درس های سیاست علوی در مواجهه با فتنه جمل

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، محمدعلی انصاری، مفسر قرآن کریم ومؤلف تفسیر مشکاة، در نخستین جلسه از سلسله نشست های شرح نامه های نهج البلاغه، با ورود به تحلیل نامه نخست امام علی(ع) خطاب به مردم کوفه، به واکاوی ریشه های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی شکل گیری فتنه جمل پرداخت و با اشاره به عبارت آغازین «و من کتاب له علیه السلام إلی أهل الکوفة عند مسیره من المدینة إلی البصرة» اظهار کرد: تعبیر «مِن کتابٍ» نشان می دهد مرحوم سیدرضی همان گونه که در خطبه ها عمل کرده، در نامه ها نیز تنها فرازهای برجسته، ادبی و بلاغی را گزینش کرده است و همه متن را نیاورده است؛ کمااینکه علمای پس از وی مستدرکات نهج البلاغه را تا 14 جلد گردآوری کرده اند. وی درباره پیشینه روایی این سند تاریخی گفت: این نامه پیش از تدوین نهج البلاغه در منابع معتبر فریقین ثبت شده است؛ از جمله ابن قتیبه دینوری در «الإمامة و السیاسة»، شیخ طوسی در «الأمالی»، زمخشری در «ربیع الأبرار» و شیخ مفید در کتاب ارزشمند «الجمل» متن این نامه را حتی با اضافاتی نسبت به نهج البلاغه ثبت کرده اند که حاکی از اصالت خدشه ناپذیر سند آن است. انصاری در تشریح موقعیت جغرافیایی و شأن صدور این نامه بیان کرد: هنوز چند ماه از خلافت ظاهری امیرالمؤمنین(ع) سپری نشده بود که گروه ناکثین (پیمان شکنان) با تشکیل مثلثی از دو صحابی سرشناس و عایشه همسر پیامبر(ص) به سوی بصره حرکت کردند. آن ها با تصرف پایگاه نظامی بصره به دارالحکومه حمله کرده، عثمان بن حنیف، استاندار منصوب امام علی(ع) را مورد ضرب و شتم شدید و هتک حرمت قرار دادند و بیت المال را تاراج نمودند. وی ادامه داد: امام علی(ع) برای سامان دهی نیرو و دفع فتنه از مدینه خارج شدند و هنگامی که به منطقه ربذه رسیدند، نامه ای به اهل کوفه مرقوم فرمودند. راویان تاریخی نظیر طبری و ابن ابی الحدید معتزلی نقل کرده اند که حاملان اولیه این نامه، محمد بن جعفر بن ابی طالب و محمد بن ابی بکر و بنا به نقل شیخ مفید، امام مجتبی حسن(ع) و عمار یاسر بوده اند. این مفسر قرآن افزود: در آن برهه ابوموسی اشعری که فردی مرموز و دارای نفاق سیاسی بود بر کوفه تسلط داشت و مردم را از یاری امام نهی می کرد و می گفت اگر دنیا را می خواهید با علی بروید و اگر آخرت می خواهید در خانه بنشینید؛ تا اینکه سرانجام با اعزام مالک اشتر توسط امام علی(ع)، وی خلع و قرظة بن کعب انصاری به امارت کوفه منصوب شد.

برائت استهلال با کلمه «عبدالله» و اختصاص لقب «امیرالمؤمنین»

انصاری با تمرکز بر عبارت «مِن عبداللهِ عَلیٍّ أمیرِالمؤمنین» تصریح کرد: این نحوه آغاز، برائت استهلال سخن حضرت است. علی بن ابی طالب(ع) پیش از هر عنوان و منصبی بر جایگاه عبودیت و بندگی خود تأکید می ورزد تا پیامی جز زیست توحیدی و ادای تکلیف الهی به ذهن مخاطب متبادر نشود. سپس نام علی و در نهایت لقب بی بدیل امیرالمؤمنین ذکر می شود؛ لقبی که بنا بر نص پیامبر اکرم(ص) در غدیر و به امر الهی اختصاص مطلق به شخص علی بن ابی طالب(ع) دارد و حتی بر ائمه دیگر نیز اطلاق نمی شود. وی به فراز «إلی أهل الکوفة جَبْهَةِ الأنصار و سَنَامِ العرب» اشاره کرد و گفت: کوفه شهری نوبنیاد بود که در سال 17 هجری پس از فتوحات مسلمانان، با جانمایی و نظارت سلمان فارسی و حذیفة بن یمان در نزدیکی فرات بنیان نهاده شد. امام علی(ع) در شرایطی که هنوز کوفه وارد عصر انحطاط و خیانت نشده بود، به بهترین شکل اهل این شهر را تکریم فرمودند. انصاری افزود: «جَبْهَةِ» به معنای پیشانی، مظهر برجستگی و شاخص ترین نقطه است و منظور امام این است که اهل کوفه پیشانی و خط مقدم انصار و یاران حضرت به شمار می روند، همچنین «سَنَامِ» در لغت به معنای کوهان شتر و بالاترین و باصلابت ترین نقطه است؛ تعبیری که حضرت با آن شوکت و پایگاه رفیع کوفیان را در میان قبایل عرب ستود تا به آن ها هویت، انگیزه و اعتمادبه نفس برای مقابله با انحراف ببخشد.

کالبدشکافی ریشه های ماجرای عثمان و فتنه انگیزی ناکثین

انصاری با قرائت فراز «أمّا بَعد، فإنّی أُخْبرُکُمْ عَن أمرِ عُثمانَ حتّی یَکُونَ سَمْعُهُ کَعِیَانِهِ» اظهار کرد: امیرالمؤمنین(ع) با صداقت محض گزارش تاریخ را به گونه ای ترسیم می کنند که شنیدنش معادل دیدن باشد. امام می دانستند که بهانه اصحاب جمل، خون خواهی عثمان و متهم سازی حضرت است؛ از این رو ریشه بحران را تبیین فرمودند که همانا دو آسیب کلیدی فساد مالی و قبیله سالاری امویان بود. وی با استناد به منابع تاریخی از جمله «البدایة و النهایة» ابن کثیر گفت: طبق اسناد، اموال نقدینگی و منقول عثمان در زمان قتل ارقام سرسام آوری مانند 200 هزار دینار در قُری، هزار شتر در ربذه و ده ها میلیون درهم بوده است؛ در حالی که علی بن ابی طالب(ع) در دوران حکومت خود هیچ خشتی بر خشتی ننهاد و دنیا را سه طلاقه کرده بود. مؤلف تفسیر مشکاة ادامه داد: امام علی(ع) می فرمایند در ماجرای اعتراضات عمومی، من به عنوان فردی از مهاجران، بیشترین تلاش را به کار بستم تا عثمان استعطاف مردم را جلب کرده و با اصلاح امور، رضایت جامعه را تأمین کند و خودم نیز کمترین حد تندی و طعن را داشتم، اما در مقابل کسانی مانند طلحه و زبیر سخت ترین و پرشتاب ترین تحرکات را علیه عثمان رقم زدند؛ «کان أهْوَنُ سَیْرِهِما فیه الوَجیف». طنز تلخ تاریخ این است که همان کسانی که آتش بیار معرکه علیه خلیفه سوم بودند، پس از روی کار آمدن امیرالمؤمنین(ع) پرچم خون خواهی او را برافراشتند.

اختیاری بودن بیعت و طمع ورزی سیاسی اصحاب جمل

انصاری به استدلال امام علی(ع) درباره مشروعیت حکومت خود اشاره کرد و گفت: امام(ع) تصریح می کنند که بیعت مردم با ایشان «غَیْرَ مُسْتَکْرَهینَ ولا مَجْبُورین، بَلْ طائعینَ مُخَیَّرین» بود؛ یعنی جامعه با اراده، انتخاب و آزادی تمام به بیعت آمد، طلحه و زبیر نیز به رغم سوابقشان در اسلام، به دلیل انباشت ثروت های افسانه ای مانند هزاران درهم و هزاران برده که در مروج الذهب و البدایه ثبت است، تاب عدالت مالی و اجتماعی حکومت علوی را نیاوردند و تحت عنوان سفر عمره، مدینه را به مقصد توطئه ترک کردند. وی بیان کرد: امام علی(ع) تشریح می کنند که پس از آشکار شدن این فتنه، مدینه مانند دیگی که به جوش آمده باشد، منقلب شد، زیرا فتنه گران عمود خیمه و قطب جامعه اسلامی یعنی شخص ولیّ خدا را نشانه گرفته بودند تا حکومت را سرنگون کنند. این مفسر قرآن به پایان این نامه و فرمان سرنوشت ساز امام علی(ع) پرداخت و افزود: امام در فراز پایانی با عبارت «فَانْفِرُوا إلی أمیرِکُم، وبادرُوا جِهادَ عَدُوِّکُم إنْ شاءَ الله»، مردم کوفه را به سرعت عمل در پیوستن به جبهه حق و جهاد با پیمان شکنان فراخواندند، در پی این روشنگری بیش از 12 هزار رزمنده به فرماندهی امام حسن مجتبی(ع) از کوفه به سپاه حضرت پیوستند و طومار فتنه در بصره درهم پیچیده شد. وی در پایان با تأکید بر اخلاق مداری امیرالمؤمنین در شدیدترین شرایط جنگی گفت: با وجود صراحت حضرت در جهاد نامیدن این واقعه، امام علی(ع) تا آخرین لحظه پیام های متعددی برای صلح و جلوگیری از خونریزی فرستادند؛ یاران را از آغاز جنگ منع کردند، دستور دادند فراریان را تعقیب نکنند، اموال کشته شدگان را مصون بدارند و در نهایت نیز با وجود تقابل شدید، همسر پیامبر را با کمال عزت و احترام به مدینه بازگرداندند؛ رفتاری که بعدها شرمساری و پشیمانی عمیق عایشه را در پی داشت. انتهای پیام