مرکانتیلیسم دیجیتال؛ نظم نوین تجارت جهانی و مسئله ایران

اقتصاد سیاسی بین الملل این روزها صحنه بازگشت پدیده ای است که تصور می شد پس از 1945 به حاشیه تاریخ رفته است: مرکانتیلیسم. اما این بار نه با کشتی های بادبانی و انبارهای ادویه، بلکه با تراشه های نیمه هادی، داده های فرامرزی و زنجیره های تأمین دیجیتال.

تعرفه دیگر ابزاری برای حمایت از صنعت نوپا نیست؛ سلاحی راهبردی است که بر فناوری، سرمایه گذاری و حتی استانداردها بسته می شود. پرسش محوری این است: آیا نظم تجاری لیبرال در آستانه فروپاشی است یا شاهد بازآرایی آن در قالب بلوک های منطقه ای هستیم؟ پاسخ به این پرسش، سرنوشت اقتصاد ایران را نیز تعیین می کند.

برای درک این چرخش، باید به ریشه های نظری آن بازگشت. نظام برتون وودز و سپس سازمان تجارت جهانی بر این فرض بنا شده بودند که تجارت آزاد، صلح و رفاه می آورد و منازعه را به حاشیه می راند. اما این فرض در غیاب توزیع متوازن منافع و سازوکارهای مؤثر حل اختلاف، شکننده بود.

ظهور چین به عنوان قدرت تجاری و فناورانه، و سپس تلاش آمریکا برای مهار آن، تعرفه را از ابزار تنظیم اقتصادی به ابزار فشار ژئوپلیتیک تبدیل کرد. جنگ تجاری واشینگتن و پکن، محدودیت های صادرات نیمه هادی، قانون تراشه ها و اروپا و کنترل های صادراتی، همه نشانه های یک واقعیت اند: تجارت دیگر عرصه همکاری، بلکه میدان رقابت قدرت های بزرگ است.

نکته راهبردی آن است که در این نظم نوظهور، «کارایی» جای خود را به «امنیت» داده است. شرکت ها دیگر صرفاً به دنبال کمترین هزینه تولید نیستند؛ به دنبال کمترین ریسک اختلال در زنجیره تأمین هستند. این تغییر پارادایم، هزینه های سنگینی بر اقتصاد جهانی تحمیل کرده است: تورم ساختاری، کاهش رشد بهره وری و افزایش قیمت کالاهای واسطه ای. اما هزینه اصلی، سیاسی است: فرسایش اعتماد به قواعد چندجانبه و تقویت منطق «بازی صفر» در روابط اقتصادی. وقتی هر کشور می کوشد زنجیره تأمین خود را «مقاوم» کند، نتیجه خلاف انتظار است: همه امنیت بیشتری می خواهند، اما همه آسیب پذیرتر می شوند.

در این میان، پدیده ای که می توان آن را «مرکانتیلیسم دیجیتال» نامید، شکل گرفته است. دولتها نه فقط بر جریان کالا، بلکه بر جریان داده، فناوری و سرمایه کنترل اعمال می کنند. اتحادیه اروپا با قانون بازارهای دیجیتال و قانون هوش مصنوعی، آمریکا با کنترل صادرات تراشه و چین با قانون امنیت داده، همه در حال ساختن دیوارهای دیجیتال هستند. این دیوارها، تجارت جهانی را به بلوک های منطقه ای تقسیم می کنند: بلوک آمریکایی، بلوک چینی، بلوک اروپایی و مناطق خاکستری. کشورهایی که در هیچ بلوکی جای ندارند، بیش از پیش آسیب پذیر می شوند.

برای ایران، این تحولات هم فرصت است و هم تهدید. فرصت از این جهت که خلأ ناشی از بازآرایی بلوک های تجاری، فضایی برای کشورهای غیرمتعهد و اقتصادهای منطقه ای ایجاد می کند تا نقش میانجی و کریدور ایفا کنند. ایران با موقعیت جغرافیایی منحصربه فرد، ذخایر انرژی و نیروی انسانی تحصیل کرده، می تواند در نظم نوین، جایگاهی «گره ای نه حاشیه ای» بیابد. تهدید از این جهت که در نظم بلوکی، حاشیه نشینی اقتصادی به حاشیه نشینی راهبردی تبدیل می شود. ایران اگر نتواند در هیچ یک از این بلوک ها یا در مناطق خاکستری، موقعیت خود را تثبیت کند، به تماشاگر تحولات تبدیل خواهد شد.

راهبرد مؤثر برای ایران، نه تقابل کامل با نظام جهانی است و نه انفعال در برابر بازآرایی آن. ایران نیازمند راهبرد «پیوند هوشمند» است: تنوع بخشی به شرکای تجاری با اولویت همسایگان و اقتصادهای نوظهور، توسعه کریدورهای زمینی و ریلی برای کاهش وابستگی به مسیرهای دریایی پرریسک، ایجاد سازوکارهای بیمه و تسویه جایگزین، و تقویت دیپلماسی تجاری برای تضمین استمرار عرضه. تجربه جهانی نشان می دهد کشورهایی که توانسته اند ریسک سیاسی را به هزینه قابل مدیریت تبدیل کنند، جایگاه خود را در زنجیره ارزش حفظ کرده اند.

نکته مهم آن است که در نظم نوین، دیپلماسی تجاری دیگر حاشیه ای بر سیاست خارجی نیست، بلکه هسته آن است. کشورهایی که بتوانند میان امنیت و کارایی، تعادل هوشمندانه برقرار کنند و در بلوک بندی های نوظهور، موقعیت «گره ای» بیابند، برنده این دور از رقابت خواهند بود. برای ایران، این یعنی عبور از شعار «خودکفایی» به سوی راهبرد «پیوند هوشمند» با اقتصاد جهانی؛ راهبردی که در آن مزیت جغرافیایی، انرژی و نیروی انسانی، به ابزار چانه زنی در نظم نوین تبدیل شود، نه به اسیر تحریم و انزوا.

بازار جهانی دیگر بازار رقابت بر سر «قیمت» نیست؛ بازار رقابت بر سر «اطمینان» است. ایران برای حفظ سهم خود، ناچار است از مزیت نسبی صرف به مزیت نهادی و لجستیکی گذار کند. در غیر این صورت، اقتصاد سیاسی مرکانتیلیسم دیجیتال، به جای فرصت، به تهدیدی وجودی برای جایگاه اقتصادی کشور تبدیل خواهد شد. زمان برای تصمیم گیری راهبردی، کوتاه است و رقبا در حال بستن درها هستند.

تگ ها مرکانتیلیسم دیجیتال