عفاف در ایران؛ از مسئله فردی و خانوادگی تا لبه تیز نزاع تمدنی

به گزارش ایکنا از قم به نقل از روابط عمومی حوزه های علمیه خواهران، نشست علمی «مواجهه با تحولات پیرامون موضوع عفاف در جامعه ایران» با سخنرانی حجت الاسلام والمسلمین زیبایی نژاد، رئیس پژوهشکده زن و خانواده، با میزبانی محسن عزیزی، عضو هیئت علمی دانشگاه قم، برگزار شد.

حجت الاسلام والمسلمین زیبایی نژاد بحث را از تفکیک میان عفاف و حجاب آغاز کرد و تأکید داشت که حجاب را نباید صرفاً به عنوان یک حکم فقهی مستقل دید.

به گفته او، عفاف یک ارزش درونی است و پوشش مناسب یکی از نشانگر های آن و حجاب یکی از احکامی است که در خدمت بسط عفاف قرار می گیرد.

رئیس پژوهشکده زن و خانواده بر همین اساس پیشنهاد کرد جایگاه حجاب و عفاف در «الهیات شیعه» بررسی شود، نه صرفاً در محدوده فقه.

از نگاه وی، اهمیت این موضوع زمانی روشن تر می شود که عفاف و امر جنسی در منظومه گسترده تر ادبیات دینی و در نسبت با مباحث کلامی و الهیاتی مورد توجه قرار گیرد.

در این چارچوب، حجت الاسلام زیبایی نژاد، خویشتن داری اقتصادی و خویشتن داری جنسی را از جمله عرصه های مهم در آموزه های دینی دانست و با اشاره به تعبیر های عفت البطن و عفت الفرج، استدلال کرد که مسئله عفت را نمی توان به آثار فردی و خانوادگی محدود کرد.

یکی از محور های اصلی سخنرانی، پیوند میان انضباط جنسی، خانواده و جامعه بود.

رئیس پژوهشکده زن و خانواده با تفکیک عفت جنسی از عفت اقتصادی، این دو را از پایه های شکل گیری جامعه و تمدن سالم معرفی کرد و گفت: همان گونه که جامعه گرفتار حرام خواری نمی تواند واجد ویژگی های تمدن اسلامی باشد، جامعه ای که در آن اباحه گرایی جنسی شیوع پیدا کند نیز با الگوی مطلوب جامعه اسلامی فاصله خواهد گرفت. از این منظر، عفاف صرفاً مسئله ای اخلاقی برای فرد نیست، بلکه با ساختار و روابط خانوادگی و با سلامت اجتماعی و اقتصادی ارتباط پیدا می کند.

استدلال ارائه شده در نشست این بود که هدایت روابط جنسی به سمت روابط خانوادگی و زناشویی و ایجاد انضباط در این حوزه، بخشی از زمینه لازم برای شکل گیری رفتار های سالم اجتماعی و اقتصادی است.

وی با استناد به برداشت خود از برخی متون دینی، نسبت میان زناکاری، زنازادگی و پیامد های آن برای جامعه را مطرح کرد.

حجت الاسلام زیبایی نژاد تأکید کرد: در فهم دینی مورد نظر، نباید پیامد های امر جنسی را تنها در سطح رفتار فردی دید، بلکه باید آثار آن بر نسل، خانواده و ساختار جامعه را نیز مورد توجه قرار داد.

بخش دیگری از سخنرانی به جایگاه امر جنسی در برش تاریخی و تمدنی از نزاع حق و باطل اختصاص داشت.

رئیس پژوهشکده زن و خانواده با ارجاع به مفاهیمی همچون «شجره طیبه» و «شجره خبیثه»، امر جنسی و عفاف را در چارچوبی گسترده تر از زندگی فردی و خانوادگی قرار داد و گفت: می توان این موضوع را در مقیاس یک نزاع تمدنی و تاریخی نیز فهم کرد.

وی با اشاره به نمونه هایی از واقعه عاشورا، بر کاربرد مفاهیم «عفت الفرج» و «عفت البطن» در بیان تمایز میان جبهه حق و باطل تأکید کرد و گفت: در متون دینی مورد استناد، مسئله پاکی اقتصادی و جنسی تنها موضوعی مربوط به مناسبات خود نیست، بلکه با هویت جریان های اجتماعی و تاریخی نیز پیوند می یابد.

حجت الاسلام زیبایی نژاد هشدار داد: تقلیل مسئله حجاب به یک رفتار فردی، ممکن است بخشی از پیوستار گسترده تر عفاف را نادیده بگیرد. حجاب باید در کنار حیا، عفاف و ابعاد اجتماعی، تاریخی و تمدنی امر جنسی دیده شود.

زیبایی نژاد در ادامه، یکی از وجوه تمایز حجاب را علنی بودن» آن دانست.

وی بیان کرد: میان گناهی که در خلوت رخ می دهد و گناهی که در فضای عمومی و به شکل آشکار صورت می گیرد، از حیث نحوه مواجهه اجتماعی تفاوت وجود دارد. وی با اشاره به اصل منع تجسس در زندگی خصوصی افراد، تأکید کرد: نمی توان برای کشف گناه پنهان افراد وارد حریم خلوت آنان شد؛ اما در مورد رفتاری که در فضای علنی رخ می دهد، مسئله گناه علنی و آشکار شدن بی حرمتی به حکم دینی مطرح می شود. از همین زاویه، حجاب صرفاً انتخاب یک پوشش نیست، بلکه حرمت گذاری اجتماعی به حکم خداوند و نمودی از یک امر اجتماعی است.

رئیس پژوهشکده زن و خانواده بیان کرد: مسئله حجاب نباید از پیوستار عفاف جدا شود. اگر حجاب به صورت منفک و مستقل دیده شود، مسئله صرفاً به یک رفتار یا ناهنجاری اجتماعی تقلیل می یابد؛ اما اگر حجاب در ارتباط با عفاف و تحولات امر جنسی دیده شود، نوع مواجهه با آن نیز نیازمند بازنگری خواهد بود.

در بخش دوم سخنرانی وضعیت امروز در حوزه امر جنسی، عفاف و پوشش و تفاوت آن با گذشته مورد بحث قرار گرفت.

زیبایی نژاد برای توضیح این تفاوت، چندین ویژگی را برشمرد که به اعتقاد او باعث شده امر جنسی و پوشش در جامعه جدید ابعاد تازه ای پیدا کند.

رئیس پژوهشکده زن و خانواده ابراز کرد: در گذشته بی حجابی یا بی عفتی عمدتاً از زاویه اخلاقی مورد تحلیل قرار می گرفت؛ اما در جامعه جدید، تحلیل این پدیده تنها در چارچوب اخلاق باقی نمی ماند. روان شناسی، جامعه شناسی و مطالعات فرهنگی مربوط به بدن نیز وارد تحلیل پوشش، آرایش و رفتار های جنسی شده اند.

وی توضیح داد: در نگاه های جدید، بدن دیگر صرفاً یک واقعیت زیستی نیست، بلکه به امری اجتماعی تبدیل شده است؛ به این معنا که فرد از طریق بدن، پوشش، آرایش و سبک ظاهری خود با جامعه ارتباط برقرار می کند، هویت خود را نمایش می دهد و نسبت خود را با گروه های اجتماعی مختلف تعریف می کند. در این تحلیل، هرزه پوشی و انتخاب یک نوع پوشش زننده لزوماً و به صورت مستقیم به معنای وجود یک انگیزه جنسی نیست. ممکن است فرد از یک سبک پوشش برای نمایش تعلق اجتماعی، تمایزگذاری هویتی یا فاصله گرفتن از یک گروه دیگر استفاده کند. از همین رو، سخنران بر پیچیده تر شدن پدیده امر جنسی در جامعه جدید تأکید کرد.

زیبایی نژاد گفت: در نسل های پیشین، آرمان های سیاسی و اجتماعی نقش پررنگ تری در هویت یابی داشتند، اما در نسل های جدیدتر، فردگرایی و توجه به خود برجسته تر شده است. بر اساس این تحلیل، هنگامی که فرد به نقطه مرکزی توجه تبدیل می شود بدن در مرکز توجه فرد قرار می گیرد و پوشش و ظاهر بدن به ابزاری برای ابراز هویت، استقلال و حتی مقاومت تبدیل می شود. از این منظر، بخشی از رفتار های پوششی نسل جدید را می توان در چارچوب تلاش برای نمایش استقلال از والدین یا جامعه تحلیل کرد؛ به این معنا که افراد با انتخاب سبک پوشش، آرایش و رفتار ظاهری شان می خواهند اعلام کنند که من فرمانروای خویشتنم و کسی حق تصمیم گیری برای من و ضابطه مندی کردن بدن را ندارد.

وی گفت: از تمایزات دیگر میان بی حجابی و گرایش های جنسی در گذشته و حال این است که در گذشته بزهکاری ها در مقیاس ارتکاب گناه رخ می داد، اما امروز به سطح اشاعه گناه و اقامه فساد رسیده است.

زیبایی نژاد گفت: در مواجهه با گناه، یک سطح، ارتکاب فردی آن است؛ اما جامعه جدید با سطوح دیگری نیز مواجه شده است. ترویج و اشاعه یک رفتار و در مرحله ای فراتر، شکل گیری ساختار هایی که آن رفتار را تسهیل می کنند. از نگاه او، در سطح اشاعه، گناه صرفاً انجام نمی شود، بلکه درباره آن تبلیغ و به آن دعوت می شود و در سطح اقامه، ساختار های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و رسانه ای به گونه ای شکل می گیرند که سبک زندگی مبتنی بر اباحه گرایی آسان تر و زیست عفیفانه پرهزینه تری شود.

وی در همین زمینه، اقتصاد مصرفی را به مثابه ساختاری که اقامه فساد می کند مورد توجه قرار داد و استدلال کرد: فرهنگ مصرف می تواند بر نحوه نگاه انسان به دیگر حوزه های زندگی، از جمله روابط انسانی و امر جنسی، اثر بگذارد.

در بخش دیگری از سخنرانی، رئیس پژوهشکده زن و خانواده به روایتی از «الکافی» درباره نشانه های آخرالزمان اشاره کرد و گفت: بخش مهمی از این روایت به تحولات مناسبات جنسی اختصاص دارد.

وی با تکیه بر تعابیری که در این روایت به آنها اشاره شده، از وضعیتی سخن گفت که گناه جنسی از سطح ارتکاب گذشته و به سطح اشاعه و اقامه می رسد؛ به گونه ای که ارزش های مرتبط با عفاف تضعیف شده، گناه جنسی شیوع پیدا کرده و حتی ساختار های اجتماعی به جای محدود کردن، به تسهیل آن کمک می کنند.

از نگاه رئیس پژوهشکده زن و خانواده، اهمیت این روایت در آن است که مسئله را از سطح ارتکاب یک رفتار به سطح تغییرات ارزشی و اجتماعی ارتقا می دهد. بر این اساس، تحول مهم در جامعه جدید، از دیدگاه ارائه شده در نشست، تنها افزایش یا کاهش برخی رفتار های جنسی نیست؛ بلکه امکان تغییر در ارزش گذاری اجتماعی این رفتارهاست؛ یعنی وضعیتی که در آن مرز میان ارزش و ضد ارزش دستخوش جابه جایی شود.

یکی از مهم ترین محور های تمایز امرجنسی در جامعه امروز با گذشته پیوند امر جنسی با حوزه سیاست بود. زیبایی نژاد با اشاره به ادبیات نظری مرتبط با انقلاب جنسی در غرب، اظهار کرد: در نگاه برخی نظریه پرداز های انقلاب جنسی، مانند ویلهم رایش و هربرت مارکوزه، آزادی جنسی صرفاً یک مسئله شخصی و اخلاقی تلقی نشده، بلکه با آزادی سیاسی و مبارزه با اقتدار سیاسی پیوند خورده است.

رئیس پژوهشکده زن و خانواده گفت: از نگاه برخی نظریه پردازان، رهایی از قواعد و محدودیت های جنسی می تواند مقدمه ای برای رهایی از اقتدار های سیاسی تلقی شود. از همین رو، در تحلیل امروز حجاب نمی توان از پیامد های سیاسی آن صرف نظر کرد.

وی حجاب را در جامعه امروز واجد یک دلالت سیاسی نیز دانست و تأکید کرد: نباید انگیزه سیاسی را به همه افراد بی حجاب نسبت داد. بسیاری از افراد ممکن است بیش از آنکه انگیزه سیاسی داشته باشند، تحت تأثیر مد، فضای اجتماعی یا تحولات فرهنگی باشند.

زیبایی نژاد در ادامه، یکی از نقاط تمایز میان امر پوشش، عفاف و امر جنسی در جامعه امروز و جوامع گذشته را مواجهه رسانه و نظام علمی با تحولات امر جنسی دانست و افزود: رسانه ها در گسترش ادبیات فردگرایی و اباحه گرایی جنسی نقش دارند و ویژگی جدید این دوره آن است که اباحه گرایی با ادبیات علمی و از سوی بخشی از نخبگان پشتیبانی می شود. اگر در یک سده پیش برتراند راسل در کتاب زناشویی و اخلاق، طرفداری خود را از آزادی جنسی ابراز می کرد، امروزه بخش مهمی از ادبیات روانشناسی و جامعه شناسی جنسی به موجه سازی آزادی جنسی معطوف می شود.

رئیس پژوهشکده زن و خانواده از ورود ادبیات پست مدرن و نئولیبرال به عرصه ارزش های اخلاقی سخن گفت و افزود: وقتی ارزش های اخلاقی فاقد منشأ عینی و صرفاً برساخته اجتماعی دانسته شوند، امکان جابه جایی آنها افزایش می یابد.

زیبایی نژاد گفت: حجاب در دوره های مختلف تاریخی می توانسته دلالت های اجتماعی و سیاسی متفاوتی پیدا کند.

در روایت ارائه شده در نشست، حجاب در دوره هایی با هویت های مذهبی و سپس با هویت های سیاسی پیوند خورده است. این روند در دوران انقلاب نیز ادامه یافته و حجاب در بخشی از فضای اجتماعی به نماد زن انقلابی و بی حجابی به نماد مخالفت با اسلام سیاسی یا جمهوری اسلامی تبدیل شده است.

به اعتقاد رئیس پژوهشکده زن و خانواده، در سال های اخیر دلالت نمادین حجاب وارد مرحله تازه ای شده و کوشیده شده است تا بی حجابی به مثابه نمادی از زن کنشگر، زن مقتدر و سوژه انتخابگر است.

وی در ادامه، ورود امر جنسی به حوزه سیاست گذاری دولتی را یکی دیگر از ویژگی های عفاف و امر جنسی در جامعه جدید دانست.

به گفته وی در جوامع جدید، تربیت جنسی و سیاست های مرتبط با امر جنسی به موضوع سیاست گذاری دولت ها تبدیل شده است.

انتهای پیام