اخلاق مداری امام حسن عسکری(ع)، مهم ترین شیوه هدایت جامعه بود

محمدجواد توکلی خانیکی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم قرآنی مشهد، در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی، به مناسبت هشتم ماه ربیع الثانی و سالروز ولادت امام حسن عسکری(ع)، با اشاره به جایگاه اجتماعی و علمی امام حسن عسکری(ع)، اظهار کرد: مسلمانان به طور عمومی جایگاه و منزلت اهل بیت(ع) را پذیرفته و به دلیل تأکید قرآن و روایات، برای آنان احترام قائل بودند. افزون بر این، شخصیت ائمه اطهار(ع) به گونه ای بود که حتی برخی مخالفان را نیز تحت تأثیر قرار می داد و در مواردی سبب تغییر نگاه آنان می شد. امام حسن عسکری(ع) نیز مانند پدر بزرگوارشان از جایگاه علمی و اجتماعی برجسته ای برخوردار بودند و امامت و رهبری ایشان برای جامعه آن روز آشکار بود. آن حضرت از نظر علمی، دانشمندی برجسته و دارای ظرفیت تربیت شاگردان بود و از نظر عبادی نیز در شمار برترین عبادت کنندگان زمان خود قرار داشت. از نظر سیاسی نیز امام حسن عسکری(ع) در جایگاه رهبری جریان مخالف حکومت عباسی قرار داشتند و برای بسیاری از مردم، علاقه و توجه به ایشان به یک امر جدی تبدیل شده بود.

خفقان عباسی مانع نفوذ اجتماعی امام نشد

وی با اشاره به شرایط سیاسی دوران امام حسن عسکری(ع) بیان کرد: در آن دوره، حکومت عباسی بر سامرا و بخش گسترده ای از جامعه اسلامی سلطه داشت و با کسانی که با اهل بیت(ع) ارتباط داشتند برخورد می کرد؛ زندان، شکنجه، آزار و مراقبت از شیعیان و پیروان ائمه از شیوه های رایج حکومت بود. با وجود این شرایط، خلفای عباسی نتوانستند شخصیت علمی، اجتماعی و سیاسی امام حسن عسکری(ع) را محدود یا از بین ببرند. آن حضرت در بسیاری از موارد جایگاه خود را بر حاکمان زمان تحمیل کردند و شخصیت ایشان به گونه ای بود که حتی دشمنان نیز نمی توانستند فضایل ایشان را نادیده بگیرند.

عضو هیئت علمی دانشکده علوم قرآنی مشهد با اشاره به گزارشی از کتاب «مناقب آل ابی طالب» ابن شهرآشوب، اظهار کرد: در این کتاب گزارشی درباره احمد بن عبدالله بن خاقان، از دشمنان امام حسن عسکری(ع)، نقل شده است که نشان دهنده جایگاه اجتماعی و اخلاقی آن حضرت است. در این گزارش آمده است که احمد بن عبدالله بن خاقان پس از مشاهده رفتار پدرش با امام حسن عسکری(ع)، درباره علت این احترام پرسید و پدرش در پاسخ، امام را فردی دارای فضیلت، عفت، عبادت، روزه داری، زهد و اخلاق برجسته معرفی کرد و ایشان را از نظر علم، ادب، محبوبیت، پاکی و عفت کلام برتر از دیگران دانست.  این گزارش نشان می دهد که شیوه هدایت امام حسن عسکری(ع) تا حد زیادی بر اخلاق استوار بود. هنگامی که شخصیتی از نظر اخلاق، علم، عبادت و رفتار در جایگاه بالایی قرار داشته باشد، طبیعی است که مردم به سوی او جذب شوند.

توکلی خانیکی با اشاره به اقامت اجباری امام حسن عسکری(ع) در سامرا، گفت: دستگاه خلافت عباسی امام را در سامرا تحت نظر قرار داده بود و ایشان مجبور بودند در روزهای مشخصی خود را به دارالخلافه معرفی کنند. در منابع تاریخی درباره نحوه حضور امام در مسیر دارالخلافه آمده است که هر زمان آن حضرت قصد حرکت داشتند، جمعیت زیادی در مسیر حضور پیدا می کردند؛ به گونه ای که خیابان ها مملو از مردم و مرکب های آنان می شد، اما هنگام عبور امام، مردم سکوت می کردند و مرکب ها نیز آرام می شدند و راه برای ایشان باز می شد. این گزارش نشان دهنده میزان احترام و نفوذ اجتماعی امام حسن عسکری(ع) در میان مردم است؛ نفوذی که صرفاً ناشی از قدرت سیاسی نبود، بلکه از شخصیت اخلاقی، علمی و معنوی ایشان سرچشمه می گرفت.

وی با اشاره به شدت مراقبت حکومت عباسی از امام و یاران ایشان، اظهار کرد: در منابع تاریخی آمده است که امام حسن عسکری(ع) حتی به یاران خود توصیه می کردند برای حفظ جانشان هنگام حضور ایشان در دارالخلافه، از سلام کردن یا اشاره مستقیم به حضرت خودداری کنند.  این مسئله نشان می دهد که ارتباط امام با پیروانش در شرایطی بسیار دشوار انجام می شد و حکومت نسبت به کوچک ترین نشانه ارتباط مردم با امام حساس بود.

عضو هیئت علمی دانشکده علوم قرآنی مشهد با اشاره به گزارش منابع تاریخی درباره رحلت امام حسن عسکری(ع) تصریح کرد: پس از انتشار خبر رحلت امام، سامرا یکپارچه عزاداری شد، بازارها تعطیل شدند و گروه های مختلف مردم، از جمله بنی هاشم، نویسندگان، قضات و افراد سرشناس، در مراسم تشییع حضور پیدا کردند. این گزارش ها نشان می دهد که جایگاه امام حسن عسکری(ع) محدود به جامعه شیعی نبود و شخصیت ایشان در میان اقشار مختلف جامعه شناخته شده و مورد احترام بود.

امام حسن عسکری(ع)؛ شاخص تشخیص حق از باطل

توکلی خانیکی بیان کرد: مجموعه روایات و گزارش های تاریخی، امام حسن عسکری(ع) را شخصیتی برجسته از نظر علمی، اخلاقی و اجتماعی معرفی می کند؛ شخصیتی که به دلیل رفتار و ارتباط با مردم توانسته بود حتی بخشی از مخالفان را تحت تأثیر قرار دهد. با وجود خفقان، ترس و فشار حکومت عباسی، امام به گونه ای در جامعه حضور داشت که برای فردی که به دنبال تشخیص حق از باطل بود، شخصیت ایشان می توانست به عنوان یک شاخص و الگو مطرح باشد. برای شناخت جایگاه اهل بیت(ع) نیز لازم است علاوه بر تاریخ، به قرآن و روایات مراجعه شود. آیاتی مانند آیه 23 سوره شوری و آیه 33 سوره احزاب و همچنین احادیثی مانند حدیث ثقلین، در منابع اسلامی مورد توجه قرار گرفته اند و می توانند در شناخت جایگاه اهل بیت(ع) مورد بررسی قرار گیرند.

وی با اشاره به ویژگی های دوران زندگی امام حسن عسکری(ع)، اظهار کرد: آن حضرت یازدهمین امام شیعیان و سیزدهمین معصوم هستند و به دلیل شرایط خاص زندگی پدرشان، امام هادی(ع)، در سامرا زندگی کردند و تحت مراقبت شدید حکومت قرار داشتند. دوران امامت امام حسن عسکری(ع) حدود شش سال بود و این مدت در مقایسه با دوره امامت بسیاری از ائمه کوتاه تر بود. همچنین شرایط سیاسی به گونه ای بود که امکان حضور عادی امام در میان مردم و انجام برخی مناسک و سفرها مانند دیگر مردم برای ایشان فراهم نبود.

عضو هیئت علمی دانشکده علوم قرآنی مشهد ادامه داد: امام حسن عسکری(ع) تنها یک فرزند داشتند و یکی از ویژگی های مهم زندگی ایشان، مسئله معرفی و حفظ جان امام مهدی(عج) در شرایطی بود که حکومت عباسی به شدت در پی شناسایی و کنترل خاندان اهل بیت(ع) بود.

عبادت امام حسن عسکری(ع)؛ الگویی برای هدایت

توکلی خانیکی با اشاره به جایگاه عبادت در سیره امام حسن عسکری(ع)، گفت: ائمه اطهار(ع) همواره در بالاترین مراتب عبادت قرار داشتند و درباره عبادت امام حسن عسکری(ع) نیز روایات متعددی وجود دارد. در «سفینه البحار» روایتی از محمد شاکری نقل شده که او می گوید امام حسن عسکری(ع) در محراب به سجده می رفت و هنگامی که او به خواب می رفت و بیدار می شد، همچنان امام را در حال سجده می دید. در روایت دیگری نیز درباره دوران حضور امام در زندان آمده است که حضرت روزها روزه می گرفتند و هنگام افطار، از غذایی که برای ایشان آورده می شد، دیگران نیز بهره مند می شدند. استمرار در عبادت و توجه ویژه به نماز و سجده، بخشی از شخصیت معنوی امام حسن عسکری(ع) بود و چنین رفتاری می توانست در هدایت و جذب مردم نقش مهمی داشته باشد.

وی با اشاره به وضعیت سیاسی دوران ائمه اطهار(ع) افزود: از دوره امام جعفر صادق(ع) به بعد، فشار سیاسی بر ائمه افزایش یافت و حکومت های عباسی بر ایجاد رعب و وحشت در جامعه، فشار بر علویان و محدود کردن ارتباط آنان با ائمه تمرکز داشتند.  از دوران منصور دوانیقی تا زمان معتمد عباسی، یعنی در بخش مهمی از این دوره تاریخی، سیاست کلی حکومت بر پایه فشار، تهدید، زندان، تعقیب و مراقبت بود و حکومت عباسی تلاش می کرد پست های حساس را در اختیار علویان و پیروان ائمه قرار ندهد.

عضو هیئت علمی دانشکده علوم قرآنی مشهد با اشاره به اختلافات داخلی خاندان عباسی تصریح کرد: در تاریخ نمونه های متعددی از درگیری میان اعضای خاندان عباسی وجود دارد و همین اختلافات موجب سستی در ارکان حکومت و افزایش نقش برخی اطرافیان و وزیران در عزل و نصب خلفا شد.

فعالیت های سیاسی و فکری ائمه در شرایط اختناق

توکلی خانیکی اظهار کرد: عملکرد ائمه اطهار(ع) را در برابر حکومت ها می توان در قالب های مختلفی بررسی کرد؛ در برخی دوره ها مبارزه و قیام های مسلحانه وجود داشت، در برخی موارد ائمه به موعظه و نصیحت زمامداران و هشدار به مردم می پرداختند و در مواردی نیز از حرکت های علوی حمایت می کردند. از قیام مختار و حرکت زید بن علی گرفته تا فعالیت های فکری و سیاسی دیگر، شیوه های مختلفی در تاریخ ائمه دیده می شود؛ اما از دوره امام موسی کاظم(ع) تا امام حسن عسکری(ع)، به دلیل شدت فشار حکومت، بخش قابل توجهی از فعالیت های سیاسی و عقیدتی به صورت پنهانی انجام می شد.

وی گفت: خلفای عباسی تلاش می کردند ائمه را از مراکز علمی و دینی دور کرده و در پایتخت های خود تحت نظر قرار دهند. گماردن جاسوس و مأمور، مراقبت از امام و پیروان ایشان و تعقیب یاران، از جمله روش هایی بود که ارتباط امام با جامعه را دشوار می کرد.

عضو هیئت علمی دانشکده علوم قرآنی مشهد بیان کرد: با وجود این محدودیت ها، امام حسن عسکری(ع) از راه های مختلف با شیعیان و یاران خود ارتباط برقرار می کردند. گاهی افرادی برای تهیه نیازهای زندگی امام مراجعه می کردند و در همین رفت وآمدها پیام ها و نوشته هایی میان امام و یاران رد و بدل می شد.گاهی نیز افرادی از شهرهای مختلف برای دیدار امام یا رساندن هدایا مراجعه می کردند و از توصیه ها و راهنمایی های حضرت بهره می بردند و این مطالب را به دیگران منتقل می کردند.

توکلی خانیکی افزود: امام حسن عسکری(ع) همچنین از فرصت های محدود موجود برای معرفی امام مهدی(عج) و آماده سازی شیعیان برای دوران غیبت استفاده می کردند. این اقدامات به گونه ای انجام می شد که حساسیت حکومت را برنینگیزد و در عین حال، پیروان خاص و اصحاب نزدیک امام از این موضوع آگاهی پیدا کنند.

وی با اشاره به نقش امام حسن عسکری(ع) در آماده سازی جامعه شیعه برای دوران غیبت، اظهار کرد: یکی از مسائل مهم در این زمینه، معرفی امام مهدی(عج) و آماده کردن شیعیان برای دوره ای بود که دسترسی مستقیم به امام وجود نداشت.  برای تبیین این موضوع برای نسل جوان، باید تاریخ اسلام و منابع معتبر تاریخی و روایی به شکل دقیق معرفی شود و شرایط سخت زندگی ائمه و هزینه هایی که آنان برای حفظ و تداوم دین پرداختند، برای جوانان تبیین شود. اگر جوان بداند ائمه اطهار(ع) در چه شرایطی زندگی کردند و چه فشارهایی را تحمل کردند، شناخت عمیق تری نسبت به جایگاه آنان پیدا خواهد کرد.

ضرورت الگو بودن مبلغان و فعالان دینی

عضو هیئت علمی دانشکده علوم قرآنی مشهد یکی دیگر از راه های اثرگذاری در زمینه امام شناسی را رفتار عملی مبلغان و فعالان دینی دانست و گفت: افرادی که می خواهند درباره امامت و سیره اهل بیت(ع) برای مردم سخن بگویند، ابتدا باید خودشان به اخلاق و رفتار امام حسن عسکری(ع) نزدیک باشند. اگر فردی درباره اخلاق امام سخن بگوید، اما در رفتار خود به آن پایبند نباشد، اثرگذاری سخنان او کاهش پیدا می کند. سخن زمانی می تواند در دل مخاطب اثر بگذارد که گوینده خود به آنچه بیان می کند عمل کند.

توکلی خانیکی با تأکید بر اهمیت رفتار مسئولان و مدیران در الگوسازی برای نسل جوان، بیان کرد: ترویج معارف اهل بیت(ع) نباید صرفاً به گفتار محدود شود، بلکه رفتار مسئولان و مدیران نیز باید با اخلاق و سیره اهل بیت(ع) هماهنگ باشد تا جوانان بتوانند این الگو را در عمل مشاهده کنند.

وی در پایان گفت: آموزش و پرورش، وزارت علوم و دیگر نهادهای آموزشی باید موضوع امام شناسی را به عنوان یک دغدغه مهم مورد توجه قرار دهند و از استادان برجسته و آگاه برای آموزش این مباحث استفاده کنند. برگزاری نشست ها و مناظرات علمی میان دیدگاه های مختلف، به ویژه درباره موضوعاتی مانند غیبت امام زمان(عج)، می تواند زمینه گفت وگو و پرسشگری جوانان را فراهم کند. رسانه ها نیز می توانند با همکاری یکدیگر زمینه گسترش مباحث امام شناسی را فراهم کنند و با ایجاد فضای علمی و گفت وگومحور، پرسش ها و دغدغه های نسل جوان درباره امامت و دوران غیبت را پاسخ دهند.

انتهای پیام