ایمان متعادل؛ الگویی قرآنی برای پیوند عقل، عبادت و اخلاق

حجت الاسلام والمسلمین سیدمسعود عمرانی، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان، در گفت وگو با خبرنگار ایکنا از خراسان رضوی، در تبیین شاخص های ایمان متعادل از منظر قرآن و سیره پیامبر اکرم(ص)، اظهار کرد: قرآن کریم مسلمانان را امت وسط معرفی می کند تا الگویی برای دیگران باشند. واژه «وسط» در این تعبیر به معنای حد وسط هندسی نیست، بلکه به معنای عدالت، اعتدال و انتخاب بهترین راه است. بر این اساس، دینداری مطلوب، دینداری ای است که انسان را از افراط و تفریط دور کرده و به سمت تعادل در ابعاد مختلف زندگی هدایت کند.

وی ادامه داد: سیره پیامبر اکرم(ص) سراسر تجلی اصل اعتدال بود و حضرت علی(ع) در توصیف سیره آن حضرت از تعبیر «سیرته القصد» استفاده کرده است؛ یعنی سیره و رفتار پیامبر(ص) بر میانه روی و اعتدال استوار بود. این اعتدال تنها در عبادت خلاصه نمی شد، بلکه در رفتار فردی، روابط اجتماعی، اخلاق، برخورد با دیگران و حتی شرایط دشوار و جنگ نیز نمود داشت و پیامبر(ص) همواره تلاش می کرد از افراط و تفریط فاصله بگیرد.

اعتدال در عبادت؛ فاصله گرفتن از افراط

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان، با اشاره به اعتدال در عبادت به عنوان یکی از مهم ترین شاخص های ایمان متعادل، بیان کرد: پیامبر اکرم(ص) ضمن تأکید بر عبادت خالصانه، از افراط در عبادت نیز نهی می کرد؛ برای مثال، شب بیداری های مداوم و روزه های پیاپی، اگر موجب غفلت انسان از سایر وظایف زندگی شود، با الگوی دینداری متعادل سازگار نیست.

عمرانی افزود: پیامبر اکرم(ص) در این زمینه می فرمود: من نماز می خوانم و می خوابم، روزه می گیرم و افطار می کنم، می خندم و می گریم و هر کس از روش من روی بگرداند، از من نیست. این بیان نشان می دهد که در سیره نبوی، عبادت از زندگی طبیعی انسان جدا نیست و فرد نباید به بهانه رسیدن به معنویت، دیگر مسئولیت ها و وظایف خود را نادیده بگیرد.

ایمان متعادل میان بیم و امید

وی با اشاره به دیگر شاخص ایمان متعادل، اظهار کرد: مؤمن راستین باید میان بیم و امید توازن برقرار کند؛ یعنی هم به لطف و رحمت خداوند امیدوار باشد و هم از عذاب و کیفر او بیم داشته باشد. هیچ یک از این دو حالت نباید به صورت افراطی بر شخصیت انسان غلبه کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان ادامه داد: افراط در ترس می تواند انسان را به ناامیدی بکشاند و تفریط در امید نیز ممکن است موجب غفلت شود. بنابراین، ایمان متعادل اقتضا می کند که مؤمن همواره در کنار امید به رحمت الهی، نسبت به مسئولیت ها و اعمال خود نیز احساس مسئولیت داشته باشد و از سوی دیگر، ترس از کیفر الهی نباید او را به ناامیدی از رحمت خداوند برساند.

عقلانیت؛ نقطه مقابل افراط و تفریط

عمرانی با تأکید بر نقش عقلانیت در شکل گیری ایمان متعادل، گفت: امیرالمؤمنین علی(ع) می فرماید جاهل دیده نمی شود، جز اینکه یا افراط می کند یا تفریط. بر اساس این سخن، اعتدال شأن عقل است و افراط و تفریط می تواند محصول جهل و ناآگاهی باشد. بنابراین، هرچه شناخت انسان از مبانی دینی عمیق تر و عقلانی تر باشد، زمینه گرفتار شدن او در برداشت های افراطی و تفریطی کاهش پیدا می کند.

وی تصریح کرد: دینداری متعادل با فهم، اندیشه و شناخت صحیح از معارف دینی ارتباط دارد و نمی توان تنها با تکیه بر ظواهر یا برداشت های شخصی، درباره مسائل دینی قضاوت کرد. انسان مؤمن باید بتواند میان آموزه های اصیل دین و برداشت های نادرست یا افراطی تمایز قائل شود و برای رسیدن به چنین فهمی، از عقل و دانش بهره بگیرد.

مهرورزی و عدالت در سیره پیامبر(ص)

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان، با اشاره به ترکیب مهرورزی و عدالت در سیره پیامبر اکرم(ص)، بیان کرد: سیره پیامبر(ص) ترکیبی از رحمت و قاطعیت بود. آن حضرت مهربان بود، اما مهربانی او به معنای ضعف نبود؛ فروتن بود، اما فروتنی او به معنای خواری نبود و در جنگ نیز از اصول عدالت خارج نمی شد.

عمرانی افزود: این مسئله نشان می دهد که اعتدال به معنای بی تفاوتی یا کنار گذاشتن اصول نیست. انسان می تواند در جایگاه خود مهربان و رحیم باشد و در عین حال، هنگامی که مسئله عدالت و اصول مطرح است، قاطعیت داشته باشد. سیره پیامبر اکرم(ص) نمونه ای از همین جمع میان رحمت، عدالت، قاطعیت و فروتنی است.

عمرانی افزود: دینداری نباید تنها در مجموعه ای از رفتارهای ظاهری و فردی خلاصه شود، بلکه باید آثار آن در نحوه رفتار انسان با خانواده، جامعه و دیگران نیز دیده شود. اگر ایمان انسان موجب افزایش اخلاق، مسئولیت پذیری، خدمت به دیگران و رعایت حقوق مردم نشود، باید نسبت به کیفیت و نحوه تربیت دینی بازاندیشی کرد.

گفت وگو و احترام متقابل به جای تکفیر و طرد

وی با تأکید بر ضرورت احترام متقابل و گفت وگو در جامعه، بیان کرد: به جای تکفیر و طرد، باید فرهنگ گفت وگو، احترام متقابل و مدارا با قرائت های متفاوت را در جامعه نهادینه کرد. این مسئله به معنای پذیرفتن همه دیدگاه ها بدون نقد نیست، بلکه به معنای ایجاد فضایی است که افراد بتوانند دیدگاه های خود را مطرح کرده و با احترام و منطق درباره اختلافات گفت وگو کنند.

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان ادامه داد: قرآن و سیره اهل بیت(ع) این مؤلفه ها را به عنوان رمز امنیت پایدار معرفی کرده اند. جامعه ای که در آن اختلاف دیدگاه به سرعت به طرد، تکفیر و دشمنی تبدیل شود، نمی تواند به انسجام و امنیت پایدار دست پیدا کند. از این رو، گفت وگو و احترام متقابل باید به بخشی از تربیت دینی و اجتماعی افراد تبدیل شود.

شناخت اولویت ها؛ مهم را از مهم تر تشخیص دهیم

عمرانی با اشاره به اهمیت شناخت اولویت ها در تربیت دینی متعادل، اظهار کرد: یکی دیگر از مؤلفه های مهم در این زمینه، توجه به اصل «الاهم و فالاهم» است؛ یعنی انسان باید بتواند مهم را از مهم تر تشخیص دهد و در شرایط مختلف بر اساس اولویت های واقعی تصمیم بگیرد.

وی افزود: در تربیت دینی متعادل باید از پرداختن افراطی به مستحبات در شرایطی که واجبات و ضروریات زندگی مورد غفلت قرار می گیرند، پرهیز کرد. دینداری متعادل به این معناست که انسان در کنار توجه به عبادت و مستحبات، مسئولیت های ضروری خود در برابر خانواده، جامعه، اخلاق و حقوق دیگران را نیز جدی بگیرد و میان بخش های مختلف زندگی خود توازن برقرار کند.

ایمان متعادل؛ بینشی عمیق، نه سازشی سطحی

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان در جمع بندی مباحث خود، ایمان متعادل را یک سازش سطحی ندانست و گفت: ایمان متعادل یک بینش عمیق است که در آن عقل و وحی، دنیا و آخرت و عبادت و اخلاق در هماهنگی کامل قرار می گیرند. چنین ایمانی انسان را نه به افراط و جمود می کشاند و نه به سهل گیری بی ضابطه و بی تفاوتی نسبت به ارزش های دینی سوق می دهد.

عمرانی بیان کرد: بر اساس آموزه های قرآن کریم و سیره پیامبر اکرم(ص)، دینداری زمانی می تواند به الگویی برای دیگران تبدیل شود که در کنار عبادت، عقلانیت، اخلاق، عدالت، مهرورزی، مسئولیت اجتماعی، پرسشگری و احترام به دیگران را نیز در خود جای دهد. امت وسط در این معنا، جامعه ای است که نه در دام افراط گرفتار می شود و نه به تفریط می گراید، بلکه با تکیه بر عقل و وحی، مسیر اعتدال و بهترین راه را دنبال می کند.

جهل؛ یکی از زمینه های برداشت افراطی از دین

وی درباره عوامل شکل گیری برداشت های افراطی و تفریطی از دین، بیان کرد: افراط و تفریط در فهم دین پدیده ای پیچیده است و ریشه در عوامل متعددی دارد. یکی از مهم ترین عوامل، جهل و ناآگاهی از تعالیم حقیقی دین است. بسیاری از برداشت های افراطی از آنجا شکل می گیرد که افراد بدون درک عمیق مفاهیم دینی، تنها به ظواهر اکتفا می کنند.

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان ادامه داد: افراط گرایان در بسیاری از موارد از مبانی فقهی و اجتهادی بهره کافی ندارند و دعوت آنان به قرآن و حدیث در بستر جهل و ناآگاهی شکل می گیرد. در نتیجه، ممکن است استناد به آیات و روایات نه به فهم درست دین، بلکه به برداشت های سطحی و افراطی منجر شود. از این رو، شناخت مبانی و توجه به مجموعه معارف دینی برای جلوگیری از چنین برداشت هایی ضروری است.

انگیزه های سیاسی و گروهی در شکل گیری افراط گرایی

عمرانی با اشاره به نقش انگیزه های سیاسی، شخصی و گروهی در شکل گیری برداشت های افراطی از دین، گفت: در طول تاریخ، تکفیر و اتهام به بی دینی گاهی ریشه در عقده های حزبی، تعصبات مذهبی، حسادت و کینه ورزی داشته است. برخی گروه ها نیز برای مطرح کردن خود یا حذف رقیب، به چنین ابزارهایی متوسل شده اند.

وی افزود: بنابراین، برای شناخت ریشه های افراط گرایی نمی توان تنها به ظاهر یک رفتار یا ادعای دینی توجه کرد، بلکه باید انگیزه ها و زمینه های اجتماعی، سیاسی و شخصی آن را نیز مورد بررسی قرار داد. هنگامی که دین به ابزاری برای حذف دیگری، رقابت گروهی یا اثبات برتری یک جریان تبدیل شود، از هدف اصلی خود که هدایت انسان و ایجاد اخلاق و مسئولیت اجتماعی است، فاصله می گیرد.

دو نگاه افراطی به رابطه دین و علم

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان، یکی دیگر از زمینه های افراط و تفریط را برداشت های نامتوازن از قلمرو دین دانست و خاطرنشان کرد: برخی با نگاهی افراطی انتظار دارند همه علوم بشری مانند فیزیک و شیمی مستقیماً از قرآن استخراج شود. در این نگاه، برای هر مسئله علمی باید به دنبال یک پاسخ مستقیم در متن قرآن بود و تمام دستاوردهای علمی بشر را به صورت مستقیم به متون دینی نسبت داد.

عمرانی ادامه داد: در مقابل، عده ای با نگاهی تفریطی، دین را تنها به حوزه هایی محدود می کنند که عقل بشر به آن ها دسترسی ندارد و معتقدند با هر پیشرفت علمی، دین باید از آن حوزه کنار گذاشته شود. این دو نگاه افراطی و تفریطی، هر دو می توانند تصویری نامتوازن از رابطه دین و علم ایجاد کنند و مانع فهم صحیح جایگاه هر یک شوند.

خانواده و جامعه؛ بستر شکل گیری دینداری متعادل

وی درباره نقش خانواده و جامعه در شکل گیری دینداری افراد، گفت: سخت گیری یا سهل گیری در برخورد با احکام دینی در محیط خانواده و جامعه نیز می تواند زمینه ساز افراط یا تفریط شود. اگر برخورد با مسائل دینی در خانواده با عدم اعتدال همراه باشد، ممکن است جوانان را از دین زده کند و زمینه گرایش آنان به سوی افراط یا تفریط را فراهم آورد.

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان افزود: تربیت دینی زمانی می تواند به شکل گیری ایمان پایدار منجر شود که با شناخت، محبت، گفت وگو و توجه به شرایط واقعی زندگی همراه باشد. فشار و سخت گیری افراطی یا بی توجهی و سهل گیری افراطی، هر دو می توانند از مسیر تربیت دینی صحیح فاصله ایجاد کنند.

تربیت دینی با محوریت عقلانیت و پرسشگری

عمرانی با اشاره به مؤلفه های تربیت دینی برای رسیدن به دینداری عقلانی و اخلاق مدار، اظهار کرد: تربیت دینی باید بر پایه عقل بنا شود و فرد را به تفکر و پرسشگری دعوت کند. امام رضا(ع) دینداری بدون عقلانیت را فاقد ارزش تربیتی می داند و بر همین اساس، یکی از مهم ترین گام ها در مسیر تربیت دینی، پرورش روحیه پرسشگری و تفکر انتقادی در فرد است.

وی ادامه داد: فرد باید بتواند درباره باورهای خود سؤال کند و برای پرسش هایش پاسخ منطقی و مستدل دریافت کند. تربیت دینی نباید پرسش را تهدید تلقی کند، بلکه باید از پرسشگری برای تعمیق باورها و افزایش شناخت فرد بهره بگیرد. چنین رویکردی می تواند از شکل گیری ایمان سطحی و تقلیدی جلوگیری کرده و زمینه دستیابی به دینداری عمیق تر را فراهم کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان، اخلاق محوری را یکی دیگر از مؤلفه های مهم تربیت دینی دانست و گفت: هدف نهایی دینداری، رسیدن به سجایای اخلاقی و خدمت به دیگران است. در این رویکرد، از دین انتظار می رود که موجب اخلاقی شدن زندگی انسان شود و مسئولیت اجتماعی را در فرد تقویت کند.

انتهای پیام