شعر ماندگار به زبان مخاطب تبدیل می شود

به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، حسین یاوری، شاعر و پژوهشگر در آیین بزرگداشت استاد صغیر اصفهانی که عصر چهارشنبه، 25 شهریورماه، به همت انتشارات سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری اصفهان و مرکز آفرینش های ادبی قلمستان در موزه هنرهای معاصر اصفهان برگزار شد، با طرح این پرسش که چگونه یک شعر از صفحه کتاب عبور می کند و وارد حافظه جمعی مخاطب می شود، اظهار کرد: گاهی بیتی را به خاطر می آوریم، بی آنکه تمام شعر را خوانده باشیم؛ ممکن است آن بیت را در مجلسی، از زبان یکی از نزدیکان، در یک آیین یا در موقعیتی از زندگی شنیده باشیم و سال ها بعد، در شرایطی مشابه، همان بیت دوباره به زبان ما بازگردد.

وی ادامه داد: بر همین اساس، عنوان این بحث را «شنیدن مخاطب صغیر» انتخاب کردم؛ زیرا مسئله اصلی فقط بررسی ویژگی های درونی شعر صغیر نیست، بلکه بررسی رابطه ای است که میان شعر و مخاطب شکل گرفته است.

شنیدن، فراتر از دریافت صوتی کلمات

این شاعر با بیان اینکه منظور از شنیدن صرفاً دریافت صوتی کلمات نیست، گفت: شنیدن فرآیندی دریافتی است که در آن مخاطب با حافظه، تجربه، باور و انتظار خود به شعر نزدیک می شود.

وی افزود: در مطالعات ادبی معمولاً برای شناخت جایگاه شاعر به ویژگی های متن، از جمله زبان، تصویر، موسیقی، تخیل، ساختار و میزان نوآوری توجه می شود؛ اما درباره شاعرانی که شعرشان از محدوده کتاب فراتر رفته و در حافظه جمعی و مجالس آیینی حضور پیدا کرده اند، پرسش دیگری نیز مطرح می شود و آن اینکه چه ویژگی هایی باعث می شود یک شعر شنیده شود، باقی بماند و دوباره مورد استفاده قرار گیرد.

یاوری، صغیر اصفهانی را نمونه ای مناسب برای بررسی این پرسش دانست و تصریح کرد: هدف این بررسی، تعیین رتبه نهایی صغیر میان شاعران نیست، بلکه حضور شعر او در فضای آیینی و تجربه مخاطبان، امکان مطالعه رابطه میان مخاطب و متن را فراهم کرده است.

وی با اشاره به اهمیت این موضوع برای شعر امروز بیان کرد: این زاویه نگاه برای شعر امروز نیز اهمیت دارد؛ به ویژه برای شاعران آیینی و شاعران حوزه مقاومت که مسئله مخاطب را در کنار متن و زیبایی آن مورد توجه قرار می دهند.

این پژوهشگر توضیح داد: شاعر با مخاطبی مواجه است که پیش از شعر، حافظه فرهنگی، تجربه تاریخی و احساس جمعی دارد. شعری که بتواند با این زمینه وارد ارتباط شود، ممکن است از اثری شخصی فراتر رود و به بخشی از زبان یک جامعه تبدیل شود.

وی درباره روش بررسی آثار صغیر گفت: برای نزدیک شدن به این پرسش، مجموعه ای از آثار صغیر از منظر چند مؤلفه، از جمله زبان و ساختار جمله، وابستگی به پیش دانسته های فرهنگی، تصویر و روایت، تکرار و قابلیت نقل مستقیم بررسی شد. مبنای این بررسی، خوانش و درجه بندی 66 متن از مجموعه آثار صغیر بود.

یاوری اضافه کرد: استفاده از این داده ها با هدف جایگزین کردن عدد به جای تحلیل نیست، بلکه ایجاد زبانی دقیق تر برای صحبت درباره ویژگی هایی است که امکان دارد در شنیده شدن شعر نقش داشته باشند.

سادگی زبان در برابر پیچیدگی دریافت

وی یکی از یافته های این بررسی را رابطه میان سادگی زبان و پیچیدگی دریافت دانست و یادآور شد: در 63 متن از 66 متن، ساختمان جمله نسبتاً کم دشوار و آسان فهم بود؛ یعنی مخاطب برای دنبال کردن ارتباط اجزای کلام در ساختار جمله معمولاً با مانع زبانی روبه رو نمی شود.

این شاعر اظهار کرد: در 34 متن، این روشنی زبانی با وابستگی دیگری همراه می شود و آن، جهانی است که از دانسته های پیشافرهنگی متن رخ می نماید. یک شعر ممکن است از نظر جمله بندی و تکنیک ساده باشد، اما برای دریافت کامل معنا به شناخت یک نشانه فرهنگی، واقعه تاریخی یا حافظه مشترک نیاز داشته باشد. بنابراین، باید میان سه سطح تفاوت گذاشت؛ فهمیدن جمله، شناختن اشاره و تجربه کردن معنا. این سه مرحله یکی نیستند.

وی تأکید کرد: ارتباط شعر با مخاطب فقط از مسیر آشنایی فرهنگی شکل نمی گیرد و ساختار خود شعر نیز اهمیت دارد. گاهی تصور می شود شعری که مخاطب گسترده ای دارد، الزاماً ساده و فاقد پیچیدگی و تکنیک است، اما این بررسی چنین نتیجه ای را تأیید نمی کند. در این آثار، تصویر، تقابل، خطاب، توازی و دیگر امکانات بیانی حضور دارند.

یاوری گفت: پرسش اصلی این نیست که آیا تکنیک در شعر وجود دارد یا نه؛ بلکه باید پرسید تکنیک چگونه در مسیر دریافت مخاطب عمل می کند.

از روایت تا تبدیل شعر به زبان مخاطب

یاوری ادامه داد: اثرگذاری این بیت فقط در آرایه لفظی «تیشه» و «ریشه» نیست؛ این دو واژه پس از روایت شکل گرفته اند. مخاطب ابتدا داستان را دنبال، سپس نتیجه اخلاقی را دریافت می کند و در کنار آن با زیبایی و تکنیک روبه رو می شود. تکنیک جدا از تجربه خواندن عمل نمی کند، بلکه در مسیر تجربه مخاطب فعال می شود.

وی یکی دیگر از ویژگی های قابل بررسی در آثار صغیر را قابلیت نقل مستقل دانست و یادآور شد: منظور از نقل مستقل، بخش هایی از اثر است که به صورت جداگانه دارای ماهیت مستقلی باشند و بتوان آن ها را جدا از متن اولیه مورد استفاده قرار داد.

این شاعر بیان کرد: در این مجموعه، 55 متن از 66 متن ظرفیت نسبتاً زیادی برای جداکردن بخش هایی از خود داشتند. این عدد به معنای آن نیست که همه این ابیات در جامعه به تکیه کلام یا ضرب المثل تبدیل شده اند؛ برای چنین ادعایی باید شواهد کاربردی اجتماعی به صورت جداگانه بررسی شود، اما نشان می دهد بخشی از این شعرها امکان انتقال از موقعیت اولیه خود به موقعیتی تازه را داشته اند.

وی افزود: مخاطب ممکن است تمام شعر را حفظ نکند، اما یک بیت را برای بیان تجربه خودش انتخاب کند. در این مرحله، شعر از زبان شاعر به زبان مخاطب منتقل می شود.

سه مرحله برای شنیدن شعر

یاوری در جمع بندی این پژوهش گفت: اگر بخواهیم مفهوم شنیدن مخاطب را جمع بندی کنیم، می توان سه مرحله را پیشنهاد داد؛ در مرحله نخست، شعر باید امکان ورود زبانی داشته باشد؛ در مرحله دوم باید بتواند با حافظه فرهنگی مخاطب هدف خود ارتباط برقرار کند و در مرحله سوم، امکان استفاده دوباره در زندگی مخاطب را فراهم آورد.

وی اضافه کرد: شاید ماندگاری شعر نه فقط در لحظه سرایش، بلکه در همین مرحله سوم آشکار شود؛ زمانی که شعر به ابزاری برای فهم و بیان تجربه انسانی مخاطب تبدیل می شود.

این شاعر و پژوهشگر در پایان گفت: این بررسی هنوز علت نهایی ماندگاری صغیر را به اثبات نمی رساند و درباره جایگاه او در مقایسه با دیگران نیز حکمی قطعی صادر نمی کند، اما مسیری برای مطالعه شعر پیشنهاد می دهد؛ برای شناخت یک اثر فقط نباید پرسید چه چیزی در شعر وجود دارد، بلکه باید پرسید این ویژگی ها چگونه شنیده می شوند.

بزرگداشت مردی از جنس خاک اصفهان

سپس، عباس شاه زیدی(خروش) با اشاره به مفهوم «صغیر» و رمز ماندگاری صغیر اصفهانی اظهار کرد: رمز کبیر شدن صغیر، حقیقتاً در این بود که خود را در این وادی صغیر یافت. امیدوارم ما نیز چنین باشیم و عنانیت را کنار بگذاریم و خودبینی در وجودمان نباشد.

وی با بیان اینکه بزرگداشت صغیر اصفهانی صرفاً تجلیل از یک نظریه پرداز یا صاحب نظر دانشگاهی نیست، گفت: امروز جمع نشده ایم تا از یک نظریه پرداز یا صاحب نظر آکادمیک یاد کنیم؛ جمع شده ایم تا به یاد مردی باشیم که معلم خاک بود؛ مردی که دفتر دل های اصفهانی ها را با کلام شعر خود نوشت.

این شاعر افزود: مرگ صغیر درواقع یک زیست انسانی و آغاز حیاتی بی پایان در قلب زبان بود. استاد صغیر از جنس همین خاک و همین کوچه پس کوچه های اصیل اصفهان بود.

وی تصریح کرد: صغیر شاعر ماهری بود که زندگی واقعی را شناخته بود و به ما آموخت که برای شاهدبودن، به بینایی دل نیاز داریم. او با همان زبان سلیس، روان و پرمعنای خود توانست کاری کند که بسیاری از ادیبان با تحصیلات عالی به آن نمی رسند؛ در دل مردم نشست، چراکه از دل مردم بود.

شاه زیدی در ادامه، غزلی را که برای صغیر اصفهانی سروده بود، قرائت کرد و در بخشی از آن چنین گفت: «روشنـی بخش هر ضمیر شدی/ در جوانی مراد و پیر شدی/ آن قدر گفتی از سلاسل عشق/ تا به این سلسله اسیر شدی/ در شبابی که اوج آمال است/ سالکی در همین مسیر شدی...»

یادآور می شود، محسن ناصحی، شاعر اصفهانی نیز در این مراسم به شعرخوانی پرداخت.

انتهای پیام