تغییر اقلیم و تهدید سلامت سالمندان؛ ضرورت برنامه ریزی هدفمند

به گزارش خبرنگار مهر، آرزو دهقانی، در نوشتاری به بهانه هفته ملی سالمندان، عنوان داشت: هفته ملی سالمندان امسال، با شعار عصر زندگی طولانی تر، بازاندیشی در نظام ها برای زندگی بهتر نامگذاری شده است. این شعار زمانی معنای واقعی خود را پیدا می کند که نظام های حمایتی، سلامت و مدیریت بحران، سالمندان را نه به عنوان گروهی با اولویت پایین تر، بلکه به عنوان جمعیتی که نیازمند برنامه ریزی اختصاصی است ببینند، چرا که امروزه دیگر نمی توان در بحران به صورت انفرادی برنامه ریزی کرد. تغییر اقلیم، بحران های پیچیده و چندلایه ای را رقم زده که آسیب پذیری سالمندان را چند برابر می کند.

واقعیت این است که سالمندان در حوادث و بلایا، بیش از هر گروه سنی دیگری در معرض خطر هستند. مطالعات نشان می دهد که آسیب پذیری سالمندان در شرایط بحرانی تا سه برابر بیشتر از جوانان است و بسیاری از موارد مرگ ومیر در بحران هایی مانند بلایا و جنگ مربوط به این گروه سنی می شود. این تجارب و آمار، یک پیام روشن دارد و آن این است که اگر نظام های مدیریت بحران، سالمندان را در برنامه ریزی های خود نبینند، در عمل بخش بزرگی از جامعه را در برابر خطرها فراموش کرده اند.

با توجه به شرایط جهانی، دیگر تغییر اقلیم صرفاً یک چالش زیست محیطی محسوب نمی شود بلکه به عاملی برای تشدید نابرابری های اجتماعی و تهدید مستقیم سلامت تمامی افراد جامعه، به خصوص سالمندان تبدیل شده است. موج های گرما و سرما، که با تغییر اقلیم شدت و فراوانی بیشتری یافته اند، به طور مستقیم بر سلامت این گروه اثر می گذارند. مطالعه ای در دزفول نشان داده است که موج های گرمایی با افزایش خطر بستری شدن سالمندان بالای 75 سال به دلیل بیماری های قلبی عروقی مرتبط است و موج های سرمایی نیز خطر بستری در گروه سنی 65 تا 74 سال را به طور معناداری افزایش می دهد. افزایش دمای هوا با بالا رفتن نرخ سکته های قلبی و مغزی مرتبط است. سالمندان به دلیل کاهش احساس تشنگی، مصرف کمتر آب و عروق تنگ تر، بیش از سایر گروه ها در معرض این خطرات قرار دارند.

آسیب پذیری ساختاری در بحران های پیچیده

بحران های امروزی دیگر تک لایه نیستند. جنگ، تغییر اقلیم، آسیب های اقتصادی و همه گیری ها با هم ترکیب شده و بحران هایی پیچیده و چندبعدی می سازند. سالمندان در این شرایط با آسیب پذیری ساختاری چندلایه مواجه اند که هر لایه، لایه دیگر را تقویت می کند .

لایه نخست، محدودیت های جسمانی است. شیوع بیماری های مزمن، اختلالات شناختی و مشکلات حرکتی، توانایی فرار و جابجایی از مناطق خطر را به طور جدی کاهش می دهد.

لایه دوم، وابستگی به ابزارهای کمکی است؛ بسیاری از سالمندان برای جابجایی به عصا، واکر یا ویلچر وابسته اند و بدون مراقب نمی توانند به مکان امن بروند. این وابستگی در شرایط بحران که خانواده ها پراکنده می شوند، چالشی فرساینده و مهلک است.

لایه سوم، شکاف دیجیتالی است. اطلاعات حیاتی اغلب از طریق فضای مجازی منتقل می شود، اما پژوهش ها نشان می دهد که تنها 20 درصد از سالمندان اروپایی بالای 75 سال به طور فعال از اینترنت استفاده می کنند و همین شکاف دیجیتالی، دسترسی آنان به اطلاعات حیاتی درباره مسیرهای تخلیه و هشدارهای اضطراری را محدود می کند .در شرایطی که این اطلاعات می تواند تفاوت بین زندگی و مرگ باشد، این شکاف غیرقابل چشم پوشی است.

لایه چهارم، دلبستگی به مکان است؛ پیوندهای عاطفی عمیق به خانه و محله می تواند سالمندان را از دور شدن از مناطق خطر باز دارد و آنان را در معرض مستقیم تهدید قرار دهد . لایه پنجم، کرامت انسانی و بهداشت است. ازدحام در سرپناه ها همراه با نبود دسترسی به آب سالم، بهداشت مناسب و امکانات مدیریت نیازهای اولیه انسانی، توانایی سالمندان برای زندگی با کرامت را به شدت تحت تأثیر قرار می دهد و بر سلامت روانی و جسمانی آنان اثر منفی می گذارد. در سودان، حدود 60 درصد از مراکز بهداشتی از زمان آغاز درگیری آسیب دیده یا نابود شده اند و این امر سالمندان مبتلا به بیماری های مزمن را در وضعیتی حاد قرار داده است. در اوکراین، حدود نه میلیون سالمند مستقیماً تحت تأثیر جنگ قرار گرفته اند . همچنین تخمین زده می شود که کمتر از یک درصد از کمک های بشردوستانه به طور صریح به نیازهای سالمندان اختصاص می یابد .

آنچه نیاز است، برنامه ریزی هدفمند در سه سطح است: پیش از بحران، هنگام بحران و پس از آن. پیش از بحران، ایمن سازی محیط زندگی سالمندان باید در اولویت قرار گیرد. یک «کیف نجات» ویژه سالمندان شامل داروهای حیاتی برای حداقل یک هفته تا 10 روز، نسخه پزشک، کارت مشخصات شامل اطلاعات پزشکی و شماره تماس بستگان، باتری اضافه سمعک، عینک یدکی، عصای تاشو، پوشینه و زیرانداز بهداشتی، مواد غذایی نرم و قابل بلع، و برای داروهای یخچالی مانند انسولین، کیف عایق ضروری است . آموزش خانواده ها و مراقبان برای شناسایی این نیازها و تهیه این اقلام، گامی عملی و کم هزینه است.

هنگام بحران، تخلیه ایمن سالمندان نیازمند برنامه ریزی از پیش تعیین شده است. مسیرهای تخلیه باید بدون پله، شکاف و شیب های تند طراحی شوند. مراکز ارائه خدمات سلامت و ضروی و اسکان باید ترجیحاً در طبقات پایین، با سرویس بهداشتی قابل دسترس، روشنایی مناسب و بدون موانع فیزیکی باشند. در توزیع کمک ها نیز باید توانایی سالمندان در ایستادن یا صف کشیدن طولانی، تعبیه جای نشستن و دسترسی به نقاط توزیع نزدیک در نظر گرفته شود .

پس از بحران، تداوم مراقبت از بیماری های مزمن حیاتی است. قطع دسترسی به داروهای دیابت، فشار خون و قلبی می تواند در عرض چند روز وضعیت سالمند را به وخامت بکشاند. خدمات بهداشتی اضطراری باید داروهای اساسی را برای سالمندان فراهم کنند و کلینیک های سیار یا حمل ونقل رایگان برای دسترسی آنان به امکانات درمانی در نظر گرفته شود . حفظ ارتباطات خانوادگی و اجتماعی، مشارکت در تعاملات اجتماعی به کاهش اضطراب و پیشگیری از انزوا کمک می کند.

شعار «بازاندیشی در نظام ها» دقیقاً به همین نقطه اشاره دارد. نظام مدیریت بحران، نظام سلامت، نظام حمایت اجتماعی و نظام طراحی شهری، هر یک باید سهم خود را در قبال سالمندان ادا کنند. سند ملی مدیریت بحران نیازمند فصلی اختصاصی برای سالمندان است. نظام سلامت باید پروتکل های ویژه برای تداوم درمان بیماری های مزمن در بحران داشته باشد. نظام حمایت اجتماعی باید شبکه های محله ای و خانواده ای را برای شناسایی سالمندان در معرض خطر تقویت کند. برنامه های ملی سازگاری با تغییرات اقلیمی نیز باید به طور صریح نیازهای سالمندان را در خود بگنجانند.

این نکته نیز قابل توجه است که سالمندان صرفاً دریافت کنندگان کمک نیستند. تجربه، دانش محلی و مهارت های آنان در زمان بحران می تواند منبع ارزشمندی برای جامعه باشد. در بسیاری از جوامع، سالمندان به عنوان رهبران اجتماعی، میانجی گران صلح و انتقال دهندگان دانش بومی به ایفای نقش می پردازند . رویکرد درست، نه حمایت یک سویه، بلکه توانمندسازی و مشارکت آنان در برنامه ریزی و پاسخ است.

زندگی طولانی تر زمانی ارزشمند است که در آن، سال های پایانی عمر با امنیت، کرامت و آرامش سپری شود. در جهانی که تغییر اقلیم و بحران های پیچیده، مخاطرات طبیعی و بحران های انسان ساخت همواره رخ می دهد، باید برنامه ریزی اختصاصی، هماهنگی میان بخشی و نگاه چندبعدی به نیازهای سالمندان در برنامه های خرد و کلان و حاکمیتی مورد توجه قرار گیرد.