وقتی زندگی سؤال می پرسد، قرآن چگونه پاسخ می دهد؟

به قلم علیرضا لک زایی، مسئول کارگروه نهضت حفظ قرآن شورای هماهنگی و گسترش فعالیت های قرآنی فارس هر روز باید انتخاب کنیم: چه بگوییم و چه نگوییم، چگونه پاسخ بدهیم، با فرزندمان چگونه رفتار کنیم، در برابر خطای دیگران چه واکنشی نشان دهیم، چه کاری را انجام دهیم و از چه کاری بپرهیزیم. گاهی انتخاب ها بزرگ و سرنوشت سازند و گاهی آن قدر کوچک اند که حتی به چشم نمی آیند؛ اما زندگی ما در نهایت از همین انتخاب های کوچک و بزرگ ساخته می شود.

به قلم علیرضا لک زایی، مسئول کارگروه نهضت حفظ قرآن شورای هماهنگی و گسترش فعالیت های قرآنی فارس

هر روز باید انتخاب کنیم: چه بگوییم و چه نگوییم، چگونه پاسخ بدهیم، با فرزندمان چگونه رفتار کنیم، در برابر خطای دیگران چه واکنشی نشان دهیم، چه کاری را انجام دهیم و از چه کاری بپرهیزیم. گاهی انتخاب ها بزرگ و سرنوشت سازند و گاهی آن قدر کوچک اند که حتی به چشم نمی آیند؛ اما زندگی ما در نهایت از همین انتخاب های کوچک و بزرگ ساخته می شود. در این میان، یک سؤال مهم پیش می آید: وقتی زندگی از ما سؤال می پرسد، آیا ما هم از قرآن می پرسیم؟

از قرآن پرسیدن؛ نه فقط هنگام مشکل

وقتی با مسئله ای روبه رو می شویم، معمولاً به سراغ دیگران می رویم؛ از تجربه ها کمک می گیریم، با دوستان مشورت می کنیم، از متخصصان می پرسیم و گاهی هم در فضای مجازی جست وجو می کنیم. اما قرآن چطور؟ اگر قرآن را کتاب هدایت می دانیم، آیا در فرآیند زندگی نیز به آن مراجعه می کنیم؟

مراجعه به قرآن نباید فقط به روزهایی محدود شود که مشکلی پیش آمده یا تصمیم دشواری در میان است. قرآن فقط برای پاسخ دادن به مشکلات نیست؛ برای جهت دادن به انتخاب های ماست. در شیوه سخن گفتن، در روابط خانوادگی، در کار و کسب، در تربیت فرزند، در دوستی، در قضاوت، در شادی و ناراحتی و در انتخاب های روزمره. یعنی انسان به تدریج به جایی برسد که هنگام انتخاب از خود بپرسد: «معیار من برای این انتخاب چیست»؟ و اگر قرآن را کتاب هدایت می داند، پرسش بعدی این باشد: «قرآن در این موقعیت چه معیاری به من می دهد»؟

قرآن؛ خط کش زندگی

برای سنجیدن امور مختلف زندگی، معیارهای متعددی داریم: سود و زیان، راحتی و سختی، پسند دیگران، تجربه شخصی و عرف جامعه. همه اینها ممکن است در جای خود اهمیت داشته باشند؛ اما انسان مؤمن نمی تواند هدایت الهی را از فرآیند انتخاب خود حذف کند. قرآن باید خط کش انتخاب های زندگی باشد؛ معیاری که انسان با آن انتخاب های خود را می سنجد. قرآن درباره بازگرداندن امور مورد نزاع به خدا و رسول می فرماید:

«فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَالرَّسُولِ ...»(نساء/59).

آیه در سیاق خود درباره نزاع و اختلاف سخن می گوید؛ اما تعبیر «فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَالرَّسُولِ» ما را با یک منطق مهم روبه رو می کند: در مواجهه با مسائل، نباید فقط به خواسته، احساس، منفعت یا سلیقه خود تکیه کرد؛ بلکه باید امر را به هدایت الهی بازگرداند. در زندگی امروز می توان این نگاه را چنین تجربه کرد: مسئله خود را در برابر معیار قرآن قرار بدهیم. اگر با هدایت قرآن سازگار است، در همان مسیر حرکت کنیم؛ اگر ناسازگار است، در انتخاب خود تجدیدنظر کنیم؛ و اگر نمی دانیم چه باید بکنیم، با فهم درست آیات و بهره گیری از منابع معتبر، راه را از قرآن جست وجو کنیم. این یعنی قرآن، پیش از آنکه فقط پاسخ دهنده به مشکلات ما باشد، جهت دهنده به زندگی ماست.

یک مکث، یک درنگ پیش از انتخاب

زندگی سرعت زیادی دارد. سخنی می شنویم و فوراً پاسخ می دهیم؛ از کسی ناراحت می شویم و واکنش نشان می دهیم؛ فرصتی برایمان پیش می آید و بدون تأمل تصمیم می گیریم. اما زندگی قرآنی می تواند لحظه ای متفاوت را به ما بیاموزد: مکث کنیم؛ درنگ کنیم؛ تأمل کنیم. این درنگ فرصتی است برای اینکه واکنش فوری، جای خود را به انتخاب آگاهانه بدهد.

فرض کنیم در یک گفت وگوی خانوادگی سخنی می شنویم که ما را ناراحت می کند. پاسخ تند آماده است. در همین لحظه می توانیم چند ثانیه درنگ کنیم و از خود بپرسیم: «اگر بخواهم مطابق هدایت قرآن رفتار کنم، چه باید بگویم و چگونه رفتار کنم»؟ همین چند ثانیه می تواند مسیر یک گفت وگو را تغییر دهد. درنگ، فاصله میان واکنش و انتخاب است.

وقتی قرآن به زبان زندگی درمی آید

داستانی مشهور درباره فضّه، خادمه حضرت زهرا(س)، تصویر زیبایی از حضور قرآن در زندگی به دست می دهد. در نقلی که علامه مجلسی در بحارالأنوار از ابوالقاسم قشیری نقل کرده است، مردی در بیابان از کاروان جدا می شود و زنی را می بیند. از او می پرسد: «تو کیستی»؟ زن به جای پاسخ معمول، می گوید: «وَقُلْ سَلَامٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ» مرد سلام می کند و می پرسد: «اینجا چه می کنی»؟ پاسخ می شنود: «مَن یَهْد اللَّهُ فَلَا مُضِلَّ لَه» می پرسد: «از جنّی یا از آدمیان»؟ پاسخ می دهد: «یَا بَنِی آدَمَ خُذُوا زینَتَکُم» می پرسد: «از کجا می آیی»؟ می گوید: «تُنَادَوْنَ مِنْ مَکَانٍ بَعِیدٍ» وقتی از مقصدش می پرسد، پاسخ می دهد: «وَلِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ» و گفت وگو به همین شیوه ادامه پیدا می کند. وقتی سرانجام به کاروان می رسند، معلوم می شود آن زن فضّه، خادمه حضرت زهرا(س) است و در پایان روایت، از همراهان او نقل می شود که فضّه «بیست سال جز با قرآن سخن نگفته است».

ممکن است شکل ظاهری این داستان برای ما دور از دسترس به نظر برسد؛ اما نکته مهم تر، نوع رابطه فضّه با قرآن است. قرآن برای او مجموعه ای از محفوظات نبود که فقط هنگام تلاوت یا مسابقه به کار آید؛ آیات قرآن در موقعیت های زندگی، زبان بیان او شده بود. اینجا فاصله میان «دانستن قرآن» و «زیستن با قرآن» آشکار می شود.

مراجعه به قرآن یعنی چه؟

اما مراجعه به قرآن فقط باز کردن قرآن و پیدا کردن یک آیه نیست. گاهی قرآن پاسخ یک مسئله را در یک جمله مستقیم بیان نمی کند؛ بلکه معیار می دهد، جهت نشان می دهد، نگاه انسان را اصلاح می کند یا او را از یک مسیر نادرست بازمی دارد. پس وقتی می گوییم «از قرآن بپرسیم»، منظور این نیست که قرآن برای تک تک جزئیات زندگی ما یک پاسخ آماده دارد. مراجعه به قرآن یعنی مسئله خود را در معرض هدایت قرآن قرار دهیم. از خود بپرسیم: «اگر بخواهم در این موقعیت مطابق هدایت قرآن رفتار کنم، چه چیزی باید در نگاه، رفتار یا انتخاب من تغییر کند»؟اینجاست که مراجعه به قرآن از یک مراجعه لفظی فراتر می رود و به یک فرآیند هدایت پذیری تبدیل می شود.

از خواندن تا انتخاب

مراجعه به قرآن با خواندن آغاز می شود؛ اما در خواندن متوقف نمی ماند. انسان آیه را می خواند، ترجمه آن را می بیند، معنایش را می فهمد و در آن تأمل می کند تا پیام محوری آن را دریابد. اما دریافت پیام نیز پایان راه نیست. پیام قرآن باید به باور برسد؛ انسان به هدایت آن دل ببندد و امیدوار باشد که این سخن الهی می تواند راه را در برابر او روشن کند. سپس نوبت انتخاب و عمل است. می توان این مسیر را چنین دید:

قرائت ← فهم ← استخراج پیام محوری آیه ← باور و امید به هدایت بخشی آیه ← انتخاب و عمل

در این نگاه، تدبر فقط یک فعالیت ذهنی نیست؛ پلی است میان قرآن و زندگی. آیه خوانده می شود، فهمیده می شود، پیامش دریافت می شود، انسان به آن دل می بندد و سرانجام آن پیام در یک انتخاب و رفتار خود را نشان می دهد.

قرآن جای عقل و مشورت را نمی گیرد

مراجعه به قرآن به معنای کنار گذاشتن عقل، تجربه و مشورت با دیگران نیست. انسان همچنان باید فکر کند، اطلاعات به دست آورد، با اهل تخصص مشورت کند و شرایط واقعی زندگی را بشناسد. اما در کنار همه اینها، هدایت قرآن نیز باید در تصمیم او حضور داشته باشد. قرآن قرار نیست جای انسان تصمیم بگیرد؛ اما می تواند جهت و معیار تصمیم او را اصلاح کند.

در اینجا سؤال فقط این نیست که «چه کاری برای من بهتر است»؟ بلکه پرسش مهم تری نیز مطرح می شود و آن اینکه  «چه کاری با هدایت قرآن سازگارتر است»؟ این همان نقطه ای است که قرآن از یک کتاب خواندنی، به معیار زندگی تبدیل می شود.

از یک مراجعه تا یک رویه آگاهانه

اگر مراجعه به قرآن فقط گاهی و در شرایط خاص اتفاق بیفتد، همچنان یک رفتار مقطعی است. اما اگر انسان بیاموزد که در فرآیند زندگی، پیش از واکنش و انتخاب، لحظه ای مکث و تأمل کند و مسئله خود را در برابر معیار قرآن قرار دهد، این رفتار می تواند به یک رویه آگاهانه در زندگی تبدیل شود. رویه ای که خود را در سخن گفتن، روابط خانوادگی، تربیت فرزند، محیط کار، دوستی ها، تصمیم های مالی و رفتار اجتماعی نشان می دهد.

هدف این نیست که مراجعه به قرآن به رفتاری تشریفاتی و مصنوعی تبدیل شود. هدف این است که قرآن به تدریج در شیوه زندگی ما حضور پیدا کند. به جای اینکه ابتدا تصمیم بگیریم و بعد برای تصمیم خود دنبال تأیید قرآنی بگردیم، قرآن را از ابتدا در فرآیند انتخاب حاضر کنیم.

از خانواده تا جامعه

خانواده ای را تصور کنیم که در آن، قرآن فقط در طاقچه یا در مناسبت های خاص حضور ندارد؛ بلکه اعضای خانواده در موقعیت های مختلف به هدایت آن توجه می کنند. پدری را تصور کنیم که از رفتار فرزندش ناراحت شده است. واکنش تند آسان است؛ اما او لحظه ای درنگ می کند و از خود می پرسد: «قرآن در چنین موقعیتی چه رهنمودی به من می دهد»؟ همین درنگ کوتاه می تواند مسیر یک گفت وگو را تغییر دهد. کودکی که چنین صحنه ای را بارها می بیند، فقط آیه حفظ نمی کند؛ یک شیوه مواجهه با زندگی را یاد می گیرد. همین شیوه می تواند از خانواده به مدرسه، مسجد، دانشگاه، اداره، کارخانه و دیگر محیط های اجتماعی منتقل شود. دانش آموزی که پیش از یک رفتار می پرسد «آیا این با قرآن سازگار است؟»، کارمندی که در یک تصمیم کاری معیارهای اخلاقی قرآن را در نظر می گیرد، و پدر و مادری که در تربیت فرزند از هدایت قرآن کمک می گیرند، همگی در حال شکل دادن به یک فرهنگ تازه اند.

وقتی قرآن وارد انتخاب های مردم می شود

در قسمت های پیشین این سلسله مقالات، از حضور قرآن در زندگی و از عبور آیه از زبان به رفتار سخن گفتیم. اما برای اینکه قرآن واقعاً در زندگی جاری شود، یک گام دیگر نیز لازم است: قرآن باید در فرآیند انتخاب های ما حضور پیدا کند. قرآن خوانی زمانی به قرآن زیستی نزدیک می شود که انسان فقط نخواند، بلکه بر اساس آن نیز بیندیشد و انتخاب کند. در چنین نگاهی، قرآن فقط کتابی برای مناسبت ها نیست؛ کتاب هدایت است و کتاب هدایت باید در مسیر زندگی راه نشان دهد.

از مراجعه به قرآن تا گفتمان سازی

اینجاست که معنای گفتمان سازی قرآن روشن تر می شود. گفتمان سازی فقط این نیست که مردم بیشتر درباره قرآن سخن بگویند یا برنامه های قرآنی بیشتری تولید شود. گفتمان سازی زمانی اتفاق می افتد که قرآن در شیوه فکر کردن، پرسیدن، انتخاب کردن و عمل کردن مردم حضور پیدا کند. آن گاه سؤال «قرآن چه می گوید؟» از یک پرسش فردی فراتر می رود و به بخشی از فرهنگ عمومی تبدیل می شود. انسان پیش از واکنش، درنگ می کند؛ مسئله را در برابر معیار قرآن قرار می دهد؛ پیام و جهت آن را می فهمد و سپس انتخاب می کند. اگر این شیوه در یک نفر شکل بگیرد، یک رفتار فردی است؛ اگر در خانواده ها شکل بگیرد، یک فرهنگ خانوادگی است؛ و اگر در جامعه رواج پیدا کند، می تواند بخشی از حرکت عمومی قرآنی باشد. شاید گفتمان سازی قرآن از همین نقطه آغاز شود؛ از اینکه انسان در زندگی روزمره خود، قرآن را به میان بیاورد و از خود بپرسد: «اگر قرآن راهنمای من باشد،

در این موقعیت چگونه باید انتخاب کنم»؟ این یعنی قرآن فقط کتابی برای خواندن نباشد؛ کتابی باشد که با آن زندگی خود را می سنجیم، از آن راه می گیریم و بر اساس هدایتش انتخاب می کنیم. اما این هنوز پایان راه نیست. وقتی پیام قرآن را فهمیدیم و راه را شناختیم، چگونه آن را از «دانستن» به «زیستن» برسانیم؟

ادامه دارد...

انتهای پیام

نظرات

captcha