رتبه جهانی ایران، در تولید و صادرات خرما

به گزارش گروه کشاورزی و محیط زیست خبرگزاری صداوسیما، هم زمان با 25 شهریورماه، «روز ملی خرما»، ارزیابی آخرین کارنامه عملکردی بخش کشاورزی و تجارت خارجی حاکی از آن است که جمهوری اسلامی ایران با تولید سالانه بالغ بر 1 میلیون و 300 تا 1 میلیون و 350 هزار تن خرما، جایگاه خود را در رتبه دوم تا سوم تولیدکنندگان عمده این محصول راهبردی در سطح بین المللی تثبیت کرده است.

ایران با اختصاص بیش از 250 هزار هکتار از اراضی کشاورزی جنوب و جنوب شرقی به نخلستان ها، 21 درصد از مجموع سطح زیر کشت نخل در جهان و حدود 18 درصد از کل محصول خرمای سیاره زمین را در اختیار دارد و از منظر گستردگی ژنتیکی و تنوع ارقام تجاری، بدون رقیب در رتبه نخست جهان ایستاده است.

 رتبه جهانی و جغرافیای تولید نخلستان ها

در جدول رده بندی جهانی، کشور مصر با اتکا به نخلستان های تجاری متراکم رتبه نخست تناژ تولید را دارد و ایران و عربستان سعودی شانه به شانه در جایگاه های دوم و سوم در نوسان هستند.

قطب های اصلی خرمای کشور شامل استان های کرمان (با مرکزیت بم، جیرفت و کهنوج)، سیستان و بلوچستان، خوزستان، فارس، بوشهر و هرمزگان است. ایران مهد تولید ارقام ارزشمندی نظیر «پیارم» (گران ترین و مرغوب ترین خرمای صادراتی)، «مضافتی» (پرمصرف ترین رقم تر)، «کبکاب»، «زاهدی»، «شاهانی»، «کلوته» و «استعمران» است که از نظر عطر، طعم و بافت در بازار های جهانی بی نظیر ارزیابی می شوند.

 تراز صادراتی؛ سهم 25 درصدی از بازار بین المللی

بر پایه گزارش های آماری گمرک و تشکل های تخصصی نظیر انجمن ملی خرمای ایران، حجم صادرات سالانه این محصول مرز 350 تا 390 هزار تن را پشت سر گذاشته و ارزآوری آن سالانه بین 350 تا 400 میلیون دلار ثبت شده است. این حجم، معادل نزدیک به 25 درصد از سهم فیزیکی مبادلات خرما در بازار های فرامرزی است.

خرمای ایرانی هم اکنون به سفره های بیش از 82 کشور دنیا راه می یابد که عمده ترین مقاصد آن شامل:

هند و پاکستان: بزرگ ترین مشتریان وزنی و تجاری (به ویژه در ارقام زاهدی و مضافتی).

ترکیه، قزاقستان و روسیه: بازار های عمده منطقه ای و حوزه اوراسیا.

چین و کشور های حاشیه خلیج فارس: بازار های رو به رشد با تقاضای فزاینده.

در میان ارقام صادراتی، خرمای مضافتی با سهمی بیش از 45 درصد، در صدر سبد صادراتی قرار دارد و پس از آن ارقام خشک و نیمه خشک زاهدی و استعمران قرار گرفته اند.

ساختار مصرف داخلی؛ تأمین امنیت غذایی خانوار

نزدیک به 60 تا 65 درصد از کل خرمای تولیدی کشور (بیش از 800 هزار تن) به مصرف بازار داخلی اختصاص می یابد. سرانه مصرف خرما در ایران سالانه حدود 7 تا 9 کیلوگرم برآورد می شود که در مقایسه با سرانه مصرف جهانی (کمتر از 1 کیلوگرم) بسیار چشمگیر است.

این محصول علاوه بر مصرف روزمره و اوج گیری تقاضا در ایام ماه مبارک رمضان، به عنوان یکی از اجزای اصلی تأمین کالری و سلامت در سبد غذایی اقشار مختلف و تأمین کننده ماده اولیه برخی کارخانجات صنایع تبدیلی سنتی و مدرن محسوب می شود.

چالش ها و دست انداز های توسعه صنعت خرما

با وجود ظرفیت های اقلیمی، ریشه دار بودن این کشت و حجم تولید بالا، فعالان اقتصادی، صادرکنندگان و نخل داران بر این باورند که صنعت خرمای ایران با مجموعه ای از چالش های ساختاری روبه روست که مانع از دستیابی به درآمد ارزی متناسب (بالای 700 میلیون دلار) می شود:

بهره وری پایین در واحد سطح: عملکرد تولید در نخلستان های کشور به طور میانگین حدود 4 تا 5 تن در هکتار است؛ در حالی که این رقم در مزارع الگویی برخی کشور ها مانند مصر و امارات به دلیل به کارگیری فناوری های به زراعی و تغذیه مدرن به بیش از 15 تا 25 تن در هکتار می رسد.

فرسودگی نخلستان ها و بحران آب:افت شدید سفره های آب زیرزمینی، شوری منابع آب و خاک، و وجود نخل های مسن با باردهی غیراقتصادی لزوم اجرای طرح های اصلاح، نوسازی و بازکاشت با ارقام پایه کشت بافتی را دوچندان کرده است.

ضایعات سنگین و ضعف زنجیره سرد: به دلیل شیوه های سنتی برداشت، کمبود تجهیزات مکانیزه و کمبود انبار ها و سردخانه های استاندارد کنترل اتمسفر در مجاورت نخلستان ها، میزان ضایعات محصول در مراحل پس از برداشت به 20 تا 30 درصد می رسد.

خام فروشی و تاراج ارزش افزوده در بسته بندی:سهم بالایی از خرمای صادراتی همچنان در کارتن های سنتی یا به صورت فله ارسال می شود. کشور های واسطه نظیر ترکیه یا امارات همین محصول را با فرآوری، بسته بندی های لوکس و برندینگ مجدد، با قیمت هایی تا 4 برابر نرخ خرید، در فروشگاه های زنجیره ای اروپا عرضه می کنند.

موانع پولی، ارزی و مقررات خلق الساعه: مسائلی از قبیل محدودیت های ناشی از الزام بازگشت ارز صادراتی (پیمان سپاری)، نوسانات نرخ ارز و وضع ممنوعیت ها یا عوارض سنگین ناگهانی در ماه های منتهی به رمضان، موجب بی اعتمادی مشتریان خارجی و از دست رفتن بازار های پایدار اروپایی و صادراتی شده است.

کارشناسان معتقدند در صورتی که اصلاح ساختار نخلستان ها، صنعتی سازی برداشت، توسعه زنجیره فرآوری (تولید خمیر خرما، قند مایع، الکل و شیره صنعتی) و حمایت از برندسازی ملی در اولویت دستگاه های اجرایی قرار گیرد، درآمد صادراتی این محصول قابلیت جهش به مرز یک میلیارد دلار را خواهد داشت.