مسئولیت و اثرگذاری اجتماعی به شاخص های رتبه بندی ملی دانشگاه های ایران اضافه شد

به گزارش ایکنا، به نقل از روابط عمومی وزارت علوم، مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC) امسال «اثرگذاری اجتماعی» و «مسئولیت اجتماعی» را به شاخص های رتبه بندی ملی دانشگاه های ایران اضافه کرده است؛ تغییری که قرار است نقش دانشگاه ها در حل مسائل جامعه، ارتباط با صنعت و حضور در بحران ها را نیز در ارزیابی عملکرد آنها لحاظ کند. در همین حال، وضعیت ایران در رتبه بندی های جهانی نیز فراز و فرودهایی داشته است؛ از حضور 6 دانشگاه ایرانی در رتبه بندی شانگهای 2026 تا حضور 11 دانشگاه در QS 2027 و 90 دانشگاه در رتبه بندی تایمز 2026. «جام جم» برای بررسی این تغییرات و پاسخ به این پرسش که دانشگاه های ایران امروز در چه جایگاهی قرار دارند، با محمدمهدی علویان مهر، رئیس ISC و مسئول یکی از مهم ترین نهادهای کشور در حوزه علم سنجی و رتبه بندی دانشگاه ها، گفت وگو کرده است.

امسال رتبه بندی جدید دانشگاه های ایران چه زمانی اعلام می شود؟

مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام از سال 1387 رتبه بندی ملی دانشگاه های کشور را انجام می دهد و نتایج آن را هر سال اعلام می کند. در حال حاضر اطلاعات مربوط به رتبه بندی جدید دانشگاه ها دریافت و تحلیل شده است و پیش بینی می کنیم نتایج آخرین رتبه بندی دانشگاه های کشور در مهرماه منتشر شود. پس از اعلام نتایج دانشگاه ها، رتبه بندی پژوهشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی غیردولتی و غیرانتفاعی نیز انجام خواهد شد. ISCدر کنار رتبه بندی ملی، در حوزه رتبه بندی های بین المللی نیز فعالیت می کند و یک نظام رتبه بندی جهانی دارد که معمولاً نتایج آن تا اواخر سال اعلام می شود.

چه چیزی در رتبه بندی ملی دانشگاه ها تغییر کرده است؟

در رتبه بندی ملی، معیارها و شاخص هایی را در نظر می گیریم که با فرهنگ، برنامه ها و سیاست های علم و فناوری کشور و همچنین رویکردهای وزارت علوم و وزارت بهداشت هماهنگ تر باشد. یکی از تغییرات مهم امسال نیز اضافه شدن «اثرگذاری اجتماعی» و «مسئولیت اجتماعی» به شاخص های رتبه بندی ملی است. بر این اساس، دانشگاه هایی که حضور و نقش بیشتری در خدمت به جامعه و حل مسائل آن داشته باشند، امتیاز بیشتری کسب می کنند.

مسئولیت اجتماعی دانشگاه ها چگونه سنجیده می شود؟

در این زمینه بررسی می کنیم دانشگاه ها در بحران ها و مسائل مختلف جامعه تا چه اندازه وارد میدان شده اند. برای مثال، در جریان جنگ، سیل و حوادث طبیعی، بررسی می شود دانشگاه ها تا چه اندازه در خدمت مردم بوده و برای حل مسائل کشور نقش آفرینی کرده اند. در کنار این موضوع، میزان ارتباط دانشگاه با جامعه و تلاش آن برای کاهش فاصله با مردم نیز مورد توجه قرار می گیرد.

لبته این موضوع تنها به بحران ها محدود نمی شود و مسائل اجتماعی و فرهنگی را نیز دربرمی گیرد. ارتباط صنعت و دانشگاه نیز در همین چارچوب قابل بررسی است؛ زیرا حل یک مسئله صنعتی می تواند نوعی مسئولیت اجتماعی دانشگاه محسوب شود. امروزه در دنیا با مفهوم دانشگاه های نسل چهارم یا دانشگاه های اجتماعی مواجه هستیم؛ دانشگاه هایی که خود را در قبال جامعه مسئول می دانند و برای حل مسائل آن وارد عمل می شوند. این مسائل می تواند صنعتی، اجتماعی، فرهنگی، روان شناختی یا در حوزه های مختلف زندگی مردم باشد و دانشگاه باید ظرفیت کارشناسی خود را برای حل این مسائل به کار بگیرد.

بنابراین، با تأکید وزیر علوم، این شاخص امسال به رتبه بندی ملی اضافه شده و نتایج رتبه بندی نیز بر این اساس محاسبه خواهد شد.

جایگاه دانشگاه های ایران در رتبه بندی های بین المللی چگونه است؟

در برخی نظام های رتبه بندی، از جمله رتبه بندی تایمز، تعداد دانشگاه های ایرانی حاضر افزایش پیدا کرده است. این موضوع نشان می دهد تعداد بیشتری از دانشگاه های کشور توانسته اند استانداردهای لازم برای حضور در این نظام ها را به دست آورند. البته باید توجه داشت که حضور در برخی رتبه بندی ها مستلزم درخواست دانشگاه ها و پذیرش آنها از سوی مؤسسه رتبه بندی کننده است.

با این حال، جایگاه دانشگاه های ایران در نظام های رتبه بندی بین المللی همچنان نیازمند تقویت است. برنامه هفتم توسعه نیز در ماده 96 بر ارتقای جایگاه دانشگاه های کشور در نظام های رتبه بندی بین المللی تأکید کرده و هدف گذاری کمی در این زمینه دارد؛ به گونه ای که تعدادی از دانشگاه های کشور در میان 100 دانشگاه برتر دنیا در نظام هایی مانند شانگهای، تایمز و QS قرار گیرند. اگرچه دانشگاه های کشور در سال های اخیر رشد داشته اند، اما این رشد هنوز به اندازه مورد انتظار نیست و برای ارتقای جایگاه دانشگاه ها، سرمایه گذاری بیشتر و حمایت های مادی و معنوی دولت و حاکمیت ضروری است.

وضعیت ایران در رتبه بندی شانگهای 2026 چگونه است؟

در رتبه بندی شانگهای 2026، 6 دانشگاه ایرانی در میان هزار دانشگاه برتر جهان حضور دارند؛ همان تعداد سال 2025. تعداد دانشگاه های ایرانی حاضر در این نظام از 13 دانشگاه در سال های 2018 و 2019 به 12 دانشگاه در سال 2020، 11 دانشگاه در سال های 2021 و 2022، 10 دانشگاه در سال 2023، 9 دانشگاه در سال 2024 و 6 دانشگاه در سال های 2025 و 2026 رسیده است.

در سال 2026، دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران در بازه 501 تا 600 قرار دارند؛ در حالی که هر دو در سال 2025 در بازه 401 تا 500 بودند. دانشگاه صنعتی امیرکبیر در بازه 801 تا 900 قرار گرفته و دانشگاه های علوم پزشکی شهید بهشتی، صنعتی شریف و تربیت مدرس نیز در بازه 901 تا 1000 هستند. دانشگاه تربیت مدرس در سال 2025 در بازه 701 تا 800 قرار داشت.

وضعیت ایران در رتبه بندی QS چگونه است؟

در رتبه بندی QS 2027، 11 دانشگاه ایرانی حضور دارند. دانشگاه تهران با رتبه 367، دانشگاه صنعتی شریف با رتبه 390 و دانشگاه صنعتی امیرکبیر با رتبه 483 سه دانشگاه اول ایران هستند. پس از آنها دانشگاه علم و صنعت ایران با رتبه 504، دانشگاه صنعتی اصفهان با رتبه 620 و دانشگاه تبریز با رتبه 686 قرار گرفته اند. دانشگاه شهید بهشتی در بازه 781 تا 790، دانشگاه شیراز در بازه 791 تا 800، دانشگاه فردوسی مشهد در بازه 1001 تا 1200، دانشگاه اصفهان در بازه 1201 تا 1400 و دانشگاه آزاد اسلامی در بازه 1401+ قرار دارند. در مقایسه با سال 2026، دانشگاه تهران از رتبه 322 به 367، دانشگاه صنعتی شریف از 375 به 390 و دانشگاه صنعتی امیرکبیر از 456 به 483 رسیده اند. علم و صنعت ایران نیز از 496 به 504، صنعتی اصفهان از 571 به 620 و دانشگاه تبریز از 578 به 686 منتقل شده اند.

در رتبه بندی تایمز 2026 چه تغییری در حضور دانشگاه های ایرانی رخ داده است؟

در تایمز 2026، تعداد دانشگاه های ایرانی حاضر از 81 دانشگاه در سال 2025 به 90 دانشگاه رسیده است؛ در حالی که در سال های 2012 تا 2014 تنها یک دانشگاه ایرانی در این رتبه بندی حضور داشت. در سال 2026، دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه و دانشگاه صنعتی شریف در بازه 351 تا 400 قرار دارند. علم و صنعت ایران و دانشگاه تهران نیز در بازه 401 تا 500 هستند. دانشگاه صنعتی شریف نسبت به سال قبل از بازه 301 تا 350 به 351 تا 400 منتقل شده، در حالی که دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه از بازه 401 تا 500 به 351 تا 400 رسیده است. دانشگاه علوم پزشکی تهران نیز از بازه 601 تا 800 به 501 تا 600 و دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان از بازه 801 تا 1000 به 601 تا 800 رسیده اند.

آیا افزایش تعداد دانشگاه های ایرانی در رتبه بندی های بین المللی به معنای ارتقای جایگاه علمی کشور است؟

این دو موضوع را باید از یکدیگر تفکیک کرد. افزایش تعداد دانشگاه های حاضر نشان دهنده گسترش حضور ایران است، اما الزاماً به معنای ارتقای رتبه دانشگاه های برتر نیست. برای مثال، در تایمز تعداد دانشگاه های ایرانی از 81 به 90 افزایش یافته، اما دانشگاه صنعتی شریف از بازه 301 تا 350 به بازه 351 تا 400 منتقل شده است. در شانگهای نیز تعداد دانشگاه های ایرانی روی 6 دانشگاه ثابت مانده، اما دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران از بازه 401 تا 500 به 501 تا 600 منتقل شده اند. بنابراین، برای ارزیابی وضعیت علمی کشور باید همزمان تعداد دانشگاه های حاضر، جایگاه دانشگاه های برتر و شاخص های ارزیابی آنها را در نظر گرفت.

یکی از نقدهای جدی به نظام علمی کشور، تمرکز بر افزایش تعداد مقالات و کم توجهی به کیفیت آنهاست. ارزیابی شما چیست؟

عداد مقالات و کیفیت آنها را نمی توان در مقابل یکدیگر قرار داد؛ هر دو شاخص اهمیت دارند. برخلاف برخی دیدگاه ها، تعداد مقالات همچنان یک شاخص مهم علمی است. در دنیا نمی توان کشوری را پیدا کرد که از نظر تعداد مقالات علمی در سطح پایینی باشد، اما در فناوری و زیرساخت نوآوری جایگاه بالایی داشته باشد. کشورهایی مانند آمریکا، چین، انگلستان و ژاپن که از تولیدکنندگان اصلی مقالات علمی هستند، زیرساخت های قدرتمندی در فناوری و نوآوری نیز دارند. بنابراین نمی توان اهمیت تولید مقاله را نادیده گرفت.

در عین حال، کیفیت مقالات نیز اهمیت زیادی دارد. بررسی های ما نشان می دهد رشد کمی تولید مقالات علمی در سال های اخیر مانند گذشته نبوده و کاهش پیدا کرده است، اما کیفیت مقالات افزایش یافته است. این موضوع نشان می دهد پژوهشگران، استادان و دانشجویان کشور با وجود محدودیت های موجود، توجه بیشتری به کیفیت پژوهش ها داشته اند. در نهایت، اگر سرمایه گذاری در پژوهش و فناوری افزایش پیدا کند و این سرمایه گذاری هدفمند و عمیق تر شود، می توان از ظرفیت دانشگاه ها خروجی های بهتری به دست آورد.

با توجه به شرایط اخیر کشور و تجربه جنگ، اولویت های آموزش عالی در سال تحصیلی جدید چه باید باشد؟

طبیعتاً ما سیاستگذار نیستیم، اما در سیاستگذاری علم و فناوری کشور نقش مشورتی و پایشی داریم. بااین حال به نظر می رسد دانشگاه ها باید بیش از گذشته به موضوعاتی مانند تاب آوری، اقتصاد، توسعه زیرساخت های امنیتی، فناوری و نوآوری توجه کنند. دو جنگ اخیر نشان داد فناوری و نوآوری تا چه اندازه می تواند به تاب آوری کشور کمک کند. بخش مهمی از اقدامات انجام شده در حوزه دفاعی نیز با همکاری دانشگاه ها شکل گرفته است و این تجربه نشان می دهد توجه دولت، مجلس و به طور کلی حاکمیت به دانشگاه ها می تواند آثار قابل توجهی داشته باشد.

از سوی دیگر، نیروهای نخبه کشور باید حفظ، تقویت و حمایت شوند. زیرساخت های دانشگاهی، از جمله آزمایشگاه ها و کارگاه ها، نیز نیازمند تقویت است. در کنار این موارد، مسئله معیشت دانشگاهیان، به ویژه نخبگان، اهمیت زیادی دارد. اگر به این موضوع توجه نشود، دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی سایر کشورها می توانند این نیروها را جذب کنند و در نتیجه، ثمره سرمایه گذاری کشور در جای دیگری به بار بنشیند. در مجموع، موضوعاتی مانند اقتصاد، تاب آوری، دفاع، فناوری های نوظهور، فناوری های پیشران و فناوری های اقتدارآفرین باید با جدیت بیشتری دنبال شوند.

آیا ظرفیت علمی موجود در دانشگاه های کشور برای حرکت در این مسیر کافی است؟

در دانشگاه های کشور دانش انباشته قابل توجهی وجود دارد. بررسی های ما در حوزه های مختلف فناوری، از جمله سلامت دیجیتال، نشان می دهد پژوهشگران ایرانی از ظرفیت علمی بالایی برخوردارند. در برخی حوزه های فناوری، ایران از نظر تولید مقالات علمی در میان کشورهای اسلامی در رتبه های اول تا سوم قرار دارد و حتی در حوزه ای مانند بایوسنسورها رتبه پنجم جهان را دارد. این موضوع نشان می دهد دانش و ظرفیت علمی لازم در کشور وجود دارد. مسئله اصلی این است که این دانش باید به فناوری تبدیل شود و فناوری نیز به کسب وکار و ارزش افزوده برسد.

مقاله علمی برای عموم مردم به طور مستقیم ملموس نیست، اما زمانی که دانش به فناوری و محصول تبدیل شود، مردم می توانند آثار آن را در زندگی خود ببینند. بنابراین ظرفیت علمی لازم در دانشگاه های کشور وجود دارد و اگر حمایت و سرمایه گذاری لازم به شکل هدفمند انجام شود، می توان این ظرفیت را به فناوری، کسب وکار و ارزش افزوده تبدیل کرد.

انتهای پیام