کاربرد تفکر خلاق در اصلاح جامعه

به گزارش ایکنا، حجت الاسلام و المسلمین مهدی امیدی؛ استاد حوزه علمیه، شامگاه هشتم مهر در نشست علمی«تفکر خلاق» که از سوی مجمع عالی حکمت اسلامی برگزار شد، گفت: تفکر یک نوع حرکت ارادی و فرایند ذهنی و شناختی به سمت مبادی است. در این فرایند ذهن، اطلاعات دریافتی از محیط و اطلاعات حافظه را پردازش و تفسیر و تحلیل و ساماندهی می کند تا به حل مسئله و تصمیم برسد و درکی از جهان اطراف به ما بدهد. وی افزود: بنابراین تفکر یک مسئله ناگهانی نیست بلکه یک فرایند هدفمند برای گرفتن تصمیم و حل مسئله و درک موضوع است و به دانش های پیشین وابسته است. تفکر با ادراک فرق دارد زیرا ادراک، پیش نیاز تفکر است؛ در ادراک اطلاعات را از محیط می گیریم ولی تفکر در مرحله بعدی به صورت فعال رخ می دهد. امیدی بیان کرد: دانش هم با تفکر فرق دارد و با هوش هم که یک استعداد ذهنی است فرق دارد؛ با احساس هم فرق دارد زیرا احساس هم حوزه موازی با تفکر است. تفکر یک موتور محرک است که اطلاعات خام را پردازش کرده و در قالب ایده و دانش عرضه می کند.

جایگاه تفکر در متون دینی

وی با بیان اینکه تفکر در متون دینی از جمله آیات قرآن مورد تاکید فراوانی قرار گرفته است، تصریح کرد: از جمله در آیه شریفه 191 آل عمران فرموده است: الَّذینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَیٰ جُنُوبهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ یا در روایت داریم که یک ساعت تفکر از 70 سال عبادت بهتر است. امیرمؤمنان(ع) فرمودند: الفکر مرآة صافیة. استاد حوزه علمیه با اشاره به انواع تفکر، اظهار کرد: یک نوع تفکر، تفکر تحلیلی است یعنی اگر یک مسئله و ایده را به بخش های کوچک تر تقسیم کنیم در این صورت در حال تحلیل هستیم؛ این تفکر منطقی و گام به گام است مثلا یک مکانیک متوجه صدای عجیب خودرو می شود و وقتی موتور آن را بررسی کند بخش های مختلف و جزئی را تحلیل می کند تا مشکل را تشخیص دهد. متفکر تحلیلی جزئی گراست و کل را به اجزای تشکیل دهنده آن تقسیم می کند و دقیق بر روی اجزا متمرکز و روابط علی و معلولی را درک و از حدس زدن دور است. وی با بیان اینکه آیه شریفه«قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ۚ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ» با موضوع تفکر تحلیلی است، اضافه کرد: آیه فرموده است شما سیسم آفرینش را تجزیه و تحلیل کنید تا روابط علی و معلولی آن را کشف کنید. امام صادق(ع) فرمودند تفقه در دین داشته باشید که در حقیقت تفقه همان تفکر تحلیلی و ژرف اندیشی است. استاد حوزه علمیه با اشاره به مفهوم آزادی و عدالت، اظهار کرد: آزادی از منظر تفکر تحلیلی دو قسم است؛ آزادی مثبت و منفی؛ آزادی منفی فقدان مانع است ولی آزادی مثبت، نوعی توانایی است برای اینکه فرد آزاد باشد که خیری انجام دهد. عدالت هم انواعی مانند کیفری، رویه ای، توزیعی و ... است. در این تحلیل این سؤال مطرح است که آیا بدون عدالت توزیعی می توان به عدالت کیفری اندیشید؟ استاد و پژوهشگر حوزه علمیه اضافه کرد: تفکیک قدرت از اقتدار و زور در عرصه سیاسی هم نوع دیگری از تفکر تحلیلی است و اینکه بحث کنیم که چه معیارهایی برای جدایی اقتدار از زور و قدرت داریم. وی به تفکر انتقادی اشاره کرد و گفت: در این تفکر به نحوی ماهرانه استدلالات و اطلاعات را ارزیابی می کنیم؛ فرد انتقادی اعتبار منبع و شواهد پشتیبان هر اطلاعاتی را سنجش می کند تا نتیجه معتبر و منطقی به دست بیاورد؛ مثلا در تلویزیون گفته می شود 95درصد دندان پزشکان گفته اند فلان خمیردندان توصیه شده ست؛ فردی با تفکر انتقادی به راحتی این جمله را نمی پذیرد و سؤال می کند منظور از توصیه چیست یعنی استفاده بشود یا نشود؟ چرا توصیه کرده اند و این آمار 95درصد از کجا آمده است؟ اعتبار این تبلیغ از کجا آمده است و آیا منفعت اقتصادی فقط مدنظر است؟ چنین فردی احساسات شخصی را دخیل در موضوع نمی کند. در قرآن کریم هم فرموده است: الَّذینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبعُونَ أَحْسَنَهُ ۚ أُولَٰئِکَ الَّذینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ ۖ وَأُولَٰئِکَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابکه در حقیقت تفکر انتقادی به ما می دهد. حضرت امیر(ع) هم فرمودند: لا تَنظُروا إلی کثرَةِ صَلاتِهِم وَ صَومِهِم، وَ کثرَةِ الحَجِّ، وَ المَعروفِ، وَ طَنطَنَتِهِم باللَّیلِ، وَلکنِ انظُروا إلی صِدقِ الحَدیثِ وَ اَداءِ الاَْمانَةِ. حضرت به شنونده می فرماید نگاه انتقادی داشته باش و معیار تو فقط ظواهر اعمال فرد نباشد.

کاربرد تفکر انتقادی در فلسفه سیاسی

امیدی بیان کرد: تفکر انتقادی در فلسفه سیاسی هم کاربرد دارد؛ برخی خیلی راحت قرارداد اجتماعی را پذیرفته اند ولی کسی که تفکر انتقادی دارد می گوید آیا کسی بوده است که این قرارداد را امضاء کند و اگر کسی نبوده است چگونه الزام آور است؟ آیا اصلا رضایت فردی کافی است یا خیر و آیا نسل های بعدی باید به رای پدرانشان ملتزم باشند یا خیر؟ یا در مودر لیبرالیسم آیا واقعا بی طرف بین چپ و راست است؟ آیا یک ایدئولوژی می تواند بی طرف باشد و اساسا سکوت، بی طرفی است؛ یا در مورد دموکراسی گفته می شود که بهترین نوع نظام است ولی آیا این امکان وجود ندارد که همیشه اکثریت، اقلیت را سرکوب کند؟ آیا با رای گیری ما به حقیقت می رسیم؟ و آیا معیار مشروعیت، رضایت مردم است یا درستی عملکرد نظام؟ آیا دموکراسی بدون آزادی بیان ممکن است؟ امیدی به تفکر انتزاعی اشاره و اظهار کرد: در این تفکر در مورد ایده های کلی که مستقیما قابل مشاهده نیست صورت می گیرد؛ مثلا فرض کنید یک بچه که با گربه بازی می کند چهاردست و پا هست و پشم دارد ولی یک نوجوان مفهوم ملوس بودن را از او درک می کند و اینکه او در رسته گربه سانان است؛ در این تفکر با نمادها و اعداد و نشانه ها و فرضیه و ... سر و کار داریم. این تفکر درک نوعی معنای پنهان در پس مسائل است. وی افزود: در قرآن کریم فرموده است: مَثَلُ الَّذینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ ۗ وَاللَّهُ یُضَاعِفُ لِمَنْ یَشَاءُ ۗ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ ؛ آیه تمثیل انتزاعی غیرملموس را مطرح می کند تا برکت انفاق را ملموس کند؛ امیرمؤمنان(ع) هم فرمودند: من عرف نفسه عرف ربه که درک این تعبیر مستلزم تفکر انتزاعی است. در قرارداد اجتماعی هم مطرح است که دولت چگونه می تواند از دل متون و مفاهیم قوانینی را انتزاع کند. یا آیا اصول عدالت(فردی و ملی و جهانی) در همه سطوح یکسان است؟ امیدی به تفکر خلاق اشاره کرد و افزود: تفکر خلاق باعث تولید ایده و راه حل و تولید مفاهیم جدید می شود و نوعی نوآوری با خود به همراه دارد؛ این تفکر نوعی واگرایی هم به همراه دارد؛ تفکر خلاق دنبال تولید ایده های جدید است؛ قدرت دارد به یک مسئله از زوایای مختلف بنگرد و جهت فکری خود را تغییر دهد و تعداد زیادی ایده را در یک بازه زمانی کوتاه ارائه کند؛ توانایی دارد ایده ها را توسعه بدهد و به ایده های ساده هم وسعت ببخشد. وی افزود: در قرآن کریم هم آیه شریفه: فَرَاغَ إِلَیٰ آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلَا تَأْکُلُونَبیانگر تفکر خلاق است. غذا را جلوی بت ها گذاشت و گفت چرا نمی خورید؛ ایشان از روشی نو و خلاقانه برای اثبات ناتوانی بت ها استفاده کرد. در روایات هم داریم از جمله: اعدل السیاسات ترک السیاسه. حضرت مفهومی عمیق را به نحوی ساده بیان فرموده است. امیدی ادامه داد: در مورد دموکراسی هم تفکر خلاق کاربرد دارد؛ یعنی بگوییم دموکراسی گفت وگوی مستمر بین مردم است؛ هابرماس دموکراسی مشورتی را طرح کرده است که شبیه همین مسئله است؛ اگر پایبند به دموکراسی مشورتی باشیم در این صورت چه ساختار و نها دهایی باید ایجاد شوند؟ در اینجا به جای رای از مشورت نخبگان استفاده می شود. وی اضافه کرد: یا در مورد صلح؛ صلح فقط نبود جنگ نیست بلکه اگر در جامعه محبت و کرامت و عدالت باشد جامعه مبتنی بر صلح خواهد بود وگرنه لزوما جامعه بدون جنگ، جامعه واجد صلح نیست. در مورد شهروندی جهانی هم گفته می شود تلاش کنیم شهروندی جهانی را تاسیس کنیم در این صورت حاکمیت ملی کشورها چه خواهد شد و چه نهادهایی می توانند زمینه شهروند جهانی شدن را برای انسان ها ایجاد کند؟

مفهومی متفاوت از مقاومت

امیدی به مسئله مقاومت اشاره کرد و گفت: مقاومت چند عرصه دارد؛ یکی ستیز یعنی برداشتن موانع فراروی حرکت ما؛ گاهی هم اوقات مفهوم آن توسعه می یابد یعنی برخی مقاومت را نافرمانی مدنی نامحسوس تعبیر می کنند؛ حال اگر این معنا را بپذیریم این سؤال پدید خواهد آمد که این مقاومت چیست که بدون خشونت نظام را به چالش می کشد؟ و چه فرم هایی برای آنتی تز این مقاومت می توان طراحی کرد؟ وی تاکید کرد: اگر تفکر خلاق در تصمیم گیری و مدیریت و برنامه ریزی و سازماندهی و نظام اجرایی کشور به کار گرفته شود قطعا اصلاحات خوبی در سطح کشور رخ خواهد داد. انتهای پیام