دفاع مقدس؛ روایتی که از میدان نبرد تا عرصه ادبیات امتداد یافته است

محمد خسروی، نویسنده حوزه دفاع مقدس، در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی، در خصوص اهمیت چگونگی روایت از دفاع مقدس، اظهار کرد: ایران در 200 سال اخیر آغازگر تجاوز به سرزمین دیگری نبوده است و همواره در موقعیت دفاع سرزمینی قرار داشته است؛ این مسئله نگاه نویسندگان حوزه دفاع مقدس را به سمت وسویی دیگر می برد تا با انگیزه های معنوی و همراه با باور و تلاشی جدی، در این مسیر نقش آفرینی کنند و این دفاع را به شکل روایتی مکتوب درآورند.

وی افزود: اواخر دهه 60، نوشتن را به صورت جدی آغاز کردم. نخستین اثر من در سال 73 توسط انتشارات سوره مهر منتشر شد؛ اثری با عنوان «داستان آب و آتش» که در واقع شامل چند داستان در حوزه دفاع مقدس بود. پس از آن نیز چند کتاب دیگر از من منتشر شد که «مجنون» را می توان به نوعی دومین اثر من در این حوزه دانست.

این نویسنده حوزه دفاع مقدس تصریح کرد: بعد از آن، کتاب «حکایت سال های سال» در سال 75 منتشر شد و در سال 76 نیز به عنوان کتاب سال دفاع مقدس کشور برگزیده شد. تا امروز که حدود سی وچند سال از آغاز فعالیت ادبی ام می گذرد، نزدیک به پنجاه عنوان کتاب از من منتشر شده است که تقریباً دو سوم آن ها در حوزه دفاع مقدس قرار می گیرند؛ البته این کتاب ها در قالب ها و گونه های مختلفی مانند داستان، داستان نوجوان، تاریخ شفاهی و خاطره نگاشته شده اند.

تحول رزمندگان؛ روایت کمتر دیده شده در ادبیات دفاع مقدس

خسروی در پاسخ به این پرسش که کدام بخش از زندگی شهدا و رزمندگان کمتر در داستان های حوزه دفاع مقدس استفاده شده است، بیان کرد: من گمان می کنم آن بخشی از زندگی رزمندگان که به نحوه تحول آن ها و چگونگی متفاوت شدنشان از یک انسان معمولی تا رسیدن به جایگاهی که حاضر است برای باورهایش، وطنش و مردمش از جان خود بگذرد، بخش بسیار تعیین کننده ای است که می تواند بسیار درام ساز، داستان ساز و در عین حال اثرگذار باشد و با این حال، هرچند به آن پرداخته شده است، اما به اندازه کافی و در حدی که لازم است، هنوز به درستی مورد توجه قرار نگرفته است.

وی با تأکید بر اینکه موضوع دفاع مقدس یک کلان موضوع است و زیرمجموعه ها و لایه های گوناگونی دارد، اظهار کرد: در این حوزه نیز حدود 36 موضوع اصلی وجود دارد که هر یک، خود دارای موضوع های فرعی متعددی هستند. دفاع مقدس از موضوع هایی مانند عشق، ازخودگذشتگی، ایثار، شهادت، زندگی روزمره و حتی نیمه پنهان زندگی رزمنده ها و شهدا، از جمله همسر و خانواده آن ها، تشکیل می شود؛ یعنی همه این موارد، ریزموضوع هایی هستند که باید در این حوزه به آن ها پرداخته شود و قطعاً اثری در حوزه دفاع مقدس موفق است که همه جانبه گرا باشد و بتواند به همه موضوعات مرتبط با آن بپردازد.

ضرورت تقویت جذابیت و سرگرم کنندگی در آثار دفاع مقدس

این نویسنده حوزه دفاع مقدس ادامه داد: در عین حال، نباید فراموش کنیم که هر اثر ادبی یک وجه جدی دارد که نمی توان از آن صرف نظر کرد، چراکه ما معمولاً در آثار دفاع مقدس کمتر به این جنبه توجه کرده ایم؛ یعنی همان بخش سرگرم کننده و جذاب اثر، چراکه یک داستان باید علاوه بر پیام و محتوا، جذابیت هم داشته باشد و این ویژگی ها باید با استفاده از عناصر داستانی و به دست نویسندگانی که قصه گو هستند، تقویت شود.

خسروی با اشاره به جامعه هدف آثار و نوشته هایش، گفت: بسته به نوع مخاطبی که انتخاب می کنم، اثر می تواند برای همان گروه هدف گذاری شود، اما بعضی از آثار مخاطبشان از دایره ای که من در ابتدا انتخاب کرده بودم، تا حدی فراتر رفته است؛ مثلاً من یک رمان سه جلدی دارم که جلد اول آن با عنوان «عیدگاه» از مجموعه «قصه های محمد» منتشر شده است. این اثر را ابتدا برای نوجوانان نوشته بودم و ماجراهای آن در فضای دهه 60 رخ می دهد، اما نوجوانان دهه 60 به یکی از مخاطبان اصلی این کتاب تبدیل شده اند و گاهی ابراز می کنند صحنه ها و ماجراهایی که در آن کتاب آمده، برایشان بسیار آشنا، خاطره انگیز و جذاب بوده است. از این جهت، این اثر تا حدی متفاوت بوده؛ چون تنها مخاطب هدف اولیه را جذب نکرده است.

وی با اشاره به مشکلات نویسندگان حوزه دفاع مقدس، بیان کرد: مشکلات فراوانی سر راه نوشتن وجود دارد؛ از مرحله تحقیق و مراجعه به افرادی که باید با آن ها گفت وگو شود، تا استفاده از شرایطی که نویسنده را به جمله و فضای مورد نظرش برساند. این ها همگی شرایط سخت و دشواری را برای نویسنده ایجاد می کنند، اما سخت ترین بخش این است که بعد از همه این سختی ها، نویسنده بتواند اثری خلاقانه و قابل قبول بنویسد که مخاطب آن را بپسندد و با آن ارتباط برقرار کند و البته از آن هم سخت تر، این است که پس از انتشار اثر، تازه مرحله اصلی آغاز می شود؛ یعنی اینکه آیا کتاب به درستی توزیع می شود و به مخاطب واقعی اش می رسد یا نه.

چرخه ضعیف نشر و توزیع؛ مانعی بر سر راه دیده شدن آثار نویسندگان

این نویسنده ادامه داد: اگر این اتفاق نیفتد، معمولاً توزیع، پخش، ارائه و تبلیغ آثار مکتوب در جامعه امروز ما با چالش جدی روبه رو می شود. در نتیجه، فقط تعداد محدودی از نویسندگان از این فرصت برخوردار می شوند که آثارشان دیده شود و به تبع آن، زندگی شان هم از همین راه بچرخد و بقیه نویسندگان معمولاً از فضای مناسبی برای توزیع، معرفی و تبلیغ آثارشان برخوردار نیستند. این مسئله به چرخه ضعیف نشر و توزیع کتاب در کشور برمی گردد و البته به نظر می رسد اگر این مشکل برطرف شود، امکان توزیع درست و عادلانه برای همه نویسندگان فراهم خواهد شد.

خسروی همچنین با تأکید بر تأثیر جنگ بر نگاه نویسندگان دفاع مقدس، افزود: جنگ به خودی خود می تواند درام ساز، ماجراساز و حادثه ساز باشد و از این جهت، نگاه نویسنده را به سمت یک موقعیت پرکشش و اثرگذار ببرد، اما جنگی که برای ما اتفاق افتاده، چه در دوره جنگ هشت ساله و چه در این دو جنگ اخیر، در اصل جنگ نبوده، بلکه دفاع بوده است؛ یعنی تجاوزی رخ داده و مردم این سرزمین برای مقابله با متجاوز برخاسته اند. پس از این نظر، دفاع فراتر از جنگ است، چون یک امر مقدس به شمار می آید.

وی ادامه داد: جنگ شاید به خودی خود انگیزه جدی ایجاد نکند، اما وقتی ماجرا دفاع در برابر دشمن متجاوز باشد، به یک امر مقدس تبدیل می شود؛ در چنین شرایطی هم رزمنده با جان و دل به میدان می رود و هم مدیر، هم دست اندرکار و هم نویسنده ای که می خواهد درباره این موضوع بنویسد، با باور و انگیزه ای فراتر از حالت عادی وارد کار می شود. از این رو، جنگ هایی که در سرزمین ما بعد از انقلاب رخ داده اند، عمدتاً از همین جنس بوده اند. البته پیش از انقلاب هم ایران در 200 سال اخیر هیچ گاه آغازگر تجاوز به سرزمین دیگری نبوده و همواره در موقعیت دفاع از سرزمین خود در برابر متجاوز قرار داشته است.

این داستان نویس در پایان گفت: این حس و تجربه بسیار ارزشمند است و طبیعی است که همه کسانی که به نوعی به جنگ و دفاع مربوط می شوند، با باور، تلاش جدی و همه وجود در این مسیر نقش آفرینی کنند. بنابراین، به نظر من ادبیات دفاع مقدس نگاهی دارد که کاملاً متفاوت و معنادار است و همین نگاه می تواند برای نویسنده انگیزه های معنوی جدی ایجاد کند تا چنین دفاعی را تصویر کند و به شکل مکتوب درآورد.

انتهای پیام