کتابخانه های سیار مسیر تحقق عدالت فرهنگی را هموار می کنند

به گزارش ایکنا؛ مراسم بهره برداری از چهار دستگاه خودروی کتابخانه عمومی سیار، امروز، دوشنبه 30 شهریورماه، با حضور سیدعباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، محسن جوادی معاون امور فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، غلامرضا امیرخانی رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، آزاده نظربلند مدیر نهاد کتابخانه های عمومی کشور، نیکنام حسینی پور رئیس مرکز روابط عمومی و اطلاع رسانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، محسن اسماعیلی معاون راهبردی و امور مجلس رئیس جمهور، حجت الاسلام والمسلمین محمدعلی مهدوی راد دبیر جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، هادی حق شناس استاندار گیلان، محمدعلی طالبی استاندار کرمان، اعضای هیئت امنای نهاد کتابخانه های عمومی کشور و جمعی از مسئولان فرهنگی، در محوطه کتابخانه مرکزی پارک شهر برگزار شد.

پیگیری اصلاح قانون نهاد کتابخانه های عمومی

سیدعباس صالحی در حاشیه این آیین و در پاسخ به پرسش خبرنگاران درباره آخرین وضعیت طرح اصلاح قانون نهاد کتابخانه های عمومی کشور که حدود چهار سال است در مجلس بلاتکلیف مانده، اظهار کرد: دولت و دوستان ما در این حوزه تلاش های خود را انجام می دهند و البته بخشی از مقدورات و محدودیت هایی که مجموعه های حوزه سازمان های اداری با آن مواجه هستند نیز وجود دارد.

وی افزود: تصویب این طرح در رفت وآمدهای موجود با چالش هایی همراه است؛ زیرا با توجه به حرکت سیاست ها به سمت چابک سازی، در برابر ساختارهای جدید مقاومت هایی وجود دارد، اما تلاش می کنیم این موضوع به نتیجه برسد.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در ادامه با اشاره به جایگاه کتاب و کتابخانه در هویت فرهنگی و تمدنی ایران گفت: بخش مهمی از هویت فرهنگی ما به کتاب و کتابخانه مربوط است. ما تمدنی هستیم که به کتاب شهرت داشته ایم و تداوم تمدنی ما نیز با کتاب و کتابخوانی پیوند خورده است.

صالحی ادامه داد: برای حفظ و صیانت از این هویت فرهنگی و تقویت کتاب و کتابخوانی، موضوع عدالت فرهنگی اقتضائات مختلفی دارد که باید مورد توجه قرار گیرد.

افزایش تعداد کتابخانه های سیار کشور

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در پاسخ به ایکنا درباره تحقق همه جانبه «عدالت فرهنگی» در عرصه فرهنگ و هنر به عنوان یکی از شعارهای بنیادین «دولت چهاردهم» و استمرار چنین اقداماتی مانند افزایش «کتابخانه های سیار» به عنوان گامی در جهت توسعه و یکی از راه های تحقق عدالت فرهنگی تصریح کرد: در دو سالی که از فعالیت دولت گذشته است، تعداد قابل توجهی پروژه به بهره برداری رسیده است. تاکنون حدود 60 پروژه با بیش از 25 هزار مترمربع افتتاح شده است.

وی همچنین از بازطراحی تعدادی از کتابخانه های عمومی خبر داد و اظهار کرد: 65 کتابخانه با بیش از 65 هزار مترمربع بازطراحی شده اند؛ با این حال، مکان های مستقر برای پاسخگویی به همه نیازها کافی نیستند، زیرا برخی نقاط کشور از دسترسی مناسب برخوردار نیستند.

صالحی با اشاره به وجود پروژه های متعدد کتابخانه ای در کشور تصریح کرد: بیش از 300 پروژه کتابخانه ای در کشور فعال است و طبیعی است که تکمیل آنها به زمان نیاز داشته باشد. از همین رو، یکی از راه هایی که می تواند به تحقق عدالت فرهنگی و افزایش دسترسی مردم به کتاب و کتابخوانی کمک کند، توسعه کتابخانه های سیار است؛ موضوعی که در این دوره با جدیت دنبال شده است.

وی افزود: در ابتدای فعالیت دولت چهاردهم حدود 57 کتابخانه سیار داشتیم. پیش از افتتاح کتابخانه های سیار جدید، این تعداد به 78 واحد رسیده بود و با بهره برداری از چهار واحد جدید، تعداد کتابخانه های سیار کشور به 82 واحد افزایش یافت. همچنین حدود 45 خودرو تهیه شده و برای تجهیز آماده است.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ابراز ضمن امیدوار مبنی بر آنکه با ادامه این روند، تا پایان سال تعداد نقاط استقرار کتابخانه های سیار به حدود دو برابر افزایش پیدا کند، خاطرنشان کرد: این روند همچنان ادامه خواهد داشت، زیرا معتقدیم کتابخانه های سیار می توانند مکملی برای دسترسی سریع تر و پایدارتر مردم به کتاب و کتابخوانی باشند.

تأکید صالحی بر نقش خیرین در توسعه کتابخانه ها

صالحی در پاسخ به پرسشی درباره نقش خیرین در تجهیز کتابخانه های سیار نیز اظهار کرد: یکی از حوزه هایی که می تواند در زمره خیرات باقی و صدقات جاریه قرار گیرد، حوزه مدرسه و کتابخانه است.

وی افزود: هویت فرهنگی ما در ایران عزیز بر سه رکن اصلی مدرسه، کتابخانه و مسجد استوار است. همان گونه که خیرین در دوره های مختلف تاریخی در مسجدسازی مشارکت داشته اند و در دو، سه دهه اخیر نیز مدرسه سازی و فعالیت خیرین مدرسه ساز به یک جریان مستمر تبدیل شده و بخش قابل توجهی از مدارس جدید به همت خیرین ساخته شده است، به نظر می رسد رکن سوم هویت فرهنگی ما، یعنی کتابخانه، نیز نیازمند مشارکت بیشتر خیرین و مردم عزیز است.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با تأکید بر اهمیت کتابخوانی گفت: کتاب صرفاً یک تفریح نیست، بلکه ساختن انسان است. هر اندازه کودکان، نوجوانان، جوانان، میانسالان و حتی سالمندان با کتاب و کتابخوانی مأنوس شوند، زمینه انسان تر شدن آنها فراهم می شود.

صالحی با تاکید برآنکه همان حرکتی که خیرین در مسجدسازی و مدرسه سازی انجام داده اند و خوشبختانه در این حوزه ها جریان دارد، باید در حوزه کتابخانه ها نیز شکل بگیرد، یادآور شد: پروژه های در حال ساخت کتابخانه های عمومی اکنون به بیش از 300 پروژه در حال تأسیس رسیده و با تکمیل آنها حدود 300 هزار مترمربع به زیربنای کتابخانه های کشور افزوده خواهد شد. مشارکت خیرین در این 300 پروژه می تواند روند تکمیل آنها را به میزان قابل توجهی سرعت ببخشد.

صالحی شکل دیگری از مشارکت خیرین را حمایت از کتابخانه های سیار دانست و گفت: کتابخانه سیار به دلیل جمع وجور بودن و نیاز نداشتن به منابع مالی بالا، فرصت مناسبی برای کسانی است که می خواهند اثری از خود به یادگار بگذارند؛ چه در وصیت نامه خود و چه در دوران حیاتشان.

فناوری و هوش مصنوعی؛ ضرورت تحول در کتابخانه ها

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در بخش دیگری از سخنان خود درباره استفاده از ظرفیت هوش مصنوعی و فناوری های نوین در خدمات کتابخانه های عمومی گفت: برخی سامانه های جدید با همین نگاه از سوی مسئولان مربوطه آغاز شده است. فناوری های جدید و هوش مصنوعی طبیعتاً فضای جهان آینده را تغییر می دهند و می توانند بر شیوه کتاب خواندن و نوع مطالعه مفید نیز تأثیرگذار باشند.

وی بر ضرورت هماهنگ کردن نظام آموزشی و کتابخانه ها با تحولات فناوری تأکید کرد و افزود: یکی از دلایلی که خانم دکتر نظربلند در این دوره انتخاب شدند، توجه به همین مقطع خاص و تلاش برای مواجهه با شرایط جدید است.

صالحی با بیان اینکه کشور در یک دوران گذار قرار دارد، گفت: مدرسه های ما نیز در دوره گذار قرار گرفته اند؛ زیرا از مدرسه کلاسیک و سنتی به سمت مدارس جدید حرکت می کنیم و شیوه آموزش در حال تجربه تغییرات اساسی است.

وی ادامه داد: اگر به مدرسه آینده فکر نکنیم، طبیعتاً در حوزه تعلیم و تربیت با اشکالات جدی مواجه خواهیم شد. در حوزه کتابخانه ها نیز وضعیت مشابهی وجود دارد و کتاب خواندن و کتابخانه ها در یک دوره گذار قرار گرفته اند.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی تصریح کرد: در این دوران گذار باید به سمت فناوری های نو حرکت کنیم تا بتوانیم همراه نسلی باشیم که با فناوری های جدید زندگی می کند و در زیست بوم فناوری های نوین، از جمله هوش مصنوعی، حضور دارد و از تحولات آن عقب نمانیم.

صالحی خطاب به مسئولان حوزه کتابخانه ها اظهار کرد: درخواست من از دبیرکل نهاد کتابخانه ها این است که با وجود مشکلات فراوانی که در ارتباط با اداره کتابخانه ها وجود دارد، در رویکرد دو سال آینده بتوانیم یک نقطه عطف در ارتباط میان کتابخانه ها و حوزه فناوری ایجاد کنیم. البته سامانه های زیرساختی ایجاد شده اند و امیدواریم این حرکت با شتاب بیشتری ادامه پیدا کند.

افزایش دسترسی در کنار ضرورت نمایشگاه حضوری

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره برگزاری نمایشگاه کتاب به صورت مجازی نیز گفت: امسال نمایشگاه کتاب را به شکل مجازی برگزار کردیم و این شیوه، در کنار فواید خود، با برخی کاستی ها نیز همراه است.

وی مهم ترین مزیت نمایشگاه مجازی را گسترده تر شدن دسترسی مردم دانست و افزود: زمانی که مردم در فضای نمایشگاه مجازی کتاب، چه امسال و چه در دوران کرونا، حضور پیدا می کردند، حتی ساکنان روستاهای دور و شهرهای دورافتاده نیز امکان مشارکت داشتند.

صالحی تأکید کرد: نمایشگاه مجازی به همین دلیل مسیر دسترسی به کتاب را فعال می کند؛ اما نمایشگاه حضوری نیز فواید خاص خود را دارد. یکی از این فواید، شکل گیری یک باشگاه فرهنگی و ایجاد یک رویداد فرهنگی در فضای نمایشگاه است.

وی گفت: اعضای شورای سیاست گذاری تلاش می کنند در صورت فراهم شدن مقدمات، امکان برگزاری نمایشگاه در آبان ماه را فراهم کنند، اما در حال حاضر هنوز موضوع به صورت قطعی مشخص نشده است.

کتابخانه های سیار؛ عبور از «نقطه دسترسی» به «نقطه خدمت»

آزاده نظربلند، دبیرکل نهاد کتابخانه های عمومی کشور، نیز در حاشیه آیین بهره برداری از چهار کتابخانه سیار درباره ظرفیت و نحوه فعالیت این کتابخانه ها توضیح داد.

وی با بیان اینکه کتابخانه های عمومی سیار به بلوغ مناسبی رسیده اند، اظهار کرد: کتاب هایی که برای کتابخانه های عمومی انتخاب می شوند، مجموعه ای از آثار در حوزه های موضوعی مختلف هستند و کتاب های بزرگسالان، نوجوانان و آثار متناسب با نیازهای گوناگون مخاطبان را دربرمی گیرند.

نظربلند افزود: کتابخانه های سیار به یک کتابخانه مادر متصل هستند و مجموعه منابع آنها در فواصل زمانی مشخص به روزرسانی می شود. بنابراین منابعی که در اختیار مخاطبان کتابخانه های سیار قرار می گیرد نیز متناسب با نیازها و ظرفیت مجموعه مادر تغییر کرده و تکمیل می شود.

دبیرکل نهاد کتابخانه های عمومی کشور درباره نیروی انسانی فعال در این کتابخانه ها نیز گفت: افرادی که همراه کتابخانه های سیار به مناطق مختلف می روند، آموزش های لازم را فرا گرفته اند و علاوه بر فعالیت های کتابداری، در اجرای برنامه های فرهنگی و ترویجی نیز مشارکت دارند.

وی ادامه داد: در کتابخانه های سیار، راننده و مربی کتاب حضور دارند. مربیان آموزش دیده اند تا علاوه بر انجام فعالیت های کتابخانه ای مانند عضویت و امانت کتاب، برنامه های فرهنگی و ترویجی را نیز در مناطقی که کتابخانه سیار به آنها خدمت ارائه می دهد، اجرا کنند.

نظربلند با بیان اینکه خدمات کتابخانه ای در واحدهای سیار محدود به امانت کتاب نیست، تصریح کرد: تمام خدماتی که در کتابخانه های ساختمانی و ثابت ارائه می شود، عملاً در کتابخانه های سیار نیز قابل ارائه است؛ از عضویت و امانت کتاب گرفته تا برنامه های فرهنگی و سایر رویدادهایی که در کتابخانه ها برگزار می شود.

وی یکی از رویکردهای مهم در ارائه خدمات کتابخانه ای را حرکت خدمت به سمت خدمت گیرنده دانست و توضیح داد: در گذشته مفهومی سنتی به نام «اکسس پوینت» یا نقطه دسترسی داشتیم؛ یعنی کتابخانه ها در ساختمان و فضای مشخصی مستقر بودند و افراد برای دریافت خدمات به آنها مراجعه می کردند. اما کتابخانه های سیار عملاً «سرویس پوینت» یا نقطه خدمت ایجاد می کنند؛ یعنی خدمت را به سمت خدمت گیرنده می برند.

دبیرکل نهاد کتابخانه های عمومی کشور افزود: این شیوه ارائه خدمت می تواند برای مردم جذاب باشد و در عمل نیز با استقبال مواجه شده است. میانگین تعداد اعضای کتابخانه های سیار از کتابخانه های ساختمانی بیشتر است.

وی ادامه داد: هر کتابخانه سیار می تواند چندین نقطه خدمت را تحت پوشش قرار دهد و خدمات کتابخانه ای را در مناطقی ارائه کند که دسترسی به کتابخانه ثابت در آنها دشوارتر است.

پوشش 36 نقطه خدمت با چهار کتابخانه سیار

نظربلند با اشاره به چهار خودروی کتابخانه سیاری که در این آیین به بهره برداری رسیدند، گفت: این چهار خودرو در مجموع 36 نقطه خدمت را در چهار استان تحت پوشش قرار خواهند داد.

وی این ظرفیت را یکی از راه های توسعه دسترسی مردم به خدمات کتابخانه ای دانست و اظهار کرد: کتابخانه های سیار امکان رساندن خدمات کتابخانه ای به مناطقی را فراهم می کنند که ممکن است دسترسی مستقیم و مستمر به کتابخانه های ثابت نداشته باشند.

ضرورت همراه کردن کودکان و نوجوانان با کتاب در عصر فضای مجازی

دبیرکل نهاد کتابخانه های عمومی کشور در پاسخ به پرسشی درباره حضور گسترده کودکان و نوجوانان در فضای مجازی و برنامه های نهاد برای سوق دادن آنها به سمت کتاب و کتابخوانی گفت: نمی توان نقش رسانه ها و فضای مجازی را در زندگی امروز نادیده گرفت و این رسانه ها به شیوه های مختلف در دسترس مردم قرار دارند.

وی افزود: موضوع مهم این است که خانواده ها و در وهله نخست کودکان و نوجوانان را در مسیر رشد و تربیتشان با کتاب همراه کنیم.

نظربلند تأکید کرد: توسعه خدمات کتابخانه ای و رساندن کتاب و برنامه های فرهنگی به محل حضور مخاطبان، از جمله راه هایی است که می تواند زمینه ارتباط بیشتر کودکان، نوجوانان و خانواده ها را با کتاب و کتابخانه فراهم کند.

وی خاطرنشان کرد: کتابخانه های سیار با حضور در نقاط مختلف، علاوه بر دسترسی به منابع کتابخانه ای، امکان اجرای برنامه های فرهنگی و ترویجی را نیز فراهم می کنند و از این طریق می توانند در گسترش فرهنگ کتابخوانی نقش مؤثری داشته باشند.

آغاز فعالیت چهار کتابخانه سیار در چهار استان

با بهره برداری از چهار کتابخانه سیار جدید، شمار کتابخانه های سیار کشور به 82 واحد رسید. این کتابخانه ها در 28 نقطه شهری و روستایی فاقد کتابخانه در شهرهای رودسر استان گیلان، سیرجان استان کرمان، بندرعباس استان هرمزگان و ملایر استان همدان فعالیت خود را آغاز خواهند کرد.

این واحدهای سیار با هدف افزایش دسترسی مردم مناطق فاقد کتابخانه به کتاب و خدمات کتابخانه ای به ناوگان کتابخانه های سیار کشور افزوده شده اند؛ اقدامی که در کنار توسعه زیرساخت های ثابت می تواند بخشی از مسیر تحقق عدالت فرهنگی و فراهم شدن دسترسی برابر مردم به فرصت های فرهنگی را هموار کند.

کتابخانه هایی که به جای انتظار، حرکت می کنند

کتابخانه عمومی در تعریف سنتی، فضایی ثابت است که مخاطب برای استفاده از منابع و خدمات آن باید به محل کتابخانه مراجعه کند؛ اما کتابخانه سیار این رابطه را معکوس می کند. در این الگو، کتابخانه به محل زندگی مخاطبان می رود و امکان استفاده از کتاب، منابع مطالعاتی و برنامه های فرهنگی را برای کسانی فراهم می کند که به هر دلیل در محدوده دسترسی یک کتابخانه ثابت قرار ندارند.

اهمیت این شیوه خدمت رسانی زمانی بیشتر آشکار می شود که توجه داشته باشیم بخشی از جمعیت کشور در روستاها، مناطق کم برخوردار، سکونتگاه های پراکنده یا نقاطی زندگی می کنند که ایجاد یک ساختمان مستقل کتابخانه ای در آنها به دلایل جمعیتی، جغرافیایی یا اقتصادی با دشواری هایی مواجه است.

در چنین شرایطی، کتابخانه سیار می تواند با صرف هزینه و زمان کمتر، چندین نقطه را تحت پوشش خدمات خود قرار دهد. گزارش های نهاد کتابخانه های عمومی کشور نیز نشان می دهد کتابخانه های سیار به طور مشخص برای گسترش دسترسی به منابع مطالعاتی، ترویج کتابخوانی و پوشش مناطق کم برخوردار و روستایی مورد استفاده قرار می گیرند.

عدالت فرهنگی؛ از توزیع امکانات تا توزیع فرصت ها

در سال های اخیر، عدالت فرهنگی یکی از محورهای مورد تأکید سیدعباس صالحی در سیاست گذاری فرهنگی بوده است. در پیام وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی به مناسبت هفته کتاب نیز عدالت فرهنگی به عنوان مفهومی فراتر از توزیع امکانات مطرح و بر فراهم کردن فرصت برابر برای دسترسی ایرانیان، فارغ از محل زندگی، به دانایی و مشارکت فرهنگی تأکید شده است.

از این منظر، عدالت فرهنگی صرفاً به معنای ساخت مراکز فرهنگی در نقاط مختلف کشور نیست، بلکه مسئله اصلی، فراهم کردن امکان بهره مندی مردم از خدمات و فرصت های فرهنگی است. ممکن است دو شهر یا روستا از نظر تعداد ساختمان های فرهنگی شرایط یکسانی نداشته باشند، اما سیاست فرهنگی می تواند با استفاده از ابزارهایی مانند کتابخانه سیار، فاصله دسترسی میان آنها را کاهش دهد.

کتابخانه سیار دقیقاً در همین نقطه اهمیت پیدا می کند؛ زیرا امکان دسترسی به کتاب را به سمت مناطقی می برد که از زیرساخت ثابت کتابخانه ای برخوردار نیستند. از همین رو، نهاد کتابخانه های عمومی کشور نیز کتابخانه های سیار را یکی از مصادیق تحقق عدالت فرهنگی معرفی کرده است.

دسترسی به کتاب؛ دسترسی به فرصت فرهنگی

اگر عدالت فرهنگی را برخورداری عادلانه تر مردم از فرصت های فرهنگی بدانیم، کتابخانه سیار یکی از ابزارهای عملیاتی این سیاست به شمار می رود. یک خودروی کتابخانه ای می تواند همزمان کتاب، کتابدار و برنامه فرهنگی را با خود به نقاط مختلف یک منطقه ببرد.

این ظرفیت به ویژه برای کودکان و نوجوانان اهمیت دارد؛ گروهی که تجربه نخستین مواجهه جدی با کتاب و کتابخوانی می تواند در شکل گیری عادت مطالعه آنان اثرگذار باشد. کتابخانه سیار همچنین می تواند با برگزاری برنامه هایی مانند قصه گویی، معرفی کتاب، نشست های فرهنگی و فعالیت های ترویجی، از یک «مخزن متحرک کتاب» فراتر رود و به یک نقطه تماس فرهنگی در مناطق فاقد کتابخانه تبدیل شود.

تجربه فعالیت کتابخانه های سیار در نقاط مختلف کشور نیز نشان داده است که این واحدها تنها به امانت کتاب محدود نمی شوند و می توانند در برنامه های فرهنگی و ترویجی ویژه کودکان، نوجوانان و خانواده ها نیز حضور داشته باشند.

توسعه کتابخانه های سیار را می توان بخشی از تلاش برای کاهش شکاف دسترسی فرهنگی میان مناطق مختلف کشور دانست. در این رویکرد، محل تولد، محل سکونت یا فاصله جغرافیایی نباید تعیین کننده میزان برخورداری افراد از منابع فرهنگی باشد.

چهار کتابخانه سیار جدید قرار است در 28 نقطه شهری و روستایی در رودسر، سیرجان، بندرعباس و ملایر فعالیت کنند. انتخاب نقاط فاقد کتابخانه برای استقرار این خدمات نشان می دهد که توسعه خدمات سیار می تواند مکمل توسعه کتابخانه های ثابت باشد؛ به این معنا که در مناطقی که ایجاد زیرساخت دائمی زمان بر یا پرهزینه است، خدمت فرهنگی می تواند از مسیر دیگری به مردم برسد.

البته این رویکرد جایگزین توسعه کتابخانه های ثابت نیست، بلکه می تواند در کنار احداث و تکمیل کتابخانه ها، پوشش خدمات را افزایش دهد. نهاد کتابخانه های عمومی کشور نیز در ماه های اخیر بر توسعه همزمان زیرساخت ها و افزایش نقاط خدمت تأکید داشته است.

تأکید بر عدالت فرهنگی زمانی معنا و اثر بیشتری پیدا می کند که به برنامه ها و خدمات ملموس تبدیل شود. کتابخانه سیار یکی از نمونه های روشن تبدیل سیاست فرهنگی به خدمت است؛ تصمیمی در سطح سیاست گذاری فرهنگی که در نهایت خود را در قالب خودرویی نشان می دهد که به روستا، محله یا نقطه ای فاقد کتابخانه می رود و کتاب را در دسترس مخاطبان قرار می دهد.

در این میان، افزایش شمار کتابخانه های سیار از یک سو نشان دهنده توجه به توسعه پوشش خدمات است و از سوی دیگر، ضرورت توجه به کیفیت این خدمات را نیز برجسته می کند؛ از تأمین منابع متناسب با نیاز هر منطقه گرفته تا استمرار حضور کتابداران، اجرای برنامه های فرهنگی و ترویجی و شناسایی دقیق نقاطی که بیشترین نیاز را به خدمات کتابخانه ای دارند.

انتهای پیام