نیکوکاری در عصر شبکه های اجتماعی

به گزارش ایکنا از البرز؛ کمک به دیگران زمانی کنشی شخصی و دور از نگاه عمومی بود اما شبکه های اجتماعی مرز میان امر خصوصی و عمومی را تا حد زیادی تغییر داده است. امروز تصویر توزیع بسته های معیشتی، پرداخت هزینه درمان، تهیه جهیزیه یا اطعام نیازمندان می تواند در چند دقیقه در معرض دید هزاران نفر قرار گیرد و حتی به ابزاری برای جذب مشارکت عمومی تبدیل شود. این تغییر، اگرچه ظرفیت تازه ای برای گسترش فرهنگ نیکوکاری ایجاد کرده، پرسش های اخلاقی و فرهنگی تازه ای نیز به همراه آورده است؛ از جمله اینکه در چه نقطه ای ترویج کار خیر به نمایش خیرخواهی تبدیل می شود و آیا برای جلب مشارکت عمومی می توان زندگی و وضعیت انسان نیازمند را در معرض دید قرار داد؟ مسئله را نمی توان با دوگانه خیر و ریا توضیح داد. گاهی انتشار یک اقدام خیرخواهانه، زمینه مشارکت دیگران را فراهم می کند و گاهی همین انتشار، فرد نیازمند را به ابزاری برای تولید محتوای اثرگذار تبدیل می کند. به همین دلیل، مرز میان اطلاع رسانی درباره خیر، الگوسازی اجتماعی، کسب اعتبار و خودنمایی، نیازمند بررسی دقیق تری است.

نیکوکاری در منطق جدید رسانه ای

حسین اصغری، پژوهشگر فرهنگ و رسانه در گفت وگو با ایکنا با اشاره به تغییر ماهیت ارتباطات اجتماعی در عصر شبکه های اجتماعی اظهار کرد: یکی از مهم ترین تغییراتی که رسانه های اجتماعی ایجاد کرده است، تبدیل بسیاری از کنش های خصوصی به کنش های عمومی و قابل مشاهده است. افراد امروز نه تنها درباره دیدگاه ها و سبک زندگی خود، بلکه درباره رفتارهای اخلاقی و اجتماعی شان نیز روایت تولید می کنند و نیکوکاری هم در همین چارچوب قرار گرفته است. وی افزود: این تغییر را نمی توان ذاتا منفی دانست. جامعه برای گسترش رفتارهای خیرخواهانه به الگو نیاز دارد و مشاهده یک رفتار مثبت می تواند انگیزه مشارکت ایجاد کند. وقتی فردی تجربه خود را از یک اقدام خیر منتشر می کند و افراد دیگری نیز به آن می پیوندند، رسانه به سازوکاری برای گسترش سرمایه اجتماعی تبدیل شده است. این کارشناس فرهنگی توضیح داد: مسئله زمانی پیچیده می شود که منطق رسانه بر خود کنش خیرخواهانه غلبه کند. در شبکه های اجتماعی، محتوایی که بیشتر دیده شود، بیشتر بازنشر شود و واکنش بیشتری دریافت کند، از نظر الگوریتمی نیز شانس بیشتری برای دیده شدن پیدا می کند. در نتیجه ممکن است به تدریج نوعی انگیزه برای تولید محتوای احساسی تر و تاثیرگذارتر شکل بگیرد و کار خیر نیز از این منطق جدا نماند. وی توضیح داد: در چنین شرایطی، ممکن است تصویر یک فرد نیازمند به دلیل تأثیر عاطفی بالاتر، بیشتر دیده شود و همین مسئله تولیدکننده محتوا را به سمت نمایش جزئیات بیشتری از زندگی اش سوق دهد. اینجاست که باید میان روایت یک مسئله اجتماعی و نمایش رنج یک انسان تفاوت قائل شویم. این پژوهشگر فرهنگ و رسانه، گفت: باید پرسید چه کسی سوژه روایت است، چه اطلاعاتی از زندگی اش منتشر می شود، آیا رضایت آگاهانه وجود دارد و آیا فرد دریافت کننده کمک بعدا ممکن است از انتشار این اطلاعات آسیب ببیند یا احساس تحقیر کند. در واقع، اخلاق نیکوکاری در فضای دیجیتال تا حد زیادی با اخلاق بازنمایی انسان گره خورده است. اصغری تصریح کرد: اگر هدف، جذب مشارکت عمومی است، لازم نیست همیشه هویت یا چهره فرد نیازمند در معرض نمایش قرار گیرد. می توان درباره مسئله اجتماعی، میزان نیاز، روند جمع آوری کمک و نتیجه آن اطلاع رسانی کرد، بدون آنکه شأن انسانی فرد دریافت کننده کمک به بخشی از محتوای تبلیغاتی تبدیل شود. آیا دیده شدن خیر با اخلاص منافات دارد؟ در ادامه، پژوهشگر اخلاق اسلامی با اشاره به جایگاه نیت در ارزیابی اعمال در اخلاق دینی اظهار کرد: در اخلاق اسلامی، نیت یکی از ارکان اساسی ارزش اخلاقی عمل است، اما از این مسئله نمی توان نتیجه گرفت که هر عمل خیری که در معرض دید دیگران قرار بگیرد، لزوما ریاکارانه است. آشکار بودن عمل و ریا دو مفهوم یکسان نیستند. وی افزود: قرآن کریم در آیه 271 سوره بقره درباره صدقات می فرماید: اگر صدقات را آشکار کنید، نیکوست و اگر آنها را پنهان کنید و به نیازمندان بدهید، برای شما بهتر است. بنابراین در نگاه دینی، اصل اظهار عمل خیر به صورت مطلق نفی نشده است. باید دید اظهار این عمل با چه انگیزه ای صورت می گیرد و چه پیامدی دارد. این پژوهشگر ابراز کرد: اگر فردی اقدام خیرخواهانه خود را با هدف تشویق دیگران، ایجاد اعتماد یا فراهم کردن زمینه مشارکت عمومی معرفی کند، صرف انتشار آن نمی تواند دلیل بر فقدان اخلاص باشد. حتی در برخی شرایط، پنهان کردن کامل یک فعالیت خیر ممکن است باعث شود ظرفیت اجتماعی آن دیده نشود و افراد دیگری که می توانند مشارکت کنند، از وجود آن بی خبر بمانند. اصغری گفت: در مقابل، زمانی که اصل عمل خیر به وسیله ای برای ساختن تصویر مطلوب از خود تبدیل شود، مسئله متفاوت است. اگر فرد بیش از آنکه دغدغه رفع نیاز داشته باشد، در پی ثبت و انتشار لحظه کمک، دریافت تحسین و افزایش اعتبار اجتماعی خود باشد، باید نسبت به انگیزه اخلاقی عمل تأمل کرد. این کارشناس اخلاق اسلامی، گفت: ما نباید درباره اشخاص به سرعت حکم کنیم که فلان فرد ریاکار است. آنچه می توان درباره آن سخن گفت، ساختار و شیوه عمل است. می توان پرسید آیا این شیوه انتشار، ضرورت داشته است؟ آیا راهی برای حفظ کرامت نیازمند وجود داشته؟ آیا فرد دریافت کننده کمک به انتشار اطلاعات خود رضایت داشته است؟ و آیا هدف اصلی، حل مسئله بوده یا ساختن یک تصویر اجتماعی از خیرخواه؟ وی با تأکید بر اینکه یکی از مهم ترین مسائل در این زمینه، حفظ کرامت نیازمند است، گفت: در اخلاق اسلامی، کمک کردن به انسان نباید با تحقیرش همراه شود. اگر کسی برای دریافت یک کمک مالی ناچار شود فقرش را در مقابل دوربین به نمایش بگذارد، باید پرسید آیا این شیوه با شأن انسانی اش سازگار است یا خیر. این پژوهشگر دینی افزود: گاهی ممکن است گفته شود که انتشار این تصاویر باعث جمع آوری کمک بیشتری می شود. اما نتیجه مطلوب، همیشه وسیله را توجیه نمی کند. اگر بتوان همان هدف را از طریق دیگری دنبال کرد، مثلا بدون نمایش چهره فرد یا بدون انتشار جزئیات خصوصی زندگی او، از نظر اخلاقی این شیوه ارجح است. اصغری گفت: البته این مسئله نیز نباید به یک حکم مطلق تبدیل شود. ممکن است در یک پویش، خود فرد نیازمند با آگاهی و رضایت کامل تصمیم بگیرد که داستان زندگی اش را روایت کند تا از این طریق بتواند حمایت عمومی دریافت کند. در اینجا باید رضایت، آگاهی از پیامدهای انتشار و حفظ شأن انسانی او مورد توجه قرار گیرد.

از ترویج خیر تا مصرف رنج

این پژوهشگر فرهنگ و رسانه اظهار کرد: یکی از آسیب های احتمالی اقتصاد توجه در شبکه های اجتماعی این است که محتوای عاطفی و تکان دهنده معمولا شانس بیشتری برای دیده شدن دارد. بنابراین ممکن است به صورت ناخواسته، رنج و محرومیت انسان ها به ماده اولیه تولید محتوای پرمخاطب تبدیل شود. وی افزود: اینجا تفاوت مهمی میان جلب توجه نسبت به یک مسئله و مصرف رنج برای جلب توجه وجود دارد. رسانه باید بتواند درباره فقر، بیماری یا محرومیت سخن بگوید، اما نباید برای اثرگذاری بیشتر، کرامت فرد گرفتار را قربانی کند. این کارشناس فرهنگی گفت: حتی در حوزه خیریه ها نیز بهتر است روایت ها از نمایش فرد نیازمند به سمت روایت مسئله اجتماعی حرکت کنند. به جای اینکه بگوییم یک خانواده را با نمایش شرایط اسفبار زندگی اش نجات دادیم، می توان درباره مسئله مسکن، هزینه درمان، فقر آموزشی یا نیاز به اشتغال سخن گفت و مخاطب را به مشارکت در حل مسئله دعوت کرد. به نظر می رسد مسئله اصلی در مواجهه نیکوکاری با شبکه های اجتماعی، حذف رسانه از فرایند خیرخواهی نیست؛ بلکه یافتن شیوه ای اخلاقی برای استفاده از ظرفیت رسانه است. شبکه اجتماعی می تواند منابع بیشتری برای یک کار خیر فراهم کند، افراد بیشتری را با یک مسئله اجتماعی آشنا کند و مشارکت عمومی را افزایش دهد؛ اما همین ابزار، اگر بدون ملاحظه اخلاقی به کار گرفته شود، می تواند انسان نیازمند را به سوژه ای برای جلب توجه تبدیل کند. از این منظر، مرز میان ترویج خیر و نمایش خیر را نتوان در دیده شدن جست وجو کرد. مسئله مهم تر این است که چه چیزی دیده می شود، با چه هدفی دیده می شود و هزینه این دیده شدن را چه کسی می پردازد. کار خیر می تواند روایت شود، اما روایتش نباید به قیمت از دست رفتن کرامت کسی باشد که قرار است از آن خیر بهره مند شود. شاید اخلاق نیکوکاری در عصر شبکه های اجتماعی بیش از هر زمان دیگری به این پرسش نیاز دارد که چگونه می توان خیر را تکثیر کرد، بدون آنکه انسان به ابزار تکثیر آن تبدیل شود. انتهای پیام