چالش های حجاب و تعدد زوجات در تفاسیر اجتماعی قرآن و جنبش های نواندیش اسلامی

به گزارش ایکنا، فروغ پارسا، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، در نشست علمی «تفسیر اجتماعی قرآن و جنبش های زنان در جهان اسلام» که شامگاه 31 شهریورماه برگزار شد، به تبیین مفهوم تفسیر اجتماعی قرآن پرداخت.

وی اظهار کرد: تفسیر اجتماعی از جمله گرایشات تفسیری معاصر است که از اوایل سده 20 میلادی در جهان اسلام مورد توجه قرار گرفت. در آغاز این دوره، جنبشی به پیشگامی سید جمال الدین اسدآبادی شکل گرفت که ایشان با تکیه بر شرایط تاریخی، شعار «بازگشت به قرآن» را مطرح کرد. وی بر این باور بود که موانع پیشرفت در کشورهای اسلامی تنها از طریق بازگشت به قرآن برطرف می شود و معتقد بود باید با استنطاق قرآن، راه حل مشکلات را در آن جست وجو کرد؛ رویکردی که منجر به پیروزی هایی در جهان اسلام گردید.

پارسا در ادامه با اشاره به آثار محمدحسین ذهبی در کتاب «التفسیر والمفسرون»، بیان کرد: وی توضیحات تفصیلی درباره این گرایش ارائه داده و آن را با عنوان «الاتجاه» یاد کرده است. تفسیر با رویکرد ادبی-اجتماعی می کوشد همگام با چالش های جامعه پیش برود تا توانمندی اسلام در حل مسائل دنیوی و دستیابی به سعادت اخروی را به اثبات برساند.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تأکید کرد: اگرچه تفاسیر اجتماعی در دوره معاصر و در پاسخ به مفاهیمی چون حقوق زنان پدید آمده اند، اما رده هایی از این نگاه در تفاسیر سنتی نیز قابل مشاهده است.

وی با بیان اهمیت مسئله زنان در قرآن و اشاره به وجود سوره «نساء» و مطالب فراوان در سایر سوره ها، افزود: قرآن کریم برخی زنان، مانند همسر فرعون را به عنوان الگوی زن مؤمن معرفی کرده و به مشارکت سیاسی و اجتماعی آنان توجه ویژه ای داشته است.

فروغ پارسا در ادامه با اشاره به ظهور فمنیسم از اواسط سده 19 در غرب و تنوع شاخه های آن در راستای احیای مطالبات و رفع تبعیض علیه زنان، بیان کرد: این تحولات، جهان اسلام را نیز تحت تأثیر قرار داد و منجر به شکل گیری جنبش هایی در ترکیه، مصر و ایران برای استیفای حقوق اجتماعی زنان مسلمان شد.

گزاره تقابل کامل فمنیسم و اسلام صحیح نیست

وی تأکید کرد: این انگاره که جنبش های فمنیستی کاملاً در تقابل با اسلام هستند، صحیح نیست؛ زیرا با بازگشت به صدر اسلام و آموزه های قرآن، متوجه حقوق و آزادی های شگفت انگیز زنان مسلمان در آن دوران می شویم. اما به مرور زمان و تحت تأثیر شرایط، محدودیت هایی ایجاد شد که منجر به سلب این امتیازات از زنان گردید.

عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات قرآنی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تصریح کرد: زنان مصری در این مسیر پیشگام بوده اند و افرادی نظیر زینب غزالی، هدی شعراوی، عایشه تیموریه و زینب فؤاز از جمله این فعالان هستند. در ترکیه نیز انجمن ها و جمعیت های زنان بسیاری شکل گرفت. در این جنبش ها، مسائلی چون مشارکت سیاسی، تعدد زوجات و پوشش، محورهای اصلی بحث بودند و مفسران اجتماعی در راستای استیفای این مطالبات گام برداشتند.

پارسا با اشاره به حق آموزش به عنوان یکی از حیاتی ترین حقوق زنان بیان کرد که در دوره های گذشته، علاوه بر نبود مدارس ویژه دختران، تأسیس مدارس مدرن در جهان اسلام با چالش های جدی روبرو بود و این باور غلط وجود داشت که زنان نیازی به آموزش ندارند.

وی در این راستا به نقش محمد عبده، مفتی سابق مصر، اشاره کرد و گفت: «او با تأکید بر حق آموزش زنان، این دیدگاه را در تفسیر «المنار» (که بعدها توسط رشید رضا تقریر شد) و دیگر آثارش مطرح کرد. محمد عبده با استناد به روایت «طلب العلم فریضه علی کل مسلم و مسلمه»، آموزش را برای هر دو جنس واجب دانست.

در ادامه، وی به تأثیرات محمد عبده بر شاگردانش، به ویژه قاسم امین، اشاره کرد و افزود: امین با تألیف کتاب هایی چون «تحریر المرآه» (آزادی زن) و «زن مدرن»، بر آموزش زنان تأکید ورزیده و با تبعیض جنسیتی مقابله کرد؛ در حالی که پیش از آن، آموزش زنان یک تابو محسوب می شد.

پارسا به نقش زینب غزالی اشاره کرد و اظهار کرد: او که از رهبران اخوان المسلمین با اندیشه سلفی بود و در زمره روشنفکران قرار نمی گرفت، اما بر اهمیت آموزش زنان تأکید داشت. از دوران محمد عبده به بعد، زنان در سایر سرزمین های اسلامی نیز مبارزات خود را برای دستیابی به حق آموزش آغاز کردند.

تأکید علما بر آموزش زنان

وی در ادامه افزود: «علامه طباطبایی (متوفای 1360 شمسی)، حدود یک قرن پس از محمد عبده، در تفسیر المیزان حق آموزش زنان را تأیید کرد. همچنین شهید مطهری با تأکید فراوان بر مشروعیت آموزش زنان، علم را نور و جهل را ظلمت دانست و کسب علم را برای زنان واجب شمرد. آیت الله العظمی جوادی آملی نیز با پذیرش حق آموزش زنان، معتقد است که آنان باید در زمینه های تخصصیِ مرتبط با امور زنان در جامعه، مهارت یابند.»
این قرآن پژوه خاطرنشان کرد که در ترکیه، به دلیل رویکرد مدرنیستی آتاتورک، مسئله آموزش زنان به سرعت پذیرفته شد و در لبنان نیز علامه فضل الله بر این حق تأکید ورزید. وی به نقل از علامه فضل الله بیان کرد که اگرچه خطابات قرآنی به صورت مذکر است، اما ارزش های انسانی برای زن و مرد یکسان است و هر دو باید برای توسعه افق فکری خود آموزش ببینند. این دیدگاه مورد توجه مفسران زن گرا قرار گرفت و آنان استدلال کردند که مذکر بودن خطابات، مربوط به ساختار زبان عربی است و نباید به عنوان رویکردی تبعیض آمیز در اسلام تلقی شود.

بازتاب تعدد زوجات در تفاسیر اجتماعی

پارسا در ادامه به موضوع بازتاب «تعدد زوجات» در تفاسیر اجتماعی پرداخت و با اشاره به آیه 3 سوره نساء، تصریح کرد: خداوند در این آیه، ازدواج با دو، سه یا چهار زن را در صورتی که امکان عدالت وجود داشته باشد، مطرح کرده و در غیر این صورت، بسنده به یک همسر یا کنیز را توصیه نموده است.
وی تأکید کرد: از دیدگاه مفسران سنتی، حلال بودن ازدواج یک مرد با حداکثر چهار زن، مسئله ای مسلم و قطعی است. اما جنبش های زنان در کشورهای اسلامی تلاش های بسیاری کردند تا این موضوع را از قوانین مدنی حذف کنند. در این راستا، نخستین مخالف این رویه در 150 سال اخیر، شیخ محمد عبده بود. او معتقد بود تعدد زوجات مربوط به تمام دوران ها نیست و با شرایط خاص زمان پیامبر (ص) مرتبط است. وی با تأکید بر شرط عدالت، موفق شد در تغییر قانون مدنی مصر اثرگذار باشد. عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی افزود: پس از محمد عبده، بسیاری از مفسران بر متغیر بودن شرایط زمان و مکان تأکید کردند و تعدد زوجات را تابعی از شرایط اجتماعی (مانند افزایش تعداد زنان بیوه در جنگ های دوران پیامبر ص) دانستند. وی در این زمینه به دیدگاه های علامه طباطبایی در المیزان (تأکید بر شرط سخت عدالت)، و همچنین نظرات آیت الله جوادی آملی، مغنیه و علامه فضل الله اشاره کرد که تعدد زوجات را مربوط به دوره پیامبر (ص) می دانند.
پارسا در این بخش به دیدگاه «آمنه ودود»، قرآن پژوه آمریکایی، اشاره کرد و گفت: وی بر این باور است که تعدد زوجات صرفاً برای تأمین مالی و سرپرستی یتیمان و بیوگان بوده و اساساً قرآن آن را به صورت کلی تجویز نکرده است. شهید مطهری، تک همسری را طبیعی ترین شکل زندگی دانسته و آقای مهریزی نیز بر این باور که تعدد زوجات قابل تعمیم به دوران های جدید نیست، صحه گذاشته است. این قرآن پژوه در ادامه اظهار کرد: با وجود تمامی این تلاش ها، اجازه چندهمسری همچنان در قوانین مدنی بسیاری از کشورها وجود دارد و لغو آن از مطالبات اصلی زنان است. وی همچنین با اشاره به بحث «حجاب» به عنوان یکی از چالش برانگیزترین مسائل اجتماعی، بیان کرد که برخی زنان، پوشش سر و اندام را نوعی تبعیض می دانند و این مسئله نیازمند بررسی مواجهه مفسران اجتماعی است.

آیات حجاب

پارسا با اشاره به آیات مربوط به حجاب در سوره احزاب، افزود: قرآن در آیه 59 این سوره «یَا أَیُّهَا النَّبیُّ قُلْ لِأَزْوَاجِکَ وَبَنَاتِکَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلَابیبهِنَّ ذَٰلِکَ أَدْنَیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلَا یُؤْذَیْنَ وَکَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِیمًا»، پیامبر(ص) را مخاطب قرار داده تا به همسران، دختران و زنان مؤمن توصیه کند جلباب های خود را بر روی خود بیندازند تا شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند. همچنین در آیات 32 و 33 همین سوره، خطاب به همسران پیامبر(ص) تأکید شده است که در گفتار خود در برابر مردان، خضوع قول (نرمی بیش از حد) نداشته باشند. علاوه بر این، در سوره نور نیز از زنان مسلمان خواسته شده تا زینت های خود را آشکار نکنند و مقنعه و روسری خود را بر گردن افکنند.
وی در ادامه توضیح داد: اگرچه حجاب در سنت اسلامی یک ضرورت تلقی می شود و تمامی فقها بر ضرورت آن اتفاق نظر دارند، اما نوع پوشش در کشورهای مختلف اسلامی همچون ایران، ترکیه، اندونزی و مالزی متفاوت است. دلیل این تفاوت آن است که احکام اسلام در این زمینه کلی بوده و جزئیات آن صریح نیست. در حالی که اصل حجاب از ضروریات دین است، فقها در جزئیات و میزان پوشش (مانند پوشاندن کامل چهره، مو یا بدن) هم رأی نیستند.
فروغ پارسا با اشاره به تاریخچه بحث حجاب در مصر، بیان کرد که قاسم امین نخستین کسی بود که این موضوع را در آثارش مطرح کرد. وی معتقد بود رشد و ارتقای علمی زنان در گرو حضور اجتماعی آنان است و حجاب را به معنای خانه نشینی می دانست؛ لذا بر این باور بود که چون اسلام اجازه حضور اجتماعی به زنان داده است، دیگر نیازی به حجاب نیست.
این قرآن پژوه تصریح کرد: نظریه زین الدین در کتاب «الصفور و الحجاب» با رویکردی عقلی، تفسیری متفاوت ارائه داده است. او معتقد است خطاب آیات حجاب، به ویژه در مواردی که عبارت «نساء النبی» آمده، مربوط به همسران پیامبر(ص) است و نه عموم زنان. وی همچنین اشاره کرده که «قرار» به معنای آهسته راه رفتن است، نه خانه نشینی، و پوشاندن سینه و گردن را مراد از آیه خمار دانسته است. از نظر او و همچنین اسما بارلاس، جلباب ابزاری برای تشخیص زنان آزاد از کنیزان بوده است. پارسا در پایان با پرداختن به موضوع مشارکت سیاسی زنان، به آیه 12 سوره ممتحنه اشاره کرد که در آن دستور به پذیرش بیعت زنان مؤمن داده شده است. وی همچنین داستان ملکه سبا در سوره نمل را نشانه اهمیت قرآن به موضوع فرمان روایی زنان دانست و افزود: پژوهشگرانی چون علامه فضل الله و منیره گرجی نشان داده اند که از نظر قرآن، هیچ مانعی برای مشارکت سیاسی زنان وجود ندارد؛ هرچند احادیثی نظیر «لَنْ یُفْلِحَ قَوْمٌ وَلَّوْا أَمْرَهُمُ امْرَأَةً» وجود دارد که بر عدم شایستگی زنان برای سلطه و حکمرانی تأکید می کنند. انتهای پیام