نقدی بر فلسفه وجودی سازمان ملل متحد و رسالت فراموش شده آن

به قلم مجید کافی عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه:

تماشای برنامه سخنرانی های سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد، برای بسیاری از انسان های آزاده، تجربه ای تلخ و متناقض است. تریبونی که قرار بود صدای وجدان بشریت و دادگاه عدالت ملت ها باشد، امروز به صحنه ای برای نمایش قدرت، خودنمایی سیاست مداران و حتی میزبانی از چهره هایی تبدیل شده است که دستشان به خون انسان های بی گناه آلوده است. این پرسش را به حق باید مطرح کرد: آیا سازمانی که قرار بود ضامن امنیت و کرامت همه انسان ها باشد، امروز به ابزاری برای مشروعیت بخشی به ستمگران تبدیل نشده است؟

فلسفه وجودی این سازمان، ریشه در یک آرمان بلند انسانی دارد، اینکه ملت ها بتوانند در فضایی از گفت و گو، تفاهم و همکاری، به جای جنگ و خونریزی، اختلافات خود را حل کنند. این آرمان، با آموزه های قرآنی نیز هم سو است؛ آنجا که خداوند در آیه 61 سوره انفال می فرماید: «وَإِن جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا» و نیز در آیه 13 سوره حجرات می فرماید: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَأُنثَیٰ وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا». اسلام، نه تنها صلح را می ستاید، بلکه آن را اصل اولیه در روابط انسانی می داند و جنگ را تنها در برابر تجاوزگران مجاز می شمارد همان گونه که در آیه 190 سوره بقره می فرماید: «وَقَاتِلُوا فِی سَبیلِ اللَّهِ الَّذینَ یُقَاتِلُونَکُمْ وَلَا تَعْتَدُوا».

اما واقعیت امروز سازمان ملل متحد، فاصله ای عمیق و تکان دهنده با این آرمان دارد. سخنرانی رهبرانی که خود در کشتار انسان های بی گناه دست دارند، در تریبون این سازمان، نه تنها منع نمی شود، بلکه به یک رویه عادی تبدیل شده است. رئیس جمهوری که با تصمیم های یک جانبه و جنگ افروزانه، امنیت جهانی را تهدید کرده و نخست وزیری که به دلیل جنایات جنگی و نسل کشی، تحت تعقیب عدالت بین المللی است، چگونه می توانند در سازمانی که برای حفظ صلح و امنیت تأسیس شده، بدون هیچ محدودیتی سخن بگویند؟

این تناقض، ریشه در یک آسیب ساختاری دارد، اینکه سازمان ملل متحد، به ویژه شورای امنیت آن، تحت سلطه قدرت های بزرگ است. حق وتو، که به پنج کشور دائم عضو داده شده، عملاً این نهاد را از تصمیم گیری عادلانه در برابر جنایات همین قدرت ها یا متحدانشان ناتوان کرده است. قرآن کریم، این سلطه گری را در آیه 113 سوره هود نکوهش می کند: «وَلَا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ». چگونه می توان انتظار عدالت داشت، آنگاه که ابزار های عدالت در دست کسانی باشد که خود طرف دعوا هستند؟

پرسش اساسی این است، سازمان ملل متحد چه برنامه ای برای اتحاد ملت ها در برابر ددمنشی برخی از رؤسای جمهور و رژیم ها انجام داده است؟ پاسخ صریح آن است که تقریباً هیچ. این سازمان، در طول دهه های گذشته، بار ها در برابر نسل کشی ها، پاک سازی قومی، اشغال گری و جنایات جنگی، به تماشاگر خاموشی تبدیل شده که تنها به صدور قطعنامه های بی اثر و بیانیه های تشریفاتی بسنده کرده است.

قرآن کریم در آیه 75 سوره نسا، مؤمنان را به یاری مظلومان و ایستادگی در برابر ظالمان فرا می خواند: «وَمَا لَکُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِی سَبیلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ». این آیه، یک وظیفه انسانی و دینی را یادآور می شود اینکه سکوت در برابر ظلم، خود نوعی هم دستی با ظالم است. سازمانی که مدعی نمایندگی ملل متحد است، اگر در برابر جنایات رژیم ها سکوت کند، نه نماینده ملت ها، بلکه نماینده منافع قدرت هاست.

سازمان ملل متحد، در فلسفه وجودی خود، یک آرمان اصیل انسانی را نمایندگی می کند، اتحاد ملت ها در برابر تجاوز، ستم و جنگ. اما در عمل، این سازمان به ساختاری تبدیل شده که از آرمان خود فاصله گرفته و در برابر ددمنشی قدرت ها، ناتوان یا بی اراده است. سخنرانی ستمگران در تریبون این سازمان، نماد این تناقض است.

اگر قرار است این سازمان به رسالت اصیل خود بازگردد، باید در ساختار آن، به ویژه سازوکار حق وتو و ترکیب شورای امنیت، بازنگری بنیادین صورت گیرد. همچنین، نهاد های مستقل قضایی، مانند دیوان کیفری بین المللی، باید قدرت واقعی برای تعقیب و محاکمه جنایتکاران، بدون ملاحظات سیاسی، داشته باشند. اما پیش از هر اصلاح ساختاری، باید یک اصل اخلاقی احیا شود، همان اصلی که قرآن کریم در آیه 135 سوره نسا بر آن تأکید دارد: «کُونُوا قَوَّامِینَ بالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَیٰ أَنفُسِکُمْ». تا زمانی که این اصل، مبنای عمل سازمان ملل قرار نگیرد، سخنرانی ها در آن، برای انسان آزاده، نه امیدبخش، بلکه نفرت انگیز خواهد بود.

انتهای پیام