بازسازی سرمایه اجتماعی در سیره امام حسن عسکری(ع)

به قلم زهراسادات محمدی

آنجا که یک شایعه می تواند از یک خبر پیشی بگیرد و فاصله میان مردم و مسئولان را بیشتر کند، بازسازی اعتماد به ضرورتی اجتماعی تبدیل می شود؛ شاید سیره امام حسن عسکری(ع) در روزگار اختناق، برای یافتن راه این بازسازی، حرف های تازه ای برای امروز داشته باشد.

یکی از مهم ترین پرسش های امروز این است: چگونه می توان اعتماد را دوباره ساخت؟ اعتماد عمومی با بخشنامه و شعار ایجاد نمی شود؛ سرمایه ای است که از صداقت، شفافیت، پاسخگویی و ارتباط صادقانه میان مردم و مسئولان شکل می گیرد و با رفتارهای متناقض، پنهان کاری و بی اعتنایی به پرسش های جامعه فرسوده می شود.

قرآن کریم در سوره حجرات، در مواجهه با موضوع خبر و اعتبار آن، فرمانی روشن دارد: «إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا؛ اگر فاسقی خبری برای شما آورد، تحقیق و بررسی کنید.» این آیه در روزگار ما که هر تلفن همراه به یک رسانه تبدیل شده است، صرفاً توصیه ای اخلاقی نیست؛ می تواند قاعده ای برای زیست اجتماعی باشد. جامعه ای که در آن خبر بدون بررسی منتشر می شود، شایعه به جای حقیقت می نشیند و در نهایت، اعتماد عمومی هزینه آن را می پردازد.

اما مسئولیت اعتماد فقط بر دوش مردم نیست. کسی که سخن می گوید، تصمیم می گیرد، خبر منتشر می کند یا در جایگاه مرجع فکری جامعه قرار دارد نیز در برابر حقیقت مسئول است. اعتماد زمانی ساخته می شود که مردم بتوانند میان گفتار و رفتار، پیوندی قابل مشاهده پیدا کنند.

واسطه های امین؛ حلقه ای میان مردم و تصمیم گیران

جامعه برای فهم درست مسائل، همیشه امکان ارتباط مستقیم با همه مسئولان و نهادها را ندارد. اینجاست که نقش نخبگان، علما، استادان دانشگاه، رسانه ها و معتمدان اجتماعی برجسته می شود؛ کسانی که می توانند حلقه واسط میان جامعه و ساختارهای تصمیم گیری باشند.

اما این واسطه گری زمانی اعتمادساز است که امانت در آن حفظ شود. واسطه امین نه حقیقت را برای خوشایند قدرت تحریف می کند و نه برای جلب رضایت جامعه، واقعیت را وارونه نشان می دهد. وظیفه او انتقال مسئولانه حقیقت و کمک به شکل گیری فهم مشترک است.

امیرالمؤمنین علی(ع) در نامه معروف خود به مالک اشتر، بر انتخاب افراد شایسته و امین تأکید می کند و درباره کارگزاران می فرماید: «ثُمَّ انْظُرْ فِی أُمُورِ عُمَّالِکَ فَاسْتَعْمِلْهُمُ اخْتِبَاراً؛ در امور کارگزارانت بنگر و آنان را پس از آزمودن به کار گمار.» این نگاه نشان می دهد که اعتماد در حکمرانی، امری عاطفی و بی ضابطه نیست؛ بلکه با شایستگی، امانت و آزمون پذیری پیوند دارد.

رسانه نیز در این میان مسئولیتی دوچندان دارد. رسانه ای که می خواهد اعتماد عمومی را حفظ کند، باید هم در برابر مردم و هم در برابر صاحبان قدرت، امانت دار حقیقت باشد؛ نه بلندگوی بی چون وچرای مسئولان و نه بازتاب دهنده بی ضابطه شایعات.

امام عسکری(ع)؛ درس اعتماد در روزگار محاصره

در این نقطه، زندگی امام حسن عسکری(ع) می تواند برای زمانه ما معنایی تازه پیدا کند. امامی که بخش مهمی از دوران امامت خود را در شرایط سخت سیاسی و تحت نظارت حکومت عباسی گذراند و امکان ارتباط آزاد و مستقیم ایشان با همه شیعیان محدود بود، ولی با این حال ارتباط با جامعه شیعه متوقف نشد.

در دوره امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع)، شبکه وکالت اهمیت بیشتری یافت؛ شبکه ای متشکل از افراد مورد اعتماد که در نقاط گوناگون، ارتباط میان امام و پیروان را برقرار و مسائل آنان را منتقل می کردند و پاسخ های امام را به آنان می رساندند. این سازوکار علاوه بر پاسخ گویی به نیازهای جامعه شیعه، در آماده سازی آن برای شرایط عصر غیبت نیز نقش داشت.

اینجاست که یکی از درس های مهم عصر امام عسکری(ع) برای امروز آشکار می شود: وقتی ارتباط مستقیم دشوار است، اهمیت انسان های امین بیشتر می شود. جامعه ای که میان مردم و مسئولان، میان حقیقت و افکار عمومی و میان نخبگان و بدنه اجتماعی، افراد قابل اعتماد داشته باشد، در برابر شایعه و روایت های جعلی آسیب پذیری کمتری خواهد داشت.

سالروز میلاد امام حسن عسکری(ع) می تواند فرصتی برای بازخوانی همین درس باشد؛ اینکه اعتماد، نه با تبلیغ ساخته می شود و نه با دستور. اعتماد محصول صداقت، شفافیت، امانت و استمرار ارتباط است. اگر مردم سخن مسئولان را باور کنند، مسئولان صدای واقعی جامعه را بشنوند و نخبگان و رسانه ها امانت دار حقیقت باشند، آن گاه چیزی شکل می گیرد که جامعه در روزهای دشوار بیش از هر چیز به آن نیاز دارد: شبکه ای از اعتماد که اجازه نمی دهد جامعه در هیاهوی روایت ها، حقیقت را گم کند.

انتهای پیام