بارگاه حضرت معصومه (س)؛ خاستگاه گسترش تشیع و شکل گیری قطب علمی قم

وفات حضرت معصومه(س) و دفن پیکر مطهر ایشان در قم، جایگاه مذهبی و تمدنی این شهر را دگرگون کرد و آن را به یکی از مهم ترین پایگاه های تشیع تبدیل ساخت؛ چراکه اساساً شکل گیری بارگاه ایشان موجب مهاجرت گسترده سادات، عالمان، محدثان و خاندان های علمی از مناطق مختلف به قم شد.

در پی این مهاجرت ها، حوزه حدیثی و علمی قم پیرامون حرم حضرت معصومه (س) گسترش یافت و قم به تدریج به مرکز انتقال معارف شیعی به شهرهایی مانند کاشان، اصفهان، ری و دیگر مناطق ایران تبدیل شد.

به مناسبت سالروز وفات حضرت معصومه (س)، خبرنگار ایکنا از خراسان رضوی گفت وگویی با حجت الاسلام والمسلمین حسین ابراهیمی، پژوهشگر دینی، انجام داده است که در ادامه می خوانیم:

ایکنا- وفات حضرت معصومه (س) در قم و شکل گیری بارگاه ایشان چه تأثیری بر مهاجرت به این شهر و در نتیجه گسترش تشیع در ایران داشت؟

هرچند قم پیش از ورود حضرت معصومه (س)، بستر و پناهگاهی برای شیعیان بوده، اما وفات شهادت گونه کریمه اهل بیت (س) و دفن شدن ایشان در قم، ماهیت ژئوپلیتیک و مذهبی این شهر را دگرگون ساخت. طبق بیانات مرحوم آیت الله بروجردی و تحلیلی که مورخانی چون حسن بن محمد قمی در «تاریخ قم» ارائه می دهند، وجود این مزار مطهر، قم را از یک پایگاه قومیِ مهاجران کوفی خارج کرد و آن را به قطب محوری و پایگاه مرکزی جهان تشیع بدل ساخت. حضور مزار مطهر ایشان سبب شد موج گسترده ای از سادات علوی، راویان، محدثان و خاندان های صاحب نظام فقهی از عراق، حجاز و دیگر نقاط فلات ایران به قصد جوار ایشان راهی قم شوند و حوزه کهن حدیثی قم پیرامون این روضه منوره شکل بگیرد.

در بُعد تمدنی و سرزمینی، شکل گیری این بارگاه و به تبع آن، مهاجرت بیش از چهارصد امامزاده و عالم برجسته در سده های سوم و چهارم به حوالی قم، ساختار مذهبی ایران را که پیش تر عموماً در مناطق مرکزی تحت سیطره اهل سنت یا متکلمان غیرامامی بود، بازآرایی کرد. علمایی همچون آیت الله جوادی آملی در سخنرانی های مذهبی خویش بر این نکته تأکید دارند که این هجرت و بارگاه، پیونددهنده زنجیره هویتی شیعه میان مدینه، کوفه، ری و خراسان شد؛ چراکه قم هم مبدأ صدور راویان و نصوص روایی به سایر بلاد ایرانی، نظیر کاشان، اصفهان و ری، گشت و هم از حیث فرهنگی، ایران را از حاشیه ای در جهان اسلام به مهد پرورش فقاهت، تشکل اجتماعی شیعه و در نهایت، بسترساز اصلی استقرار مذهب تشیع در سده های بعد بدل نمود.

ایکنا- در روایات، فضیلت زیارت حضرت معصومه (س) با عبارت «مَن زارَها وَجَبَت لَهُ الجَنَّة» معادل زیارت امام رضا (ع) بیان شده است. این تأکید بر زیارت یک بانوی غیرمعصوم در منابع دینی چه پیامی دارد و چه جایگاهی در فرهنگ زیارتی شیعه پیدا کرده است؟

جمله نورانی «مَن زارَها وَجَبَت لَهُ الجَنَّة» و عبارات مشابه آن، مانند «فَلَهُ الجَنَّة»، از زبان سه امام معصوم، یعنی امام صادق (ع)، امام کاظم (ع) و امام رضا (ع)، صادر شده است (از جمله در کامل الزیارات ابن قولویه و ثواب الاعمال شیخ صدوق). در برخی تعابیر، نظیر روایت منقول از امام جواد یا امام رضا (ع)، ثواب زیارت ایشان «کَمَن زارَنی» یا هم وزن پاداش زیارت معصوم قلمداد شده است. علمای معاصر در شرح این نکته تصریح می کنند که این تعادل ناظر به «مقام امامت» نیست، بلکه ناظر به «پاداش و ظرفیت هدایت گری» است. به تعبیر حضرت آیت الله مکارم شیرازی در همایش های مرتبط با سیره رضوی، هنگامی که حجج الهی ورود به بهشت را با چنین قاطعیتی جزای زائر می دانند، حاکی از آن است که طهارت روحی، معرفت افزایی و ولایت مداریِ نهفته در این زیارت، ظرفیت تطهیر کامل انسان و نیل به فوز اکبر را دارد.

این تأکید استثنایی بر زیارت یک بانوی غیرمعصوم (از حیث اصطلاح خاص عصمت کلیه)، پیامی بنیادین در منظومه معرفتی شیعه پیرامون منزلت «ولایت پذیری و تجلی انوار عصمت» دارد. در تحلیل آیت الله جوادی آملی، حضرت معصومه (س) نمونه کامل مقام «عصمت مکتسبه» است که به جامعه نشان می دهد راه سلوک، معرفت و تقرب تام به ساحت قدس ربوبی صرفاً منحصر در منصب ظاهری امامت یا جنسیت مذکر نیست و در فرهنگ زیارتی شیعه، این تشویق کم نظیر جایگاهی ویژه خلق کرده است؛ زیارت ایشان به عنوان درگاه تقرب به اهل بیت (ع)، پیوند دادن شیعیان به کانون های ولایت و نمادی از تکریم عینی زن در اوج قداست، علم، جهاد و سلوک الی الله نهادینه شده است.

ایکنا- قدیمی ترین منبع تاریخی که به حضرت معصومه (س) اشاره کرده است کدام است؟ چرا از دوره صفوی به بعد شاهد اشارات فراوان منابع درباره ایشان هستیم؟

قدیمی ترین، جامع ترین و موثق ترین منبع تاریخی معتبر که به تفصیل به ماجرای ورود حضرت معصومه (س) به قم، اقامت هفده روزه ایشان در بیت النور، وفات، مراسم تدفین و کیفیت ساخت نخستین سایبان بر مزار ایشان پرداخته، کتاب شریف «تاریخ قم»، نگاشته حسن بن محمد بن حسن قمی در سال 378 هجری قمری، است و البته پیش از آن، در کتب روایی سده چهارم، مانند کامل الزیارات ابن قولویه (متوفای 367 هـ.ق) و عیون اخبار الرضا، شیخ صدوق (متوفای 381 هـ.ق)، جایگاه روایی و زیارتی ایشان ثبت شده بود، اما گزارش میدانی و تاریخی دست اول منحصراً از آنِ تاریخ قم است.

ایکنا- در زیارت نامه مأثوره حضرت معصومه (س) تعابیری از جمله «یا فاطمه اشفعی لی فی الجنة» و «إِنَّ لَکِ عِندَاللهِ شَأناً مِن شَأن» به کار رفته است. این تعابیر چه ابعادی از شخصیت و جایگاه معنوی ایشان را نشان می دهند و اساساً چرا امام رضا (ع) شخصاً این زیارت را انشا فرمودند؟

اساساً زیارت نامه مأثور برای غیر چهارده معصوم، امری فوق العاده نادر است (به جز مواردی خاص، نظیر حضرت عباس (ع) و حضرت علی اکبر (ع)). علما در چرایی انشای انحصاری این زیارت نامه توسط امام معصوم بیان داشته اند که اگر امام رضا (ع) شخصاً کلمات این زیارت را بر زبان جاری نمی ساختند، هیچ خطیب، فقیه یا عارفی به دلیل مقام تقوا و حذر از غلو، جرئت نمی کرد چنین اوصاف کلامی، مقامات باطنی و درجات شفاعت گسترده ای را به یک بانوی غیرمعصوم نسبت دهد. امام رضا (ع) با انشای این متن، اولاً نقشه معرفتی شیعه را نسبت به شناسایی قدر و منزلت والای خواهر گرانقدرشان تکمیل کردند و ثانیاً متنی مصون از انحراف و تحریف برای اتصال زائران به ولایت حقه اهل بیت تا روز قیامت بر جای نهادند تا زیارت ایشان نه صرفاً ادای احترام عاطفی، بلکه حرکتی توحیدی و برآمده از آبشخور وحی باشد.

انتهای پیام