مروری بر بیش از هشت دهه فقاهت، تحقیق و تدریس آیت الله شبیری زنجانی

به گزارش ایکنا از زنجان، آیت الله سیدموسی شبیری زنجانی، مرجع عالی قدر جهان تشیع از شامگاه جمعه، 27 شهریورماه به دلیل عارضه ریوی در یکی از بیمارستان های قم بستری شده بود و پس از طی دوره بیماری، در 99 سالگی دار فانی را وداع گفت. دفتر این مرجع تقلید در روزهای پیش از رحلت، از ادامه روند درمان و مراقبت های پزشکی او خبر داده بود.

آغاز زندگی در خانواده ای روحانی

آیت الله سیدموسی شبیری زنجانی در هشتم رمضان سال 1346 قمری، برابر با 10 اسفند 1306 شمسی، در شهر قم متولد شد. پدرش، آیت الله سیداحمد زنجانی، از عالمان و استادان حوزه علمیه قم بود و اقامه نماز جماعت در مدرسه فیضیه را نیز برعهده داشت. حضور در چنین خانواده ای، از همان سال های کودکی و نوجوانی او را با فضای علمی و حوزوی آشنا کرد. او پس از گذراندن دروس مقدماتی و سطح، تحصیل در مراحل عالی فقه و اصول را نزد استادان برجسته حوزه دنبال کرد. از جمله استادان او می توان به آیت الله سیدحسین بروجردی و آیت الله سیدمحمد محقق داماد اشاره کرد. آیت الله شبیری زنجانی سال های طولانی در درس آیت الله محقق داماد حضور داشت و از شاگردان نزدیک او به شمار می رفت. در سفرهای علمی خود به نجف اشرف نیز در درس فقه شماری از فقهای برجسته آن حوزه، از جمله آیت الله سیدابوالقاسم خویی، آیت الله سیدمحسن حکیم و آیت الله سیدعبدالهادی شیرازی شرکت کرد.

از شاگردی تا تدریس در حوزه

مسیر علمی آیت الله شبیری زنجانی پس از سال ها تحصیل، به تدریس و تحقیق در حوزه علمیه قم رسید. او دهه ها به تدریس فقه و اصول پرداخت و در کنار تدریس مباحث تخصصی فقهی، به پژوهش در حوزه های علمیه همچون رجال، حدیث، درایه، تراجم و تاریخ علمای شیعه اهتمام داشت. یکی از ویژگی های شناخته شده فعالیت علمی او، توجه ویژه به منابع روایی و بررسی سندی احادیث بود؛ موضوعی که جایگاه علم رجال و شناخت راویان را در فرایند استنباط فقهی برجسته می کند. آثار و تقریرات متعدد او نیز بخش هایی از این فعالیت علمی را ثبت کرده اند.

«جرعه ای از دریا»؛ بخشی از میراث علمی

در میان آثار منسوب به او، مجموعه چندجلدی «جرعه ای از دریا» جایگاه ویژه ای دارد. این مجموعه، مجموعه ای از حواشی، تعلیقات، مباحث شخصیت شناسی، کتاب شناسی و مطالب مرتبط با تراجم و رجال است و بخشی از دانش و تحقیقات او درباره عالمان و میراث مکتوب شیعه را در خود جای داده است. بخشی از اهمیت این اثر به اطلاعات و نکات رجالی و تاریخی آن بازمی گردد؛ مطالبی که در مواردی بر پایه مطالعات و یادداشت های طولانی مدت مؤلف درباره شخصیت های علمی حوزه های شیعه شکل گرفته است. فعالیت علمی او تنها به این مجموعه محدود نبود و تقریرات درس های فقه و اصول، مباحث رجالی و حدیثی و شماری از آثار و تعلیقات علمی نیز از وی برجای مانده است.

مرجعیتی که پس از دهه ها فعالیت علمی شکل گرفت

آیت الله شبیری زنجانی پس از دهه ها حضور علمی در حوزه، در شمار مراجع تقلید قرار گرفت. پس از درگذشت آیت الله محمدعلی اراکی در سال 1373، نام او در میان مراجع معرفی شده از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم قرار گرفت و در سال های پس از آن نیز به عنوان یکی از مراجع تقلید شناخته شد. با این حال، فعالیت او عمدتاً در فضای علمی و حوزوی متمرکز بود و در مقایسه با برخی دیگر از چهره های حوزوی، حضور رسانه ای محدودتری داشت. همین رویکرد سبب شد تصویری که از او در افکار عمومی شکل گرفت، بیش از هر چیز تصویری از یک فقیه، مدرس و محقق باشد.

توجه ویژه به رجال و تاریخ شفاهی حوزه

یکی از وجوه متمایز فعالیت علمی آیت الله شبیری زنجانی، توجه او به علم رجال و شناخت دقیق شخصیت های علمی و راویان بود. در آثار و نقل های مرتبط با او، بخش قابل توجهی از این میراث به معرفی عالمان، بررسی اسناد و روایت های تاریخی مربوط به حوزه های علمیه اختصاص دارد. در گزارش های منتشرشده درباره میراث علمی او نیز از دقت در استنباط، تتبع گسترده در منابع، دانش رجال و حافظه تاریخی او به عنوان ویژگی های برجسته فعالیت علمی اش یاد شده است.

مرجعی کم حاشیه با میراثی علمی

آیت الله شبیری زنجانی در طول دهه های فعالیت خود، کمتر در معرض فضای رسانه ای قرار داشت و بخش عمده زندگی اش را به تدریس، تحقیق و ارتباط با طلاب و پژوهشگران حوزه اختصاص داد. بیش از هشت دهه فعالیت علمی، برای او میراثی گسترده از درس ها، تحقیقات، تقریرات و مباحث رجالی و حدیثی به جا گذاشت. درگذشت او در 99 سالگی، پایان زندگی فقیهی بود که بخش عمده عمر خود را در حوزه های علمیه قم و در پیوند با سنت علمی نجف و قم سپری کرد؛ عالمی که از یک سو در شمار مراجع تقلید قرار گرفت و از سوی دیگر، بخش مهمی از شهرت علمی خود را از تحقیق در فقه، حدیث، رجال و شناخت تاریخ عالمان شیعه به دست آورد. با رحلت آیت الله شبیری زنجانی، حوزه علمیه یکی از استادان و مراجع برجسته خود را از دست داد؛ اما مجموعه آثار و تحقیقات برجای مانده از او، همچنان بخشی از میراث مکتوب و شفاهی حوزه های علمیه معاصر به شمار خواهد رفت.

آیت الله العظمی شبیری زنجانی؛ اسوه تقوا، فقاهت، اخلاص و اعتدال

در همین رابطه نماینده ولی فقیه در استان و استاندار زنجان، در پیامی مشترک این ضایعه را ثلمه ای سنگین در ساحت فقاهت شیعه دانستند و سه روز عزای عمومی در استان زنجان اعلام کردند. در پیام مشترک حجت الاسلام والمسلمین سیدمصطفی حسینی، نماینده ولی فقیه در استان و امام جمعه زنجان و سیدمحسن صادقی، استاندار زنجان، آمده است: «بسم الله الرحمن الرحیم إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ ارتحال فقیه ژرف اندیش، مرجع عالی قدر و عالم ربانی، حضرت آیت الله العظمی سیدموسی شبیری زنجانی، ضایعه ای بزرگ برای حوزه های علمیه و جامعه علمی و دینی کشور و ثلمه ای سنگین در ساحت فقاهت شیعه است. آن عالم فرزانه، در بیش از شش دهه تدریس و تحقیق در عرصه فقه، اصول، رجال و دیگر علوم اسلامی، شاگردان فراوانی را در مکتب دانش و فضیلت پرورش داد و با جایگاه رفیع علمی، فقاهتی و معنوی خویش، از چهره های ماندگار حوزه های علمیه و از مفاخر جهان تشیع به شمار می رفت. بی تردید، انتساب این عالم بزرگ به دیار عالم پرور زنجان، برای مردم این خطه افتخاری ماندگار و سرمایه ای گران سنگ در میراث علمی و دینی این سرزمین است. اینجانبان این ضایعه جانکاه را به محضر حضرت ولی عصر(عج)، مقام معظم رهبری، مراجع عظام تقلید، حوزه های علمیه، بیت مکرم و ارادتمندان آن فقید سعید و به ویژه مردم شریف و عالم پرور استان زنجان تسلیت و تعزیت عرض نموده و سه روز عزای عمومی در استان اعلام می کنیم. از درگاه خداوند متعال برای آن عالم جلیل القدر، علو درجات و برای بازماندگان صبر و اجر مسئلت داریم.»

آیت الله العظمی شبیری زنجانی؛ اسوه تقوا، فقاهت، اخلاص و اعتدال

همچنین آیت الله العظمی حسینی موسوی زنجانی در پیامی، ارتحال آیت الله العظمی سیدموسی شبیری زنجانی را به حضرت ولی عصر(عج)، علما، حوزه های علمیه، بیت مکرم و عموم ارادتمندان و مقلدان آن مرحوم تسلیت گفت و از این عالم فقید به عنوان شخصیتی کم نظیر در تقوا، فقاهت، مکارم اخلاق، اخلاص و اعتدال یاد کرد. در این پیام آمده است: «بسم الله الرحمن الرحیم قال صلواةالله علیه: ما قَبَضَ اللّهُ تَعالی عالِماً مِن هذهِ الاُمَّةِ إلاّ کانَ ثَغرَةٌ فِی الإسلامِ لاتُسَدُّ ثُلمَتُهُ إلی یَومِ القِیامَةِ با اندوهی بسیار، ضایعه اسف بار ارتحال ملکوتی فقیه بزرگوار و مرجع پرهیزکار، مرحوم آیت الله العظمی حاج سیدموسی شبیری زنجانی (قدس الله سره) را به محضر مبارک حضرت صاحب الأمر امام زمان (عجل الله تعالی فرجه)، علمای اعلام و حوزه های علمیه و بالأخص آقازادگان محترم، بیت مکرم و عموم ارادتمندان و مقلدین ایشان تسلیت و تعزیت عرض می نمایم. سابقه قدیمی ارادت به آن بزرگوار و والد جلیل القدرشان و ارتباط صمیمی و نزدیک ایشان با مرحوم والد و جد ماجد (رحمهم الله تعالی) همواره گواه شخصیتی حقیقتاً کم نظیر بود که همراه با مقامات رفیع تقوا و فقاهت، در مکارم اخلاق، اخلاص و اعتدال، اسوه ای استوار و ماندگار بودند که امید است الگوی درخشانی برای همگان و به ویژه علما و طلاب حوزه های علمیه قرار بگیرند. خداوند رحمان جلّت قدرته، بر علو درجات آن فقید سعید بیفزاید و بازماندگان ایشان را مشمول اجر و فضل خود قرار دهد و خسارت عظیم فقدان آن عالم ربانی را جبران فرماید، به فرج ولیّ و حجتش علی خلقه علیه السلام.» انتهای پیام