توسعه همکاری های علمی و فناوری بریکس؛ از پژوهش مشترک تا اجرای فناوری

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از تی وی بریکس، کشورهای عضو بریکس با چالش های مشترکی در مسیر دستیابی به حاکمیت بیشتر، تقویت اقتصاد و ارتقای کیفیت زندگی مواجه هستند و تحقق این اهداف به سطح توسعه علمی و فناوری آنها وابسته است.

کارشناسان معتقدند کشورهای بریکس ظرفیت رقابت برای دستیابی به جایگاه رهبری فناوری در جهان را دارند و حوزه هایی مانند هوش مصنوعی، حمل ونقل خودران، انرژی سبز، ارتباطات کوانتومی و اکتشافات فضایی از مهم ترین عرصه های این رقابت به شمار می روند.

چین 27.4 درصد از هزینه های جهانی تحقیق و توسعه را به خود اختصاص داده است. سهم هند 2.6 درصد و روسیه 1.3 درصد است و هر سه کشور از نظر این شاخص در میان 20 کشور نخست جهان قرار دارند.

بر اساس تحلیل های کارشناسان مدرسه عالی اقتصاد روسیه، این کشور همچنین از نظر میزان اشتغال در بخش علوم همچنان در میان کشورهای پیشرو قرار دارد. تعداد پژوهشگران روسیه در سال 2024 به 382 هزار و 800 نفر رسید، در حالی که چین با سه میلیون متخصص در رتبه بالاتری قرار دارد.

هم افزایی علمی میان کشورهای بریکس می تواند با تجمیع منابع مالی و ظرفیت های علمی گسترده و همچنین کاهش موانع اداری در مسیر جابه جایی پژوهشگران تقویت شود.

وادیم یلفیموف، کارشناس ژئوپلیتیک و کشورهای بریکس و رئیس گروه سیاست اجتماعی و ایدئولوژی در آکادمی مدیریت عمومی وابسته به ریاست جمهوری بلاروس، چهار حوزه راهبردی را برای همکاری کشورهای بریکس مطرح می کند: ایجاد توازن جدید قدرت با نقش محوری بریکس، شکل دهی به نظم جهانی چندقطبی، توسعه اقتصاد سیاسی مبتنی بر همکاری و کمک متقابل و تطبیق مدل بازار تنظیم شده با نقش فعال تر دولت در تأمین منافع اقشار گسترده جامعه.

تحقق چنین اهدافی به توسعه همکاری های علمی در حوزه فناوری و نوآوری، به ویژه در زمینه های میان رشته ای مانند انرژی و محیط زیست، پزشکی و زیست فناوری، غذا و کشاورزی، هوش مصنوعی و کلان داده و همچنین علوم مواد و فیزیک نیاز دارد.

همکاری کشورهای بریکس در این حوزه ها بر پایه تفاهم نامه همکاری در زمینه علم، فناوری و نوآوری مصوب سال 2015، برنامه چارچوب بریکس برای علم، فناوری و نوآوری و همچنین بیانیه های سالانه سران و نشست های تخصصی وزیران دنبال می شود.

همکاری در انرژی و محیط زیست

کشورهای بریکس توجه ویژه ای به همکاری علمی در حوزه محیط زیست و انرژی دارند. پیشرفت در این زمینه ها علاوه بر تأثیر مستقیم بر کیفیت زندگی و امنیت غذایی، با توسعه هوش مصنوعی و کلان داده نیز ارتباط دارد؛ حوزه هایی که به منابع قابل توجه انرژی نیاز دارند.

کشورهای بریکس در نشست وزیران که اوت 2026 در دهلی نو برگزار شد، اولویت های همکاری زیست محیطی را تصویب کردند. احیای جنگل ها، مقابله با آتش سوزی های جنگلی، حرکت به سمت اقتصاد چرخشی، حفظ تاب آوری اکوسیستم ها و سازگاری با تغییرات اقلیمی از جمله این اولویت هاست.

در این نشست همچنین بر حرکت به سمت اقدامات عملی در چارچوب پلتفرم فناوری های زیست محیطی بریکس (BEST) تأکید شد. این ابتکار امکان تبادل تجربه در زمینه اجرای نوآوری های سبز و اشتراک گذاری فناوری های سازگار با محیط زیست را فراهم می کند و ایجاد یک وبگاه اختصاصی برای همکاری های زیست محیطی نیز در همین چارچوب دنبال می شود.

پلتفرم تحقیقات انرژی بریکس نیز از سال 2015 به عنوان بستری برای گفت وگو درباره انرژی های تجدیدپذیر، هیدروژن و گاز فعالیت می کند. امارات متحده عربی سرمایه گذاری گسترده ای در انرژی خورشیدی و هیدروژن انجام داده و پارک خورشیدی محمد بن راشد آل مکتوم در دبی یکی از بزرگ ترین پارک های خورشیدی جهان است. اندونزی نیز موضوع مدیریت جنگل های گرمسیری را در دستور کار همکاری های بریکس قرار داده است.

همزمان کشورهای عضو از مرحله تبادل تجربه و ایجاد پلتفرم ها به سمت اجرای پروژه های مشترک در حوزه انرژی و محیط زیست حرکت کرده اند.

نیکلای دولگیخ، مدیرعامل شرکت «تکنولوژیکال کپیتال» و مدرس دانشگاه اقتصادی پلخانف روسیه، می گوید روسیه و چین به صورت مشترک وضعیت منابع آبی را پایش و داده ها را با یکدیگر مبادله می کنند که اطلاعات مربوط به حوضه رود آمور را نیز شامل می شود.

چین و برزیل نیز همکاری های گسترده ای در حوزه محیط زیست و انرژی سبز دارند. شرکت های چینی در حال ساخت نیروگاه های بادی و خورشیدی در برزیل هستند. پروژه نیروگاه بادی تانکه نوو در ایالت باهیا که از سال 2023 فعال است، برق مورد نیاز 430 هزار خانوار را تأمین می کند و سالانه از انتشار 650 هزار تن دی اکسید کربن جلوگیری می کند.

چین و برزیل همچنین با استفاده از مجموعه ماهواره های سنجش منابع زمین CBERS، پایش مشترک فضایی جنگل های آمازون را انجام می دهند.

دولگیخ گفت: در بخش انرژی، پروژه های روسیه و چین در زمینه فناوری های کم کربن به ویژه هیدروژن را مهم می دانم. در این حوزه دیگر فقط درباره فناوری تولید صحبت نمی شود و استفاده و صادرات محصولات حاصل از آن نیز مورد توجه قرار گرفته است.

به گفته کارشناسان، شرکت های روسی در حال توسعه پروژه های انتقال هیدروژن و برنامه ریزی برای ساخت تأسیساتی در ساخالین با هدف تأمین بازار چین هستند.

پزشکی و زیست فناوری

همکاری بریکس در زمینه پزشکی و زیست فناوری با هدف ایجاد یک پایگاه تحقیقاتی مشترک، مقابله با همه گیری ها و توسعه داروهای نوآورانه دنبال می شود. مرکز تحقیقات و توسعه واکسن بریکس و نشست های منظم گروه های کاری تخصصی از جمله سازوکارهای اصلی این همکاری هستند.

در سال 2023 گروه کاری ویژه بریکس برای توسعه و تولید داروهای نوآورانه تشکیل شد. کشورهای عضو همچنین درباره ایجاد کنسرسیومی برای توسعه داروهای نسل جدید متناسب با ویژگی های ژنتیکی و متابولیکی جمعیت کشورهای عضو گفت وگو کرده اند.

در حوزه پزشکی هسته ای نیز برنامه های مشترکی برای تولید رادیوایزوتوپ های مورد استفاده در تشخیص و درمان سرطان در حال اجراست.

کارشناسان در زمینه محصولات مشخص، به جای واکسن های آماده بر ایجاد زیرساخت های علمی برای توسعه جایگزین های ایمن و تأییدشده داروهای زیستی با قیمت مناسب تر تأکید دارند.

مارگاریتا ایساکووا، رئیس بخش بین الملل اداره توسعه بین المللی دانشگاه ملی تحقیقات پزشکی پیروگوف روسیه، به تی وی بریکس گفت روسیه و هند همکاری خود را در زمینه تولید داروهای زیست مشابه آنتی بادی های مونوکلونال که برای درمان بیماری هایی مانند آرتریت روماتوئید و ام اس استفاده می شوند، توسعه می دهند.

به گفته وی، انتظار می رود هزینه این داروها در آینده نزدیک چندین برابر کاهش یابد و امکان دسترسی طیف گسترده تری از مردم به درمان فراهم شود.

ایساکووا مهم ترین دستاورد همکاری بریکس در حوزه پزشکی و زیست فناوری را تغییر در ساختارهای همکاری می داند. به گفته او، سازوکارهایی برای شناسایی سریع تر متقابل داده های بالینی در حال شکل گیری است، روش های تهیه پرونده های ثبت دارو توسعه یافته و روندهای بازرسی از مراکز تولید نیز در حال ایجاد است؛ فرآیندی که پیش تر ممکن بود چند دهه زمان ببرد.

هوش مصنوعی و کلان داده

یکی دیگر از محورهای مهم همکاری فناوری در بریکس، استفاده حداکثری از ظرفیت های هوش مصنوعی است. در اجلاس بریکس در کازان در سال 2024، برنامه چارچوب همکاری کشورهای عضو در حوزه هوش مصنوعی تصویب شد.

این برنامه چند پروژه در زمینه فناوری های زبانی بریکس، کشاورزی هوشمند و پیش بینی تغییرات اقلیمی را دربر می گیرد. همچنین در چارچوب ابتکار «کریدور ابری دیجیتال بریکس» ایجاد یک شبکه مشترک برای ذخیره سازی داده و محاسبات با عملکرد بالا برنامه ریزی شده است.

در ژوئیه 2025 نیز در مجمع رسانه ای و اندیشکده های بریکس در ریودوژانیرو، ابتکاری برای استفاده مشترک از هوش مصنوعی در تولید اخبار و فعالیت های پژوهشی مراکز تحلیلی ارائه شد.

در نوامبر 2025 کشورهای بریکس پلاس نیز مرکزی را راه اندازی کردند که 80 نمونه تأییدشده از کاربردهای هوش مصنوعی در 30 کشور را دربر می گیرد.

کارشناسانی که با تی وی بریکس گفت وگو کرده اند، در بررسی چشم انداز همکاری علمی بریکس در زمینه کلان داده و شبکه های عصبی، بر ظرفیت گسترده و ضرورت حرکت در این مسیر تأکید دارند.

سمیون تنایف، بنیان گذار یک شبکه اجتماعی تجاری روسی در حوزه محتوای تخصصی و کارشناس فناوری اطلاعات و کسب وکار، گفت: کشورها با چالش های مشابهی مواجه هستند؛ سرزمین های گسترده، جوامع چندزبانه و بخش های پیچیده ای مانند پزشکی و کشاورزی. بنابراین به اشتراک گذاشتن تجربه، دستاوردها و تخصص منطقی است. بدون همکاری به ویژه در پژوهش، امنیت و زیرساخت، این مسیر برای همه دشوارتر و پرهزینه تر خواهد بود.

دیگر حوزه های همکاری فناوری در بریکس

کشورهای بریکس در حوزه های فیزیک، نجوم، علوم مواد، مهندسی مکانیک، شیمی، زیست شناسی و کشاورزی نیز همکاری می کنند.

دانشمندان تأکید دارند که تربیت نیروی انسانی متخصص برای توسعه فناوری به اندازه ایجاد و اشتراک گذاری فناوری اهمیت دارد و دیپلماسی علمی مؤثر نیز به یکی از عوامل مهم پیشرفت تبدیل شده است.

دولگیخ گفت: در بریکس گروه های علمی تخصصی فعالیت می کنند و مسابقات پژوهشی مشترک، تبادل دانشمندان و برنامه هایی برای پژوهشگران جوان برگزار می شود. در 10 سال گذشته، در چارچوب سازوکار همکاری موجود، شش مسابقه پژوهشی مشترک، 9 مجمع دانشمندان جوان و هفت جایزه نوآوران جوان برگزار شده است.

وی تأکید کرد که طرح ها و پروژه های مشترک نباید صرفاً روی کاغذ باقی بمانند و باید در کشورهای عضو بریکس به کاربرد عملی برسند.

در همین راستا، برنامه اقدام بریکس برای توسعه بنگاه های کوچک و متوسط از سال 2025 فعال شده است. این برنامه بر نوآوری، اقتصاد دیجیتال و همکاری فناوری تمرکز دارد و مشارکت شرکت های کوچک و متوسط در مجامع و نمایشگاه های بین المللی را برای یافتن شرکای مناسب جهت صدور مجوز فناوری ها و ایجاد پایگاه داده مشترک از ظرفیت های فناورانه دنبال می کند.

دولگیخ معتقد است: این دقیقاً همان گذری است که برای مدت طولانی وجود نداشته است؛ گذار از کار علمی مشترک به مرحله ای که دستاوردها به کسب وکار و بازار برسند.

با این حال، کارشناسان چند چالش را نیز مانع توسعه پروژه های علمی بریکس و انتقال فناوری می دانند. تفاوت در نظام های مقرراتی، سازوکارهای تأمین مالی، استانداردها و رویه های حفاظت از مالکیت فکری از جمله این موانع است.

در کنار این موارد، مشکلات عملی مانند موانع زبانی، دشواری یافتن شرکای مناسب، تفاوت در الزامات فناوری و اختلاف در زمان بندی ورود محصولات به بازار نیز وجود دارد.

مجموع این عوامل اغلب میان دستاوردهای علمی و محصولات تجاری فاصله ایجاد می کند. همین شکاف یکی از دلایل اصلی آن است که بسیاری از دستاوردهای علمی با وجود اعلام عمومی، به مرحله اجرا نمی رسند یا تبدیل آنها به کاربرد عملی دهه ها طول می کشد.

از این رو، کارشناسان بر ضرورت ایجاد «زنجیره های فناوری» در بریکس تأکید می کنند؛ زنجیره هایی که در آنها مشخص باشد مالک فناوری چه کسی است، چه نهادی توسعه آن را ادامه می دهد، تأمین مالی برای گسترش فناوری بر عهده چه طرفی است و محصول نهایی در کجا به کار گرفته خواهد شد.

دولگیخ در جمع بندی این روند گفت: «سطح بعدی همکاری بریکس در علم و فناوری، گذار از مدل «با هم پژوهش می کنیم» به مدل «با هم ایجاد می کنیم، به کار می گیریم و توسعه می دهیم» است. بیشترین ظرفیت در همین مسیر نهفته است».

به گفته کارشناسان، ایجاد شبکه مراکز انتقال فناوری بریکس و برگزاری رقابت های مشترک فناوری می تواند به رفع این چالش ها کمک کند. استفاده فعال تر از پلتفرم های دیجیتال موجود برای یافتن دستاوردهای علمی و شرکای مناسب در میان کشورهای عضو نیز از دیگر الزامات توسعه این همکاری هاست.