حضرت معصومه(س)؛ الگوی بصیرت، کنشگری و ولایت پذیری برای نسل جوان

حضرت فاطمه معصومه(س) در میان بانوان خاندان اهل بیت(ع)، جایگاهی ممتاز و بی بدیل دارند؛ بانویی که سیره علمی، عفاف، ولایت پذیری و مجاهدت ایشان، الگویی ماندگار برای جامعه اسلامی به شمار می رود.

هجرت حضرت معصومه(س) به ایران و حضور کوتاه ایشان در قم، نقطه عطفی در شکل گیری هویت دینی، علمی و تمدنی این شهر به شمار می رود. تأکید روایات بر زیارت این بانوی کریمه نیز جایگاه ویژه ایشان را در فرهنگ شیعه نشان می دهد.

در همین راستا خبرنگار ایکنا به گفتگو با حجت الاسلام والمسلمین اسماعیل چراغی کوتیانی استاد حوزه علمیه پرداخت که مشروح این گفتگو را در ادامه می خوانیم:

ایکنا - چرا حضرت معصومه(س) به «فاطمه ثانی» و «تجلی دوباره حضرت زهرا (س)» تشبیه شده اند؟

تشبیه حضرت فاطمه معصومه(س) به «فاطمه ثانی» یا «تجلی دوباره حضرت زهرا(س)» تنها یک تعبیر عاطفی نیست؛ بلکه ریشه در حقایق روایی و تاریخی دقیقی دارد. در حقیقت، این تجلی بر چند شباهت اساسی میان این دو بانوی بزرگوار استوار است.
نخست، شباهت در مقام علمی است. همان گونه که حضرت زهرا(س) مرجع علمی دوران خویش بودند، درباره حضرت معصومه(س) نیز نقل شده است که در نوجوانی، هنگامی که جمعی از شیعیان برای طرح پرسش های خود به مدینه آمدند و امام کاظم(ع) در سفر بودند، ایشان پاسخ همه پرسش ها را مکتوب کردند. وقتی امام(ع) بازگشتند و پاسخ ها را دیدند، سه بار فرمودند: «فداها ابوها؛ یعنی پدرش فدای او باد.» این همان تعبیری است که پیامبر اکرم(ص) در شأن حضرت زهرا(س) به کار می بردند. این امر نشان دهنده آن است که ایشان وارث علم نبوی و علوی هستند.

دوم، هجرت تبیین گر و دفاع از ولایت است. نقش حضرت معصومه(س) در جریان هجرت به ایران، دقیقاً مشابه نقش حضرت زهرا(س) در مدینه پس از رحلت پیامبر(ص) است. ایشان برای تبیین حقانیت امام زمان خود، امام رضا(ع) و افشای چهره تزویر دستگاه خلافت عباسی هجرت کردند. این هجرت، سفری صرفاً عاطفی نبود؛ بلکه حرکتی سیاسی و اعتقادی برای زنده نگه داشتن جریان ولایت و یادآور خطبه ها و مجاهدت های حضرت زهرا (س) در دفاع از ولایت امیرالمؤمنین (ع) بود.

سوم، مقام شفاعت گسترده است. در میان بانوان خاندان عصمت و طهارت، پس از حضرت زهرا(س)، هیچ بانویی به اندازه حضرت معصومه(س) در روایات بر مقام شفاعت تأکید نشده است. در روایت مشهوری از امام صادق(ع) آمده است که به شفاعت ایشان، همه شیعیان ما وارد بهشت می شوند. این گستردگی مقام شفاعت، ایشان را به نزدیک ترین الگو به حضرت صدیقه طاهره(س) تبدیل کرده است.

چهارم، مرقد ایشان تجلیگاه مزار پنهان است. نکته بسیار لطیف و عرفانی در فرهنگ تشیع، به بیان بسیاری از بزرگان و علما از جمله بر اساس رویای صادقه ای که برای پدر گرامی آیت الله مرعشی نجفی رخ داد. این است که مزار حضرت معصومه (س) تجلیگاه مزار پنهان حضرت زهرا (س) است. خداوند متعال اراده فرموده است که جلال و جبروت حضرت زهرا (س) که به دلیل مصالحی پنهان مانده است، در حرم مطهر حضرت معصومه(س) تجلی یابد. از این رو، زیارت ایشان، زیارت حضرت زهرا (س) تلقی می شود.

به هر حال، حضرت معصومه(س) نه تنها در نام، بلکه در سیرت، علم، عفاف و مجاهدت، آینه تمام نمای حضرت زهرا(س) است و قم به برکت حضور ایشان، به حرم اهل بیت (ع) تبدیل شده است.

ایکنا - مهم ترین درس ولایت پذیری از زندگی حضرت معصومه(س) برای نسل جوان امروز چیست؟

در بررسی زندگی حضرت معصومه(س)، ولایت پذیری صرفاً یک شعار یا ابراز ارادت قلبی و عاطفی خواهرانه نیست، بلکه یک نقشه راه عملی است. برای نسل جوان امروز که در دنیای پیچیده رسانه ای با بحران تشخیص حق از باطل روبه روست، زندگی ایشان چند درس کلیدی دارد. نخست اینکه بصیرت و امام شناسی، فراتر از عاطفه است.

برخی می پندارند حرکت حضرت معصومه(س) از مدینه به سمت مرو، تنها سفری عاطفی برای دیدار برادر بود؛ اما حقیقت آن است که ایشان به عنوان تحلیل گری دقیق از زمانه، ضرورت حضور در کنار امام زمان خویش را درک کرد. درس مهم برای جوان امروز آن است که ولایت پذیری پیش از هر چیز به شناخت و بصیرت نیاز دارد؛ یعنی جوان باید بداند امام زمانه اش در چه وضعیتی است و دشمن چه نقشه ای برای انزوای او طراحی کرده است.

دوم هجرت و کنشگری اجتماعی است. حضرت معصومه(س) الگوی یک جوان کنش گر است. ایشان در برابر تبعید اجباری امام رضا(ع) سکوت نکرد و در خانه نماند؛ بلکه با راه اندازی کاروانی بزرگ، جریان بصیرت افزایی را از مدینه تا قلب ایران گسترش داد. درس بزرگ برای نسل جوان این است که ولایت پذیری با بی تفاوتی سازگار نیست. جوان پیرو ولایت، جوانی است که برای آرمان هایش حرکت می کند، مسئولیت اجتماعی می پذیرد و در بن بست ها، مسیرهای تازه ای همچون هجرت تاریخی ایشان می سازد.

سوم اولویت بندی دقیق در کنش گری است. ایشان نشان داد که در مسیر ولایت، حتی علایق شخصی و آسایش خانواده نیز باید در درجه دوم قرار گیرد. تحمل سختی های بیابان، خطرهای مسیر و دوری از وطن، همه برای حفظ پیوند میان امت و امام بود.

جوان امروز در دنیای مدرنی که فردگرایی و منفعت طلبی شخصی در آن ترویج می شود، از حضرت معصومه(س) می آموزد که گاهی برای رسیدن به هدفی بزرگ تر و الهی، باید از دایره راحتی خود خارج شد و هزینه ایستادن پای حق را پرداخت.

چهارم نقش تبیین و روایتگری است. حضرت معصومه(س) در طول مسیر، به تبیین حقانیت امام رضا (ع) و افشای چهره تزویر مأمون پرداخت. این همان جهاد تبیینی است که امروز از جوانان خواسته می شود. ایشان به ما آموخت که هر جا هستیم، باید زبان گویای حق باشیم و اجازه ندهیم روایت های مخدوش و دروغین، جای حقیقت را در ذهن جامعه بگیرد.

درس بزرگ ایشان به نسل جوان این است که ولایت پذیری یعنی شناخت به هنگام، حرکت به هنگام و فداکاری به هنگام. ایشان ثابت کرد که یک جوان، حتی در غربت و تنهایی، می تواند جریانی تاریخی بسازد که قرن ها الهام بخش باقی بماند.

ایکنا - به نظر شما چرا در فرهنگ ما، زیارت حضرت معصومه(س) این قدر مورد تأکید قرار گرفته است؟

در فرهنگ و روایات ما، تأکید ویژه بر زیارت حضرت معصومه(س) در میان امام زادگان بی نظیر است. این اهمیت را می توان از چند منظر تحلیل کرد. نخست پاداش والا در کلام معصومان(ع) است. به ندرت می توان زیارتی یافت که چهار امام معصوم؛ یعنی امام صادق(ع)، امام کاظم(ع)، امام رضا(ع) و امام جواد(ع)، بر آن تأکید کرده باشند.

تعبیر شگفت انگیزی که در روایات آمده این است: «مَنْ زَارَهَا فَلَهُ الْجَنَّةُ؛ یعنی پاداش زیارت او بهشت است.» این سطح از پاداش معمولاً برای زیارت خود امامان معصوم(ع) ذکر می شود و نشان دهنده آن است که حضرت معصومه(س) از نظر مقام قرب الهی، در مرتبه ای بسیار نزدیک به معصومان قرار دارد.

دوم اینکه قم حرم اهل بیت(ع) است. در فرهنگ ما، زیارت حضرت معصومه(س) به معنای حضور در حرم تمام اهل بیت(ع) است. بر اساس روایت امام صادق(ع)، همان گونه که مکه حرم خدا، مدینه حرم پیامبر(ص) و کوفه حرم امیرالمؤمنین(ع) است، قم نیز حرم تمام اهل بیت(ع) است و مرکزیت آن با مزار این بانوی بزرگوار پیوند خورده است. بنابراین زائر با حضور در این بارگاه، گویی تمام خاندان وحی را زیارت کرده است.

سوم زیارت نامه ای با انشای امام معصوم(ع) است. یکی از دلایل اهمیت زیارت حضرت معصومه (س)، متن زیارت نامه ایشان است. برخلاف بسیاری از امام زادگان که زیارت نامه هایشان به قلم علما نگاشته شده است.

زیارت نامه حضرت معصومه(س) مستقیماً از زبان امام رضا(ع) روایت شده است. این یعنی امام معصوم(ع) به ما آموخته است که با چه ادبیات و با چه نگاهی با این بانو سخن بگوییم. در این زیارت نامه، ایشان با القاب بلندی خطاب شده اند که از شأن والای ایشان در دستگاه الهی حکایت دارد.

چهارم پیوند زیارت با هویت علمی و تمدنی است. در طول تاریخ، بارگاه حضرت معصومه(س) کانون شکل گیری بزرگ ترین حوزه علمیه جهان تشیع بوده است. زیارت ایشان در فرهنگ ما با علم و معرفت گره خورده است. بسیاری از مراجع تقلید و فیلسوفان بزرگ، گره های علمی خود را با توسل و زیارت در این حرم گشوده اند. از این رو، این زیارت همواره الهام بخش پیوند میان معنویت و عقلانیت بوده است.

ایکنا - حضور ایشان در قم، حتی در مدت کوتاه 17 روزه، چه تأثیری بر آینده این شهر به عنوان مرکز تشیع داشت؟

شاید در نگاه اول، 17 روز مدت بسیار کوتاهی به نظر برسد، اما در منطق تحولات تاریخی، گاه یک لحظه می تواند مسیر قرن ها را تغییر دهد. حضور کوتاه حضرت معصومه(س) در قم و سپس وفات و تدفین ایشان در این خاک، نقش نقطه عطفی را ایفا کرد که آینده قم را در چند ساحت دگرگون ساخت.

نخست تثبیت قم به عنوان پایگاه امن شیعه است. حضور دختر امام معصوم(ع) به این شهر، مشروعیت و اعتبار جهانی بخشید. هجرت ایشان به قم، این شهر را از یک کانون محلی و منطقه ای، به قطبی بین المللی در جهان اسلام تبدیل کرد و نگاه تمام شیعیان را به سوی خود جلب کرد.

دوم جذب نوابغ و علماست. مزار مطهر ایشان به مثابه مغناطیسی معنوی عمل کرد. در طول تاریخ، عالمان، محدثان و فقیهان بزرگ برای مجاورت با این بانوی کریمه به قم مهاجرت کردند. اگر مزار حضرت معصومه(س) در قم نبود، شاید حوزه علمیه قم با این عظمت و ریشه تاریخی شکل نمی گرفت. در واقع، بارگاه ایشان هسته مرکزی و زیربنای علمی شهرهایی شد که به عنوان مراکز تفکر شیعی شناخته می شوند.

سوم تحقق پیشگویی امام صادق(ع) است. امام صادق(ع) سال ها پیش از ولادت حضرت معصومه(س) فرموده بودند که خداوند حرمی دارد که مکه است و برای ما اهل بیت حرمی است که آن قم است. حضور 17 روزه و وفات ایشان، در حقیقت امضای این کلام الهی بود. این 17 روز، فرآیند تبدیل قم از شهری معمولی به حرم اهل بیت(ع) را تکمیل کرد و به آن هویت قدسی بخشید.

چهارم الگوسازی برای زیست عفیفانه و عالمانه است. در همان 17 روز، محل اقامت ایشان به کانون عبادت و نیایش تبدیل شد. تأثیر اخلاقی و معنوی ایشان بر زنان و خانواده های قمی در همان مدت کوتاه، سبک زندگی ویژه ای را در این شهر پایه گذاری کرد که تا امروز در فرهنگ عمومی مردم قم؛ یعنی دین داری، ولایت مداری و عفاف ریشه دارد.

پنجم ایجاد ظرفیت سیاسی و اجتماعی است. حضور ایشان به قم قدرت روایتگری داد. قم به واسطه این بانو، به جایگاهی بلند برای رساندن صدای مظلومیت و حقانیت اهل بیت(ع) تبدیل شد. این ظرفیت اعتراضی و تبیینی، قرن ها بعد در نهضت های اسلامی و انقلاب اسلامی ایران به ثمر نشست.

انتهای پیام