود و محتاطانه باشد.

رویکرد محدود تلویزیون به موضوعات

این منتقد سینما با اشاره به نحوه پرداخت تلویزیون به موضوعات مختلف بیان کرد: حتی زمانی که قرار است مسائلی مانند جرم، جنایت، مسائل اقتصادی، روابط خانوادگی یا موضوعات اجتماعی در یک سریال تلویزیونی مطرح شود، چارچوب های موجود سبب می شود پرداختن به آنها محدود باشد. این مسئله در آثار عاشقانه نیز قابل مشاهده است و معمولاً روابط میان شخصیت ها با ملاحظات بیشتری به تصویر کشیده می شود. طبیعی است که رسانه ملی به دلیل گستردگی مخاطبان خود ملاحظاتی داشته باشد، اما مسئله اصلی این است که این ملاحظات نباید به حذف یا کم رنگ شدن بخش مهمی از واقعیت های اجتماعی منجر شود. رسانه ای که قرار است با جامعه ارتباط برقرار کند، باید بتواند مسائل واقعی مردم را به شکل هنرمندانه و مسئولانه روایت کند.

وی با طرح این پرسش که چرا همین محدودیت ها در بسیاری از تولیدات شبکه نمایش خانگی با شدت و شکل متفاوتی اعمال می شود، گفت: از زمانی که شبکه نمایش خانگی به صورت جدی وارد عرصه تولید سریال شد، تفاوت های محتوایی میان آثار این حوزه و تولیدات تلویزیونی بیشتر به چشم آمد. این در حالی است که هر دو حوزه در ساختار کلی نظام رسانه ای کشور فعالیت می کنند و نهادهای ناظر نیز بر فعالیت آنها نظارت دارند. بنابراین وجود چنین تفاوت آشکاری نیازمند توضیح است. اگر قرار است معیارهای فرهنگی مشخصی برای تولید آثار تصویری وجود داشته باشد، باید روشن باشد که چرا این معیارها در تلویزیون و پلتفرم ها تا این اندازه متفاوت اجرا می شوند.

آذین تصریح کرد: نمی توان پذیرفت که یک موضوع در تلویزیون به دلیل حساسیت های فرهنگی و اجتماعی بسیار محدود شود، اما همان موضوع در پلتفرم ها با گستردگی بیشتری مطرح شود. اگر جامعه و فرهنگ مخاطبان یکی است، سیاست فرهنگی نیز باید از یک منطق مشخص پیروی کند. البته این به معنای آن نیست که همه آثار باید شبیه یکدیگر باشند یا آزادی عمل هنرمندان از بین برود، بلکه مسئله ضرورت وجود یک چارچوب روشن و منسجم است. تفاوت میان رسانه ها می تواند در فرم، شیوه روایت و ساختار تولید باشد، اما نباید در اصول فرهنگی و اجتماعی تا حدی گسترش پیدا کند که مخاطب با دو تصویر متفاوت از جامعه و ارزش های آن مواجه شود.

وی ادامه داد: در شبکه نمایش خانگی طی سال های اخیر موضوعاتی مانند خشونت، خشم، جنایت، مافیا و برخی مسائل مربوط به روابط خانوادگی و خیانت بیشتر دیده شده است؛ در حالی که پرداختن به بسیاری از این موضوعات در تلویزیون با محدودیت های جدی همراه است. مسئله این نیست که چرا این موضوعات روایت می شوند، زیرا جامعه باید مسائل دشوار خود را در آثار نمایشی ببیند و درباره آنها گفت وگو کند. مسئله این است که چرا معیار پرداختن به یک موضوع در دو رسانه متفاوت است و آیا این تفاوت ناشی از یک سیاست فرهنگی مشخص است یا تحت تأثیر ملاحظات تجاری و اقتصادی قرار دارد.

پلتفرم ها برای افزایش درآمد اثر تولید می کنند

این مدرس سینما گفت: بخشی از این تفاوت را می توان به ماهیت اقتصادی پلتفرم ها نسبت داد. تلویزیون خود را رسانه ای عمومی می داند و به دلیل گستردگی مخاطبان، حساسیت های بیشتری را در تولید آثار اعمال می کند، اما پلتفرم ها برای جذب مخاطب، افزایش تماشا و تأمین درآمد فعالیت می کنند. در نتیجه، طبیعی است که عوامل اقتصادی در تصمیم گیری های آنها نقش داشته باشد. با این حال، هنگامی که فعالیت فرهنگی به طور کامل تحت تأثیر منطق بازار قرار گیرد، این خطر وجود دارد که موضوعات حساس اجتماعی صرفاً به دلیل جذابیت و قابلیت جذب مخاطب مورد استفاده قرار گیرند، بدون آنکه ضرورتاً پرداختی عمیق، مسئولانه و فرهنگ ساز داشته باشند.

آذین با بیان اینکه این مسئله در نهایت به آشفتگی فرهنگی منجر می شود، اظهار کرد: امروز با مجموعه ای از تولیدات مواجهیم که هر کدام از زاویه ای متفاوت به جامعه نگاه می کنند. بخشی از تولیدات تلویزیونی با محدودیت های فراوان به مسائل اجتماعی می پردازند، برخی تولیدات شبکه نمایش خانگی با آزادی بیشتری همان موضوعات را مطرح می کنند و در سینما نیز جریان های متفاوت دیگری وجود دارد. علاوه بر این، نهادهایی مانند سازمان اوج یا حوزه هنری نیز با سیاست های فرهنگی خاص خود دست به تولید آثار می زنند. در نتیجه به جای یک مسیر منسجم فرهنگی، با چند مسیر موازی مواجهیم که هر کدام تعریف متفاوتی از جامعه، ارزش ها و اولویت های فرهنگی ارائه می کنند.

وی افزود: چنین شرایطی در درازمدت باعث می شود مخاطب با تصویری چندپاره از فرهنگ جامعه روبه رو شود. یک رسانه بر ارزش های معنوی و مذهبی تأکید می کند، رسانه ای دیگر بیشتر بر مسائل مادی و اجتماعی تمرکز دارد و جریان دیگری نیز ممکن است از زاویه ای متفاوت به سبک زندگی و روابط انسانی نگاه کند. وجود تنوع در هنر به خودی خود آسیب نیست، اما وقتی این تنوع بدون یک سیاست فرهنگی منسجم و بدون توجه به هویت ملی و اجتماعی شکل بگیرد، می تواند موجب سردرگمی شود. فرهنگ ملی نیازمند تنوع هنری است، اما این تنوع باید در چارچوب یک نگاه کلان و مسئولانه شکل بگیرد.

این منتقد سینما درباره تفاوت در نمایش پوشش و گفتار در تلویزیون و پلتفرم ها بیان کرد: یکی از نمودهای آشکار این دوگانگی را می توان در نحوه نمایش پوشش، نوع گفت وگوها، شوخی ها و روابط میان شخصیت ها مشاهده کرد. مخاطب در تلویزیون با چارچوب هایی مواجه است که در پلتفرم ها گاه به شکل متفاوتی اجرا می شوند. این تفاوت زمانی مسئله ساز می شود که مرزهای فرهنگی برای مخاطب روشن نباشد. اگر یک رفتار در رسانه ای به عنوان نامناسب شناخته می شود، اما همان رفتار در رسانه ای دیگر با شکل گسترده تری نمایش داده می شود، این پرسش مطرح می شود که معیار فرهنگی دقیقاً چیست و چه نهادی مسئول تعیین و اجرای آن است.

آذین ادامه داد: یکی از مهم ترین آسیب های این وضعیت، تأثیر آن بر فرایند فرهنگ سازی است. آثار تصویری فقط وسیله سرگرمی نیستند و به شکل مستقیم یا غیرمستقیم بر نگرش مخاطب نسبت به خانواده، روابط اجتماعی، اخلاق، سبک زندگی و حتی تعریف او از موفقیت و شکست اثر می گذارند. زمانی که یک موضوع بارها و بارها با یک شکل خاص در آثار نمایشی تکرار شود، ممکن است به تدریج برای مخاطب عادی شود. بنابراین مسئله اصلی صرفاً نمایش یک رفتار یا موضوع نیست، بلکه تداوم و نحوه بازنمایی آن در مجموعه ای از آثار است که می تواند بر نگرش عمومی اثر بگذارد.

عدم اعتماد مخاطب به سیاست فرهنگی

وی تصریح کرد: آسیب دیگر این دوگانگی، تضعیف اعتماد مخاطب به سیاست های فرهنگی است. مخاطب امروز تلویزیون و پلتفرم ها را در کنار یکدیگر می بیند و نمی تواند تفاوت میان آنها را نادیده بگیرد. وقتی با یک موضوع در یک رسانه برخوردی بسیار سخت گیرانه صورت می گیرد و همان موضوع در رسانه ای دیگر با محدودیت بسیار کمتری مطرح می شود، مخاطب درباره منطق این تفاوت سؤال می کند. اگر پاسخی روشن و منطقی برای این تفاوت وجود نداشته باشد، فاصله میان سیاست گذار و مخاطب بیشتر می شود و رسانه نیز بخشی از اعتبار خود را از دست می دهد.

این کارشناس سینما گفت: از سوی دیگر، چنین وضعیتی می تواند باعث شود بخشی از مخاطبان، به ویژه نسل جوان، برای پاسخ به پرسش های خود درباره جامعه و سبک زندگی به منابع دیگری مراجعه کنند. اگر رسانه داخلی نتواند روایت جذاب، باورپذیر و هنرمندانه ای از مسائل جامعه ارائه دهد، طبیعتاً مخاطب روایت های دیگری را دنبال خواهد کرد. بنابراین مسئله را نباید فقط در چارچوب محدود کردن یا آزاد گذاشتن یک موضوع دید. مسئله اساسی این است که آیا تولیدکنندگان داخلی توانسته اند روایت هایی جذاب و در عین حال مسئولانه از مسائل اجتماعی و فرهنگی ارائه کنند یا خیر.

آذین با اشاره به پیامدهای فرهنگی گسترده تر این وضعیت اظهار کرد: در چنین شرایطی، بخشی از فرهنگ بومی ممکن است تحت تأثیر الگوهای وارداتی قرار گیرد. اگر جامعه نتواند روایت جذابی از فرهنگ، خانواده، اخلاق، هویت و ارزش های خود ارائه دهد، محصولات فرهنگی خارجی و حتی برخی تولیدات داخلی می توانند خلأ موجود را پر کنند. البته مقابله با فرهنگ های دیگر به معنای بستن راه ارتباط فرهنگی نیست، بلکه جامعه باید بتواند در یک تعامل فرهنگی، عناصر هویتی خود را حفظ کند و آثار قابل قبولی تولید کند که مخاطب داخلی و حتی مخاطب خارجی را با فرهنگ ایرانی و اسلامی آشنا کند. در این زمینه، یکی از ضعف های جدی ما کمبود آثاری است که بتوانند با زبان هنری قدرتمند به مسائل فرهنگی و هویتی بپردازند. صرف بیان شعار یا قرار دادن پیام های مستقیم در یک فیلم و سریال نمی تواند مخاطب را جذب کند. برای رقابت فرهنگی، اثر هنری باید از نظر فیلمنامه، شخصیت پردازی، کارگردانی و ساختار روایی توانمند باشد. اگر چنین آثاری تولید شوند، می توانند تصویری دقیق تر از جامعه و فرهنگ ایرانی ارائه کنند و در برابر روایت های یک جانبه ای که ممکن است از ایران و اسلام در برخی محصولات خارجی ارائه شود، روایت دیگری را مطرح کنند.

این منتقد ادامه داد: تأثیر این دوگانگی بر خانواده است. خانواده یکی از مهم ترین نهادهای اجتماعی است و نحوه نمایش روابط خانوادگی در آثار تصویری می تواند بر نگرش مخاطب اثر بگذارد. اگر در یک رسانه روابط خانوادگی با حساسیت فراوان نمایش داده شود و در رسانه دیگر همان روابط بیشتر در قالب خیانت، خشونت، فروپاشی یا روابط ناسالم به تصویر کشیده شود، لازم است درباره شیوه بازنمایی این مسائل و پیامدهای آن دقت بیشتری صورت گیرد. نمایش آسیب اجتماعی ضروری است، اما نمایش آسیب با عادی سازی آن تفاوت دارد و این مرز باید در سیاست گذاری و تولید آثار مورد توجه قرار گیرد.

نگاه جامع و ملی، راهکار رسیدن به سیاست فرهنگی مناسب

آذین با بیان اینکه راه حل این مسئله بازگشت به سیاست گذاری منسجم است، اظهار کرد: اگر قرار است فرهنگ و هنر کشور از آشفتگی موجود فاصله بگیرد، باید یک نگاه جامع و ملی بر سیاست گذاری فرهنگی حاکم شود. این نگاه نباید به معنای دخالت مستقیم در جزئیات آثار یا محدود کردن خلاقیت هنرمندان باشد، بلکه باید اهداف کلان فرهنگی را مشخص کند و اجازه دهد هنرمندان در چارچوب آن اهداف، آثار متنوع و خلاقانه تولید کنند. همچنین معیارهای نظارت باید شفاف و تا حد امکان یکسان باشد تا تفاوت میان رسانه ها به تناقض آشکار در سیاست های فرهنگی منجر نشود. برای رسیدن به این هدف، حضور کارشناسان واقعی فرهنگ و هنر در فرایند سیاست گذاری اهمیت زیادی دارد. تصمیم گیری درباره سینما، تلویزیون و شبکه نمایش خانگی نمی تواند صرفاً مدیریتی و اداری باشد. جامعه هنری، پژوهشگران، منتقدان، جامعه شناسان و کارشناسان فرهنگی باید در تدوین سیاست ها نقش داشته باشند. زمانی که سیاست فرهنگی بر شناخت دقیق جامعه و مخاطب استوار باشد، می توان انتظار داشت آثار تولیدشده نیز با نیازهای واقعی مردم ارتباط بیشتری برقرار کنند. در غیر این صورت، سلیقه مدیران جای شناخت علمی جامعه را می گیرد و همان چرخه دوگانگی و آشفتگی ادامه پیدا می کند.

این مدرس سینما تأکید کرد: نکته مهم دیگر این است که سیاست فرهنگی باید ثبات داشته باشد. نمی توان در هر دوره با تغییر مدیران، اولویت های فرهنگی را نیز به طور کامل تغییر داد. تولید یک اثر سینمایی یا سریال فرایندی زمان بر است و نیازمند برنامه ریزی بلندمدت است. اگر هنرمند نداند معیارهای فرهنگی و سیاست های تولید در چند سال آینده چه خواهد بود، امکان شکل گیری یک جریان مستمر و حرفه ای کاهش پیدا می کند. ثبات در سیاست گذاری، در کنار انعطاف هنری، می تواند به شکل گیری تولیداتی منجر شود که هم جذابیت مخاطب را داشته باشند و هم از نظر فرهنگی قابل دفاع باشند.

آذین در پایان بیان کرد: مسئله اصلی این است که تلویزیون، پلتفرم ها، سینما و سایر نهادهای تولیدکننده آثار تصویری باید در عین حفظ تفاوت های ساختاری و هنری خود، از یک منطق فرهنگی روشن پیروی کنند. نمی توان برای یک جامعه واحد، روایت های کاملاً متناقض و معیارهای متضاد تعریف کرد و انتظار داشت این وضعیت پیامد فرهنگی نداشته باشد. اگر سیاست گذاران فرهنگی بتوانند از نگاه های سلیقه ای و مقطعی فاصله بگیرند و با استفاده از ظرفیت کارشناسان و هنرمندان، سیاستی منسجم، شفاف و ملی تدوین کنند، امکان تولید آثاری فراهم می شود که هم مسائل واقعی جامعه را ببینند و هم در مسیر تقویت فرهنگ و هویت ایرانی و اسلامی حرکت کنند. در غیر این صورت، ادامه دوگانگی میان تلویزیون و پلتفرم ها می تواند شکاف میان رسانه و جامعه را بیشتر کند و به آشفتگی در بازنمایی ارزش ها، سبک زندگی و مسائل اجتماعی منجر شود.

انتهای پیام

نظرات

captcha