حرم امام رضا(ع) نمونه روشن مزار قطعی در جهان اسلام است

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، رضا سلیمان نوری، مدیر مرکز اسناد مکتب بافت، شامگاه 23 شهریور ماه در نشست چهارم مزارات درباره مفهوم مزار و گونه های مختلف مزارات، اظهار کرد: وقتی به لغت نامه ها مراجعه می کنیم، برای واژه «مزار» معانی متعددی ذکر شده است، که تقریباً همگی مترادف یکدیگر هستند، از جمله زیارت کردن، جای زیارت، زیارتگاه، قبر، گور، مرقد، قبرستان، آرامگاه، ضریح و زیارتگاه مقدس. حتی در برخی موارد «مزار» برای اشاره به آرامگاه یک رهبر یا شخصیت مذهبی برجسته نیز به کار رفته است.

وی ادامه داد: در متون تاریخی نیز واژه هایی مانند «مقام»، «آرامگاه»، «تربت»، «حرم»، «خاکجا»، «قبر»، «جور»، «لحد»، «مصوا»، «مدفن»، «مرقد»، «مقبره»، «ضریح»، «زیارتگاه» و «آستانه» با معانی نزدیک به مزار مورد استفاده قرار گرفته اند. بنابراین یک واژه ساده مانند مزار، حدود 20 واژه و عنوان نزدیک و مترادف دارد، که هر کدام داستان و پیشینه خاص خود را دارند.

این کارشناس مکتب بافت با بیان اینکه هر یک از این واژه ها می تواند موضوع بررسی مستقلی باشد، اضافه کرد: زمانی که از «مزار» صحبت می کنیم، باید ابتدا مشخص کنیم آیا اساساً فردی در آن محل دفن شده است یا خیر و اگر فردی دفن شده، آیا همان شخصیتی است، که مزار به او نسبت داده می شود یا فرد دیگری است. بر همین اساس می توان مزارات را به سه گروه تقسیم کرد.

مرقد مطهر امام رضا(ع)، نمونه ای از مزار قطعی

سلیمان نوری نخستین گروه را «مزارات قطعی» دانست و گفت: در این دسته، هم اصل وجود مزار و هم انتساب آن به فرد مدفون قطعی است. نمونه روشن آن، مرقد مطهر حضرت امام رضا(ع) است. در جهان اسلام مزار دیگری برای علی بن موسی الرضا(ع) وجود ندارد و مجموعه روایات و احادیث موجود نیز بر شهادت ایشان در توس دلالت دارد.

وی ادامه داد: البته در نقاط مختلف، نام هایی مانند «رضا بن موسی کاظم» یا «شاهزاده رضا» دیده می شود، که نباید آن ها را با علی بن موسی الرضا(ع) اشتباه گرفت. آنچه درباره مزار امام رضا(ع) وجود دارد، یک نمونه مشخص و قطعی است و گزینه دیگری برای آن وجود ندارد.

مزاراتی که تغییر ماهیت داده اند

این کارشناس مکتب بافت، گروه دوم را «مزارات تغییرماهیت یافته» عنوان کرد و افزود: در این گروه می دانیم فردی در محل دفن شده و حتی ممکن است بدانیم فردی مقدس یا شخصیت مهمی بوده است، اما شواهد نشان می دهد احتمالاً شخص مدفون با فردی که امروزه مزار به او نسبت داده می شود، یکسان نیست.

سلیمان نوری مزار منسوب به حضرت علی(ع) در مزارشریف را نمونه ای از این نوع مزارات دانست و گفت: این مکان به عنوان مزار علی بن ابی طالب(ع) شناخته می شود، اما همه می دانیم که مزار واقعی حضرت علی(ع) در آنجا قرار ندارد. چنین نمونه هایی نشان می دهد، که یک مزار ممکن است در طول تاریخ دچار تغییر ماهیت و انتساب شود.

مزارات فرضی؛ از چله خانه تا خانقاه

وی به سومین گروه یعنی «مزارات فرضی» اشاره کرد و افزود: در این موارد با مزاری مواجه هستیم، اما مطمئن نیستیم فردی در آنجا دفن شده باشد یا نه. ممکن است این مکان از ابتدا مزار نبوده باشد و کاربری دیگری داشته باشد، برای مثال امکان دارد یک چله خانه، خانقاه کوچک یا حتی محل سکونت فردی بوده باشد که بعدها به عنوان مزار شناخته شده است.

امامزاده، شاهزاده و سلطان؛ القاب مزارات

این کارشناس مکتب بافت درباره القاب و عناوینی که برای مزارات به کار می رود، بیان کرد: یکی از شیوه های شناخت مزارات، توجه به القاب آن هاست. برای مثال، امامزاده به مزار فردی گفته می شود، که نسبت او با یکی از امامان معصوم(ع) احراز شده باشد. لقب «شاهزاده» نیز در برخی مناطق برای امامزادگان نسبی به کار می رود و عنوان «سلطان» نیز در خراسان برای برخی شخصیت های مدفون مورد استفاده قرار گرفته است.

سلیمان نوری «خواجه» را یکی دیگر از عناوین رایج در مزارات خراسان دانست و خاطرنشان کرد: این عنوان بیشتر برای بزرگان و برخی مدفونان قرون اولیه اسلامی به کار می رفته است، یعنی دوره ای که هنوز تصوف خراسانی به شکل متأخر خود ریشه و گسترش پیدا نکرده بود. یکی از نمونه های شاخص آن نیز خواجه ربیع است که از قدیمی ترین مدفونان شناخته شده مشهد به شمار می رود.

«پیر»؛ عنوانی با پیشینه ای مبهم و باورهای مردمی

وی عنوان «پیر» را یکی دیگر از القاب مزارات دانست و گفت: با عنوان پیر، به تدریج وارد حوزه عرفان می شویم. بسیاری از بزرگان خراسان با عنوان پیر شناخته می شوند، اما برای بخش قابل توجهی از این مزارات، تاریخچه قطعی و مشخصی در دست نیست.

این کارشناس مکتب بافت ادامه داد: با وجود نبود پیشینه تاریخی روشن برای بسیاری از پیرها، باور مردم نسبت به آن ها بسیار جدی است. مردم برخی از این شخصیت ها را صاحب کرامت می دانند و برای آن ها نذر و نیاز می کنند. نذرهای مرتبط با فرزنددار شدن، شفای بیماران و حفظ افراد بیمار نیز در این اماکن دیده می شود و بستن پارچه و دخیل از جمله رسوم رایج در برخی مزارات موسوم به پیر است.

سلیمان نوری با اشاره به ویژگی های معماری برخی از این بناها، اضافه کرد: در برخی موارد، جهت قرارگیری بناهای موسوم به پیر با جهت قبله همخوانی ندارد. البته اختلاف چند درجه ای می تواند ناشی از خطاهای محاسباتی باشد، اما زمانی که با زاویه های بیش از 40 درجه مواجه می شویم، این مسئله محل سؤال است.

وی بیان کرد: همین مسئله احتمال پیشااسلامی بودن برخی از این بناها و تغییر کاربری آنها در دوره اسلامی را مطرح می کند. این موضوع فقط به خراسان محدود نیست و در شهرهای دیگر ایران نیز نمونه هایی از آن دیده می شود.

این کارشناس مکتب بافت با اشاره به نمونه «پیر یاهو» در کدکن، خاطرنشان کرد: در این بنا، تابش مستقیم نور خورشید به مقبره نیز از جمله ویژگی هایی است، که باید در بررسی های معماری و تاریخی مورد توجه قرار گیرد. بنابراین احتمال اینکه برخی پیرها نسبت به بسیاری از دیگر مقابر خراسان، ریشه های پیش از اسلام داشته باشند، بیشتر است.

سلیمان نوری به نمونه هایی از تغییر عنوان مزارات در گذر زمان اشاره کرد و گفت: برای مثال، «پیر سوخته» در تپه سلام از جمله مواردی است ،که عنوان و هویت آن در سال های اخیر تغییر کرده است.

وی اضافه کرد: حدود 10 سال پیش که به این مکان مراجعه می کردیم، ارتباطی میان آن مکان و عنوان امامزاده وجود نداشت و حتی سنگ قبر مشخصی نیز دیده نمی شد؛ بلکه سنگی صاف و صیقلی وجود داشت، که مردم برای آن شمع روشن می کردند، دخیل می بستند و پارچه می بستند. مردم تپه سلام و مناطق اطراف نیز اعتقاد زیادی به آن داشتند، اما در سال های اخیر با پیدا شدن سنگ قبر، این مکان به عنوان امامزاده معرفی شده است.

«شیخ» و پیوند مزارات با سلسله های تصوف

این کارشناس مکتب بافت «شیخ» را یکی دیگر از عناوین مهم مزارات دانست و بیان کرد: شیخ عنوان سرسلسله های طریقتی است و از حدود قرن چهارم تا دوره صفوی، تقریباً تمام سرسلسله های طریقتی با این عنوان شناخته می شدند.

سلیمان نوری، شیخ احمد جام را یکی از نمونه های شاخص این گروه معرفی کرد و گفت: شیخ احمد جام، کرگانی یا گرگانی از چهره های مهم این حوزه هستند و به ویژه شیخ احمد جام در جهان اسلام و در میان برخی فرقه های تصوف شمال آفریقا و فرقه های ترک، جایگاه و ارتباط تاریخی ویژه ای دارد. عنوان «قطب» نیز در همین مجموعه قرار می گیرد و در واقع یکی از عناوین مرتبط با حوزه شیخ و سلسله های عرفانی است.

«بی بی»؛ عنوان مزارات زنان مقدس

وی به عنوان «بی بی» اشاره کرد و گفت: چهار عنوان پیشین عمدتاً مربوط به مزارات مردان بود، اما «بی بی» عنوانی است، که برای امامزادگان مؤنث یا زنان مقدس به کار می رود. همچنین در خراسان، زنان مقدسی که امامزاده نباشند، بسیار کم هستند، در حالی که در سایر نقاط ایران نمونه های بیشتری از آن ها وجود دارد. «بی بی مریم» در نهبندان یکی از نمونه های شاخص در خراسان است.

این کارشناس مکتب بافت بیان کرد: این موضوع از نظر اجتماعی نیز جالب توجه است، زیرا نهبندان از نظر فضای شهری و ارتباط میان زنان و مردان، از بسته ترین شهرهای خراسان به شمار می رود، اما یکی از چهره های دینی شاخص این منطقه یک زن است.

مزارهای شخصیت های معاصر

سلیمان نوری به گروهی از مزارات با القاب پراکنده اشاره کرد و گفت: این گروه بیشتر شامل مزار شخصیت هایی است، که یا در دوره معاصر بسیار شاخص بوده اند یا ارتباط مستقیمی با هویت تاریخی و فرهنگی یک جامعه پیدا کرده اند؛ برای نمونه می توان به آرامگاه فردوسی در توس یا آرامگاه نادرشاه اشاره کرد.

وی ادامه داد: مزارات را باید تنها به عنوان محل دفن یک فرد نگاه نکرد، زیرا بسیاری از آن ها در طول زمان به بخشی از هویت جامعه پیرامون خود تبدیل شده اند. مزارها حافظان هویت و نگهبانان رسوم هستند و باعث شکل گیری یا تقویت یک جامعه هویتی می شوند.

این کارشناس مکتب بافت تصریح کرد: کمتر مزاری را می توان پیدا کرد، که هیچ ارتباطی با جامعه اطراف خود نداشته باشد. این ارتباط میان مزار و جامعه، ارتباطی اثرگذار است، نه صرفاً اثرپذیر، یعنی جامعه در طول زمان با مزار ارتباط برقرار می کند، برای آن معنا می سازد و آیین ها و رسوم خود را در پیوند با آن شکل می دهد.

انتهای پیام