ضرورت توجه به تربیت نرم در جهان معاصر

به قلم سید ابراهیم مرتضوی، عضو هیئت علمی دانشگاه 

در دنیای امروز که جنگ نرم و تهاجم فرهنگی، آرام و نامحسوس باورهای نسل جوان را نشانه گرفته است، سخن گفتن از «تربیت نرم» یا «تربیت خاموش» نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت است. تربیت نرم شیوه ای است که در آن مفاهیم نه با زبان آمرانه و مستقیم، بلکه از راه های نامحسوس و هنرمندانه به ذهن و جان متربی منتقل می شود، بی آنکه او احساس کند مورد خطاب و تعلیم قرار گرفته است.

در این شیوه، پیام از زیر آستانه آگاهی می گذرد و در لایه های پنهان ذهن می نشیند، همان جایی که رفتار آینده انسان را شکل می دهد. این روش بر دو پایه استوار است: نخست، وجود بخش ناخودآگاه در ذهن آدمی که مخزن احساسات، تمایلات و خاطرات است و بدون آنکه ما بدانیم، تصمیم ها و جهت گیری های ما را هدایت می کند و دوم، این واقعیت که تربیت امری ثابت و یکسان نیست، بلکه با زمانه و شرایط دگرگون می شود و در هر خانواده و هر موقعیت، رنگ و شکلی تازه می گیرد.

پیشوایان دین نیز به خوبی از این حقیقت آگاه بودند و در سیره تربیتی خود در کنار روش آمرانه از روش نرم و تلفیقی بهره می بردند. آنان برای انتقال مفاهیم بلند اخلاقی، اعتقادی و عبادی، زبان هنر را برمی گزیدند؛ زبانی که تمثیل، تصویرسازی، سکوت معنادار، حرکت نمایشی، هدیه دادن و حتی یک لبخند مهربانانه را در خود جای می دهد. پیامبر خدا(ص) کودکان را در آغوش می گرفت و با مهربانی به آنان حلوا می داد تا نماز را دوست بدارند، امام علی(ع) کودک را در نیمه شب به اتاق عبادت می برد تا صدای نمازش در جان او بنشیند و حضرت زهرا(س) در قالب شعر و آواز عشق به پدر و حق گویی را در دل فرزندش می کاشت.

این همه حکایت از آن دارد که تربیت نرم، روشی آگاهانه، ظریف و هنرمندانه بوده است که در آن مربی بدون آنکه غرور متربی را بشکند یا حس تنفر در او برانگیزد، مفاهیم را در عمق وجودش حک می کند. مزیت بزرگ این شیوه آن است که در برابر جنگ نرم دشمن نیز کارساز است، زیرا همان گونه که تهاجم فرهنگی با پنهان کاری و نرمی عمل می کند، دفاع در برابر آن نیز باید نرم، نامحسوس و هم جنس با ابزار تهاجم باشد تا اثرگذار واقع شود.

با این حال تربیت نرم آسیب هایی نیز دارد؛ از جمله پیچیدگی و ظرافت بیش از حد، نیاز به تخصص و مهارت مربی و مهم تر از همه احتمال اینکه متربی هیچ گاه به طور کامل به مفهوم منتقل شده پی نبرد. برای جبران این آسیب پیشوایان دین از روش تلفیقی «آمرانه- نرم» بهره می بردند، یعنی در کنار انتقال خاموش مفاهیم، گاه خود نیز آن مفهوم را بازگو می کردند تا اثر تربیتی کامل و ماندگار شود.

در نهایت می توان گفت تربیت نرم، هنر تربیت در سکوت و اشاره است؛ هنری که اگر درست و آگاهانه به کار گرفته شود، می تواند نسل هایی را بسازد که نه از سر ترس، بلکه از سر عشق به ارزش های دینی پایبند باشند و در برابر طوفان های فرهنگی زمانه استوار بمانند.

انتهای پیام