روایت سرزمین زخمی فلسطین در قاب آثار سلیمان منصور

به گزارش خبرنگار ایکنا، نمایشگاه «نقاش سرزمین زخمی» با نمایش 17 اثر از زنده یاد سلیمان منصور، هنرمند شناخته شده فلسطینی، امروز 22 شهریور در گالری عالی حوزه هنری افتتاح شد.

این نمایشگاه به نمایشگاه گردانی محمدرضا وحیدزاده و با همکاری مرکز هنرهای تجسمی حوزه هنری برپا شده و در کنار ارائه منتخبی از آثار سلیمان منصور، به بررسی بخشی از مسیر هنری و شرایط اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر شکل گیری آثار او می پردازد.

سلیمان منصور از جمله هنرمندانی است که آثارش را نمی توان جدا از تاریخ و شرایط سرزمین فلسطین بررسی کرد؛ چراکه تجربه زیسته او و جامعه اش، از جنگ و اشغال تا آوارگی و مقاومت، در بسیاری از آثارش بازتاب پیدا کرده است. به همین دلیل نمایشگاه تلاش دارد مخاطب را علاوه بر مواجهه با آثار، با بخشی از زمینه ای که این آثار در آن شکل گرفته اند نیز آشنا کند.

محمدرضا وحیدزاده، کیوریتور نمایشگاه «نقاش سرزمین زخمی» درباره روند شکل گیری این رویداد، اظهار کرد: ایده برگزاری برنامه ای درباره سلیمان منصور از دل پژوهش هایی شکل گرفت که طی سال های اخیر در پژوهشکده هنر درباره هنر فلسطین انجام شده است. در این مسیر کتاب «نقاشی و اعتراض» منتشر شد و کتاب دیگری با عنوان «نقشی بر سنگ» نیز در دست چاپ است که در آن ها به هنر فلسطین و آثار هنرمندان این حوزه پرداخته شده است. در جریان همین پژوهش ها، سلیمان منصور به عنوان یکی از چهره های مهم هنر فلسطین مورد توجه قرار گرفت و این ایده شکل گرفت که علاوه بر نشست تخصصی، نمایشگاهی نیز برای معرفی آثار او برگزار شود. هم زمان متوجه شدیم مرکز هنرهای تجسمی حوزه هنری نیز در حال برنامه ریزی برای فعالیتی با همین محور است و در نهایت تصمیم گرفتیم دو مجموعه فعالیت های خود را هماهنگ کنند و نشست و نمایشگاه در کنار یکدیگر برگزار شود.

وی افزود: در انتخاب آثار تلاش کردیم تصویری از جایگاه هنری منصور ارائه کنیم که تنها به وجه سیاسی آثار او محدود نباشد. درست است که بسیاری از نقاشی های او با مسئله فلسطین، اشغال و شرایط اجتماعی این سرزمین ارتباط دارند، اما در عین حال باید به ویژگی های هنری و زبانی آثار او نیز توجه کرد. منصور هنرمندی است که تجربه شخصی خود را با تجربه جمعی مردم فلسطین پیوند زده و از عناصر مختلف زندگی روزمره، طبیعت، خاک و فرهنگ بومی برای ساختن این زبان تصویری استفاده کرده است. به همین دلیل نمایشگاه می تواند برای مخاطب فرصتی باشد تا هم با یک هنرمند مهم فلسطینی آشنا شود و هم نسبت میان هنر و شرایط اجتماعی را در آثار او دنبال کند.

وحیدزاده با اشاره به دشواری دسترسی به برخی آثار اصلی منصور، گفت: در میان آثار انتخاب شده، اصل چهار اثر در موزه هنرهای معاصر نگهداری می شود، اما امکان انتقال و نمایش اصل آن ها فراهم نشد. برای اینکه این مسئله باعث توقف نمایشگاه نشود، تلاش کردیم نسخه های باکیفیتی از آثار تهیه کنیم و آن ها را در نمایشگاه ارائه دهیم. این اتفاق درباره آثار منصور اهمیت بیشتری دارد زیرا بسیاری از آثار او اساساً در اختیار خود هنرمند نیستند. تعدادی از آثار در نمایشگاه های مختلف در نقاط گوناگون جهان به نمایش درآمده اند و به دلایل مختلف دیگر به فلسطین بازنگشته اند. برخی از آن ها گم شده، بعضی به سرقت رفته و تعدادی نیز در جریان حملات و شرایط بحرانی از بین رفته اند.

این پژوهشگر هنر ادامه داد: برای همین، گاهی حتی در اختیار داشتن یک تصویر باکیفیت از یک اثر برای خود هنرمند نیز اهمیت پیدا می کند. در مقطعی که نمایشگاهی در موزه هنرهای فلسطین برگزار کردم، متوجه شدم برخی از آثار اصلی منصور در آنجا نگهداری می شود. زمانی که او از این موضوع مطلع شد، بسیار خوشحال شد و از من خواست تصاویر باکیفیتی از آثار در اختیارش قرار دهم تا بتواند نسخه ای از آن ها را در فلسطین داشته باشد. این موضوع نشان می دهد که یک اثر برای هنرمندی مانند منصور فقط یک شیء هنری نیست، بلکه بخشی از حافظه شخصی و جمعی او محسوب می شود. وقتی هنرمند نمی تواند اصل آثارش را در اختیار داشته باشد، حتی تصویر اثر نیز ارزش و اهمیت ویژه ای پیدا می کند.

وی درباره شرایط دشوار زندگی این هنرمند و تأثیر آن بر مسیر هنری او؛ اظهار کرد: زندگی سلیمان منصور با شرایطی همراه بوده که به صورت مستقیم بر فعالیت هنری اش اثر گذاشته است. در روایت هایی که از زندگی او وجود دارد، آمده است که آثارش را از یک نمایشگاه به نمایشگاه دیگر منتقل می کرد و همیشه این احتمال وجود داشت که محل نمایش مورد حمله قرار گیرد یا آثار در جریان درگیری ها از بین بروند. در چنین شرایطی، هنرمند حتی برای حفظ آثار خود نیز امنیت نداشت. دوستان و همراهان او گاهی به وی می گفتند اهمیتی ندارد چه نقاشی می کشی، فقط کاری کن که بتوانیم اثر را سریع برداریم و از محل خارج شویم. این وضعیت باعث شد شیوه کار منصور نیز تحت تاثیر قرار گیرد و او به سمت قاب ها و آثار کوچک تر برود تا امکان جابه جایی آن ها آسان تر باشد.

وحیدزاده در ادامه به یکی از مقاطع مهم زندگی هنری منصور اشاره کرد و گفت: منصور و جمعی از دوستانش در دوره ای تصمیم گرفتند اسرائیل و کالاهای تولیدشده توسط آن را تحریم کنند. این تصمیم در شیوه کار آنها نیز نمود پیدا کرد و آنها تلاش کردند از رنگ، بوم و ابزارهایی که از اسرائیل وارد می شد استفاده نکنند. به جای آن، مواد بومی مانند حنا، گیاه و چوب سوخته را مورد استفاده قرار دادند. این انتخاب تنها یک تصمیم تکنیکی نبود، بلکه به نوعی بیانگر تلاش هنرمند برای تکیه بر عناصر بومی و هویتی بود. در آثار منصور، ماده ای که با آن نقاشی می شود نیز می تواند حامل معنا باشد و بخشی از نسبت هنرمند با سرزمین و فرهنگ خود را نشان دهد.

وی درباره استفاده منصور از گل نیز توضیح داد: ارتباط او با گل و خاک به دوران کودکی بازمی گردد. منصور در روستا بزرگ شده بود و مادربزرگش تنوری گلی ساخته بود و در آن نان می پخت. این تجربه از کودکی در ذهن او باقی ماند و بعدها گل وارد فرایند هنری اش شد. منصور گل را روی سطح آثار قرار می داد، اما این ماده پس از مدتی خشک می شد و ترک می خورد و در ابتدا این اتفاق برای او خوشایند نبود. با گذشت زمان متوجه شد همین ترک خوردگی می تواند به بخشی از معنای اثر تبدیل شود. فرسودگی گل برای او یادآور وضعیت سرزمینی بود که همواره با آسیب و تخریب روبه رو بوده است. به این ترتیب، یک ویژگی فیزیکی ماده به نشانه ای از تجربه انسان فلسطینی تبدیل شد.

این پژوهشگر هنر تأکید کرد: یکی از دلایل ماندگاری آثار سلیمان منصور این است که او توانسته تجربه فردی خود را به یک تجربه جمعی تبدیل کند. آثار او فقط روایت زندگی شخصی یک نقاش نیستند، بلکه بخشی از حافظه تصویری مردم فلسطین را شکل داده اند. وقتی درباره هویت بصری انسان معاصر فلسطینی صحبت می کنیم، نمی توان نقش منصور را نادیده گرفت. او توانسته است عناصر ساده ای مانند خاک، خانه، طبیعت، انسان و خاطره را در کنار یکدیگر قرار دهد و از آن ها زبانی تصویری بسازد که مخاطب را با تجربه ای گسترده تر مواجه می کند. از همین منظر، منصور را می توان یکی از چهره های مهم فرهنگی فلسطین و یکی از هنرمندان اثرگذار هنر معاصر دانست.

وحیدزاده ادامه داد: برای شناخت زندگی انسان معاصر فلسطینی، رجوع به آثار منصور اهمیت زیادی دارد. شاید خبرها و گزارش ها بتوانند بخشی از اتفاقات سیاسی و اجتماعی را منتقل کنند، اما هنر می تواند وجه دیگری از این زندگی را ثبت کند؛ وجهی که به احساس، خاطره و هویت مربوط می شود. منصور در آثارش به سراغ موضوعاتی رفته که برای مردم فلسطین ملموس و روزمره بوده اند. همین پیوند با زندگی مردم باعث شده آثار او تنها در زمان تولیدشان معنا نداشته باشند و همچنان قابلیت دیده شدن و تفسیر داشته باشند. از این منظر، نمایش آثار او در ایران نیز می تواند فرصتی برای آشنایی بیشتر مخاطبان با هنر معاصر فلسطین باشد.

وی درباره ادامه این مسیر نیز اظهار کرد: نمایشگاه «نقاش سرزمین زخمی» را می توان بخشی از یک روند پژوهشی و هنری گسترده تر دانست. هنر فلسطین فقط به یک هنرمند محدود نمی شود و چهره های متعددی در این جریان فعالیت کرده اند. بنابراین لازم است پژوهش درباره این هنرمندان ادامه پیدا کند و آثار آن ها در قالب نمایشگاه ها و برنامه های تخصصی بیشتر معرفی شود. هدف این است که هنر فلسطین فقط در مقاطع خاص و به عنوان موضوعی سیاسی دیده نشود، بلکه به عنوان یک جریان هنری دارای تاریخ، زبان، تجربه و ویژگی های زیبایی شناختی مورد مطالعه قرار گیرد. درباره سلیمان منصور نیز هنوز زمینه های زیادی برای پژوهش وجود دارد و آثار او می توانند از زوایای مختلف بررسی شوند.

این نمایشگاه گردان ادامه داد: در آثار ارائه شده در نمایشگاه، ارتباط میان انسان و سرزمین جایگاه ویژه ای دارد. خاک و عناصر طبیعی در بسیاری از کارهای منصور تنها یک ماده یا عنصر تصویری نیستند، بلکه بخشی از روایت او از هویت فلسطینی محسوب می شوند. همین ویژگی سبب شده است که مخاطب بتواند در کنار جنبه های سیاسی آثار، با وجه انسانی آن ها نیز ارتباط برقرار کند. نقاشی های منصور درباره مردمی هستند که سرزمین، خانه و خاطرات خود را در شرایطی دشوار تجربه کرده اند و هنرمند تلاش کرده این تجربه را در قالبی تصویری ثبت کند. از همین رو، آثار او در مرز میان هنر و سند تاریخی قرار می گیرند.

وحیدزاده در خاتمه سخنانش تأکید کرد: برگزاری این نمایشگاه همچنین نشان می دهد که هنر می تواند راهی برای انتقال تجربه های تاریخی میان ملت ها باشد. مخاطب ایرانی با مشاهده آثار منصور، با روایت یک هنرمند از جامعه ای روبه رو می شود که سال ها با جنگ، اشغال، مهاجرت و بحران دست وپنجه نرم کرده است. این مواجهه از مسیر هنر، امکان درک متفاوتی از مسئله فلسطین ایجاد می کند؛ چراکه به جای تمرکز صرف بر رویدادهای سیاسی، تجربه انسان ها و تأثیر این اتفاقات بر زندگی آن ها را پیش چشم مخاطب قرار می دهد. سلیمان منصور نیز بخش مهمی از فعالیت هنری خود را صرف همین ثبت تجربه و حفظ حافظه کرده است.

نمایشگاه «نقاش سرزمین زخمی» را می توان تلاشی برای معرفی بخشی از میراث تصویری فلسطین و بازخوانی آثار هنرمندی دانست که زندگی و هنر خود را از یکدیگر جدا نکرد. ماندگاری آثار سلیمان منصور در شرایطی که بسیاری از آن ها از بین رفته یا از دسترس هنرمند خارج شده اند، نشان می دهد که ارزش یک اثر هنری تنها به حضور فیزیکی آن محدود نیست و گاهی تصویر، خاطره و تأثیری که اثر در ذهن مخاطب باقی می گذارد، می تواند به ادامه حیات آن کمک کند.

این نمایشگاه تا 22 مهرماه در روزهای شنبه تا چهارشنبه از ساعت 9 تا 18 در گالری عالی حوزه هنری، واقع در خیابان سمیه، نرسیده به خیابان حافظ، حوزه هنری، طبقه همکف، میزبان علاقه مندان است.

در روز افتتاح این نمایشگاه افرادی چون ناصر ابوشریف، نماینده جهاد اسلامی فلسطین در تهران، محمد زرویی نصرآباد، مدیر موسسه فرهنگی هنری نام، محسن مؤمنی شریف، کامیار صادقی، حسین عینی بخش، حسین عصمتی از آثار سلیمان منصور دیدن کردند.

نمایشگاه «نقاش سرزمین زخمی» تا 22 مهرماه در روزهای شنبه تا چهارشنبه، ساعت 9 تا 18 در گالری عالی حوزه هنری به نشانی خیابان سمیه، نرسیده به خیابان حافظ، حوزه هنری، طبقه همکف، میزبان بازدیدکنندگان است.

انتهای پیام