انسجام اجتماعی؛ سپر دفاعی ملت در برابر بحران ها

مهری عزیزپور، پژوهشگر مطالعات ادیان، در گفت وگو با خبرنگار ایکنا از خراسان رضوی، با تأکید بر اهمیت انسجام اجتماعی در افزایش قدرت ملی، اظهار کرد: وقتی از قدرت یک کشور صحبت می کنیم، معمولاً ذهن به سمت اقتصاد، توان نظامی، فناوری، جمعیت و امکانات مادی می رود، اما مؤلفه مهمی وجود دارد که اگر نباشد، حتی بخشی از همین ظرفیت ها نیز در بزنگاه بحران کارایی خود را از دست می دهند و آن، انسجام اجتماعی است.

وی افزود: جامعه ای که مردم آن به یکدیگر، به آینده و به نهادهای اصلی کشور اعتماد نسبی دارند، در شرایط بحرانی تنها به تحمل بحران اکتفا نمی کند، بلکه می تواند خود را بازسازی کند، اما جامعه ای که در آن بی اعتمادی، شکاف و دوقطبی سازی عمیق شده باشد، حتی یک بحران کوچک نیز می تواند به بحرانی بزرگ تر تبدیل شود. بر همین اساس، انسجام اجتماعی یک مسئله تزئینی و صرفاً اخلاقی نیست، بلکه بخشی از قدرت ملی به شمار می رود.

این پژوهشگر مطالعات ادیان با اشاره به توجه قرآن کریم به مسئله انسجام اجتماعی بیان کرد: قرآن کریم در آیه «وَاعْتَصِمُوا بحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» به این موضوع توجه جدی دارد. مسئله تنها این نیست که مردم با یکدیگر رفتار خوبی داشته باشند، بلکه جامعه در صورت گرفتار شدن در تفرقه، بخشی از قدرت و ظرفیت خود را از دست می دهد.

عزیزپور ادامه داد: تفرقه صرفاً به معنای اختلاف نظر نیست. جامعه سالم می تواند اختلاف داشته باشد، نقد کند و حتی درباره مسائل مهم با یکدیگر بحث کند، اما آنچه خطرناک است، تبدیل اختلاف به دشمنی، بی اعتمادی، نفرت و نفی یکدیگر است. بنابراین باید میان اختلاف نظر طبیعی در یک جامعه و شکاف هایی که پیوندهای اجتماعی را از بین می برند، تفاوت قائل شد.

وی با اشاره به آموزه های قرآنی درباره عوامل تضعیف کننده جامعه، اظهار کرد: قرآن از یک سو بر وحدت و اعتصام تأکید می کند و از سوی دیگر، عواملی را که جامعه را از درون فرسوده می کنند، مورد توجه قرار می دهد؛ از سوءظن، تجسس و غیبت گرفته تا دروغ، شایعه، ظلم و نزاع. مجموعه این رفتارها می تواند پیوندهای میان افراد جامعه را تضعیف کرده و زمینه فرسایش سرمایه اجتماعی را فراهم کند.

این پژوهشگر مطالعات ادیان تصریح کرد: اگر بخواهیم منطق قرآنی را در یک جمله خلاصه کنیم، جامعه تنها از سوی دشمن بیرونی آسیب نمی بیند، بلکه گاهی از جایی ضربه می خورد که پیوندهای درونی آن ضعیف شده است. به همین دلیل، توجه به روابط اجتماعی، اعتماد عمومی و تقویت پیوندهای میان مردم باید بخشی از برنامه های مربوط به افزایش قدرت جامعه باشد.

عزیزپور با اشاره به نقش مسئولان، نخبگان و رسانه ها در حفظ و تقویت انسجام اجتماعی، گفت: مسئولان نمی توانند از مردم انتظار اعتماد داشته باشند، اما نسبت به آثار اجتماعی تصمیمات خود بی تفاوت باشند. عدالت، صداقت، شفافیت، پاسخگویی و توجه به زندگی واقعی مردم تنها وظیفه مدیریتی نیست، بلکه عواملی هستند که سرمایه اجتماعی را تولید و تقویت می کنند.

وی افزود: نخبگان نیز نباید هر اختلافی را به یک شکاف اجتماعی تبدیل کنند. جامعه به تحلیل نیاز دارد، اما تحلیلی که صرفاً مردم را در مقابل یکدیگر قرار دهد، الزاماً تحلیلی راهگشا نیست. نخبه باید بتواند در کنار نقد، نقاط اشتراک جامعه را نیز ببیند و مسیر گفت وگو را باز نگه دارد، زیرا تقویت گفت وگو و یافتن زمینه های مشترک می تواند مانع عمیق تر شدن شکاف های اجتماعی شود.

پژوهشگر مطالعات ادیان درباره نقش رسانه ها در این زمینه نیز اظهار کرد: رسانه در این میان نقش بسیار مهمی دارد. رسانه می تواند یک مسئله را برای جامعه توضیح دهد یا آن را به بحران تبدیل کند؛ می تواند مردم را نسبت به واقعیت ها هوشیار کند یا با شایعه و هیجان، سرمایه اجتماعی را از بین ببرد. به همین دلیل، مسئولیت رسانه تنها انتقال خبر نیست، بلکه نحوه پرداختن به مسائل و تأثیری که روایت های رسانه ای بر اعتماد عمومی و روابط اجتماعی می گذارند نیز اهمیت دارد.

انسجام اجتماعی با صداقت، عدالت و گفت وگوی مسئولانه شکل می گیرد

عزیزپور بیان کرد: این مسئله به معنای تعطیل کردن نقد نیست. انسجام اجتماعی با سکوت ساخته نمی شود، بلکه با صداقت، عدالت و گفت وگوی مسئولانه شکل می گیرد. جامعه ای که امکان نقد دارد، اما در عین حال بر سر اصول و منافع اساسی خود می تواند در کنار یکدیگر بایستد، جامعه ای قدرتمند است و وجود اختلاف نظر در چنین جامعه ای لزوماً به معنای از بین رفتن انسجام نیست.

وی با بیان اینکه بحران ها تنها توان اقتصادی و نظامی کشورها را آزمایش نمی کنند، گفت: بحران ها پیوندهای اجتماعی کشورها را نیز به آزمون می گذارند. در چنین شرایطی، هر اقدامی که اعتماد عمومی را تقویت کند، به قدرت ملی اضافه می کند و هر اقدامی که بی اعتمادی، نفرت و شکاف را عمیق تر کند، از درون قدرت جامعه می کاهد.

این پژوهشگر مطالعات ادیان گفت: انسجام اجتماعی را نباید صرفاً یک توصیه دانست. انسجام، بخشی از قدرت ملت و سرمایه ای است که در روزهای عادی ساخته می شود و در روزهای سخت خود را نشان می دهد. جامعه ای که بتواند پیوندهای درونی خود را حفظ و تقویت کند، در برابر بحران ها ظرفیت بیشتری برای ایستادگی، بازسازی و عبور از شرایط دشوار خواهد داشت.

انتهای پیام