قصه ای که در آن ایمان نفس می کشد

روز ملی سینما را می توان یکی از مهم ترین مناسبت های فرهنگی تقویم ایران دانست؛ نه فقط به دلیل جایگاه سینما در فرهنگ عمومی، بلکه به این دلیل که سینما طی دهه های گذشته به یکی از مهم ترین ابزارهای ثبت و بازنمایی زندگی ایرانی تبدیل شده است. جامعه ایرانی بخش قابل توجهی از تحولات اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و حتی سبک زندگی خود را در قاب سینما دیده و درباره آنها اندیشیده است.

از همین رو، سخن گفتن از سینما صرفاً سخن گفتن درباره فیلم، بازیگر، کارگردان یا گیشه نیست. سینما یک «نهاد فرهنگی» است که با حافظه تاریخی، هویت ملی، اقتصاد فرهنگ، ذائقه عمومی و نظام ارزشی جامعه ارتباط مستقیم دارد. اگر سینما دچار بحران شود، بخشی از نظام روایتگری جامعه نیز با بحران مواجه خواهد شد.

ایکنا در ایام روز ملی سینما، با توجه به اهمیت بازروایی و آسیب شناسی سینمای دینی بر آن شد تا در گزارشی به سنجش نسبت سینما با دین، معنویت و فرهنگ ایرانی ـ اسلامی، به عنوان موتور پیشران و توسعه کمی و کیفی «سینمای دینی» کشور بپردازد که حاصل این نگاه آسیب شناسانه در ادامه از خاطر شما می گذرد.

روز ملی سینما، فرصتی برای پرسیدن از آینده

پرسش اساسی این است که سینمای ایران پس از 48 سال تجربه در تاریخ با شکوه انقلاب اسلامی تا چه اندازه توانسته است ارزش های دینی و انقلابی را از سطح شعار به سطح روایت، شخصیت و تجربه انسانی منتقل کند.

انقلاب اسلامی در سال 1357 فقط ساختار سیاسی کشور را تغییر نداد؛ بلکه در تعریف انسان، جامعه، عدالت، اخلاق، مسئولیت و نسبت انسان با امر قدسی نیز تحول ایجاد کرد. چراکه اساس و بنیان این انقلاب مردمی با رهبری و بنیان گذاری حضرت امام خمینی(ره) براساس حرکتی فرهنگی و مبتنی با آموزه ها و شعائر دین هدایتگر و مبین اسلام پایه ریزی شد. پس با این نگاه و بنیان طبیعی بود که این تحول و نگرش فرهنگی به هنر و سینما نیز راه پیدا کند.

سینمای ایران در دوره پیش از انقلاب، به ویژه در جریان تجاری غالب، بیشتر تحت تأثیر الگوهای سرگرمی، ملودرام، روابط عاطفی، قهرمان سازی های فردی و الگوهای رایج سینمای منطقه و جهان قرار داشت. این سخن به معنای نادیده گرفتن تمام آثار ارزشمند اجتماعی و اخلاقی آن دوره نیست، اما حضور نظام مند مفاهیمی مانند شهادت، ایثار، مقاومت، دفاع از وطن، ایمان و معنویت در جریان اصلی سینمای پس از انقلاب و به ویژه دوران حماسه سازی هشت سال دفاع مقدس شکل گرفت.

انقلاب اسلامی امکان شکل گیری گونه ها و روایت های تازه ای را فراهم کرد و سینمای دفاع مقدس مهم ترین نمونه این تحول بود. در این سینما، «جنگ» فقط یک واقعه نظامی نبود؛ بلکه بستری برای روایت ایمان، فداکاری، شهادت، رفاقت، خانواده، وطن دوستی و مسئولیت اجتماعی شد.

با این همه، اکنون که نزدیک به نیم قرن از انقلاب اسلامی گذشته است، پرسش مهم این نیست که سینمای پس از انقلاب در حوزه ترویج و تعالی مبانی دینی و انسانی چه دستاوردهایی داشته است؟ اینکه آیا این دستاوردها توانسته اند به یک زبان پایدار، جذاب و روزآمد سینمایی تبدیل شوند؟ در حقیقت این همان مرکز ثقل روایی و بزنگاهی است که آسیب شناسی سینمای امروز باید از همین نقطه آغاز شود.

از تغییر ارزش ها تا بحران تبدیل «ارزش» به «درام»

یکی از مهم ترین دستاوردهای سینمای پس از انقلاب، گسترش امکان روایت مفاهیم دینی و انقلابی بود. ایمان، شهادت، ایثار، عدالت، خانواده، مسئولیت، مقاومت و دفاع از مظلوم، هر کدام به شیوه ای وارد بخشی از تولیدات سینمایی شدند. در کنار سینمای دفاع مقدس، آثار تاریخی، اجتماعی، خانوادگی و حتی کودک و نوجوان نیز در مقاطعی تلاش کردند نسبت انسان با ارزش های اخلاقی و معنوی را به تصویر بکشند. اما همین مسیر یک آسیب مهم نیز در پی داشت: گاهی «ارزش» جای «داستان» را گرفت.

در این مهم تردیدی وجود ندارد که سینما با سخنرانی تفاوت دارد. مخاطب برای شنیدن یک گزاره اخلاقی یا اعتقادی به سالن سینما نمی رود؛ او برای دیدن یک داستان، شناخت یک شخصیت و تجربه یک موقعیت انسانی به سینما می رود. اگر ارزش دینی در رفتار و انتخاب شخصیت دیده شود، می تواند تأثیرگذار باشد؛ اما اگر تنها در دیالوگ های مستقیم تکرار شود، فیلم از روایت فاصله می گیرد و به بیانیه نزدیک می شود. به همین دلیل، یکی از مسائل بنیادین سینمای دینی ایران، کمبود موضوع نیست؛ کمبود روایت است.

«دین» درباره تمام ابعاد زندگی انسان سخن می گوید؛ درباره ترس، امید، مرگ، عشق، خانواده، عدالت، فقر، مسئولیت، بخشش، ظلم، تنهایی و کرامت. بنابراین سینمای دینی نباید خود را به فیلم هایی محدود کند که تنهاو به شکل مستقیم درباره مناسک یا شخصیت های مذهبی هستند.

یک فیلم درباره مادری که در برابر شهادت فرزند خود ایستادگی می کند، یک فیلم درباره انسانی که میان انتقام و بخشش گرفتار شده است یا داستان خانواده ای که در شرایط دشوار باید میان منفعت شخصی و مسئولیت اجتماعی انتخاب کند، می تواند در عین روایت دراماتیک خود دارای لایه های عمیق دینی نیز باشند. در اینجا پرسش فیلمساز نباید این باشد که «چگونه یک پیام دینی را وارد فیلم کنم؟» بلکه باید بپرسد: انسان مؤمن در این موقعیت چگونه انتخاب می کند؟ همین تغییر سوال کافی است تا سینمای دینی را از شعار به درام منتقل کند.

آسیب دیگر «سینمای دینی» ایران، مناسبت زدگی است. گاهی سینمای دینی با تقویم حرکت می کند؛ با فرارسیدن محرم، رمضان، میلاد پیامبر اکرم(ص)، نیمه شعبان یا مناسبت های مذهبی دیگر، توجه به تولید آثار دینی افزایش می یابد و پس از پایان مناسبت، این دغدغه نیز کم رنگ می شود. در حالی که سینماگران ما اغلب این مؤلفه مهم را فراموش می کنند که «دین» مناسبت نیست؛ جهان بینی است.

اگر «سینمای دینی» فقط در مناسبت ها فعال باشد، مخاطب نیز آن را «سینمای مناسبتی» تلقی خواهد کرد. سینمای دینی باید بتواند درباره انسان معاصر، خانواده، تربیت فرزند، سالمندی، تنهایی، عدالت اجتماعی، مهاجرت، محیط زیست، فناوری، جنگ و صلح نیز سخن بگوید.

از این منظر، شاید مفهوم «سینمای معناگرا» تعریف گسترده تر و دقیق تری برای «سینمای انقلابی و دینی» باشد؛ سینمایی که ریشه در فرهنگ اسلامی ـ ایرانی دارد، اما به جای نمایش صرف نشانه های مذهبی، درباره معنای انسان، مسئولیت، انتخاب و کرامت او سخن می گوید.

فیلمنامه؛ اقتباس و فراموشی گنجینه روایی ایران

بخش قابل توجهی از مشکلات سینمای ایران در نهایت به فیلمنامه بازمی گردد. گاهی برای بازیگر، تبلیغات، تجهیزات و تولید هزینه می شود، اما فیلمنامه همچنان در جایگاه شایسته خود قرار نمی گیرد. سینمایی که قصه قدرتمند ندارد، الزامی ندارد که با افزایش بودجه، از نظر کیفی توسعه پیدا کند.

این مسئله در «سینمای دینی» و «سینمای تاریخی» اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا این حوزه به صورت همزمان به پژوهش و درام نیازمند است. فیلمی که بدون پژوهش ساخته شود، ممکن است به ساده سازی یا تحریف تاریخ و مفاهیم دینی منجر شود و فیلمی که صرفاً بر اطلاعات پژوهشی تکیه کند، ممکن است از جذابیت دراماتیک برخوردار نباشد. راه حل، ایجاد همکاری واقعی میان نویسنده، پژوهشگر، تاریخ پژوه، متخصص معارف دینی و فیلمساز است.

ایران از نظر مواد خام روایی فقیر نیست؛ برعکس، یکی از غنی ترین سرزمین های جهان از نظر ادبیات و تاریخ است. «شاهنامه»، «ادبیات عرفانی»، «تاریخ ایران»، «تاریخ اسلام و تشیع»، «ادبیات انقلاب»، «خاطرات شهدا»، «ادبیات دفاع مقدس» و «ادبیات معاصر»، مجموعه ای عظیم از شخصیت ها، موقعیت ها و داستان ها را در اختیار سینماگر و سینمای کشورمان قرار داده اند. مشکل، فقدان داستان نیست؛ مشکل، تبدیل داستان به زبان سینماست.

اقتباس نیز نباید به معنای انتقال مکانیکی کتاب به پرده باشد. فیلمساز باید بتواند روح اثر ادبی را حفظ و آن را با منطق تصویر، میزانسن، شخصیت پردازی و درام بازآفرینی کند. این مسئله به ویژه در ادبیات دفاع مقدس اهمیت دارد. خاطرات شهدا و رزمندگان، کتاب های تاریخ شفاهی و روایت های خانواده های شهدا، سرشار از موقعیت های دراماتیک هستند؛ اما هر خاطره ارزشمند بدون درام سازی نمی تواند به عنوان فیلمنامه تلقی شود.

در اینجا یک بانک ملی داستان می تواند به سینما کمک کند؛ بانک اطلاعاتی گسترده ای که در آن خاطرات، شخصیت ها، رویدادها و روایت های تاریخی با همکاری پژوهشگران گردآوری و برای اقتباس در اختیار نویسندگان قرار گیرد. اگر چنین اتفاقی بیفتد، «سینمای دینی» و «سینمای مقاومت» از تولیدهای پراکنده فاصله می گیرد و صاحب پشتوانه روایی مستمر می شود.

بحران مخاطب؛ وقتی سینما دیگر پنجره تصویر نیست

یکی از جدی ترین آسیب های امروز سینمای ایران، فاصله میان فیلم و مخاطب است. برای سال ها سینما مهم ترین امکان تماشای فیلم برای مردم بود؛ اما امروز شرایط تغییر کرده است. مخاطب با تلفن همراه، تلویزیون هوشمند، شبکه های اجتماعی و پلتفرم های(سکوهای) نمایش خانگی، به حجم عظیمی از محتوای تصویری دسترسی دارد. در چنین شرایطی، سینما دیگر نمی تواند تنها بر این فرض بنا شود که مردم برای تماشای فیلم ناگزیر به سالن خواهند آمد. مخاطب باید دلیل رفتن به سینما داشته باشد.

آمارهای منتشرشده درباره وضعیت اکران نیز اهمیت این مسئله را نشان می دهد. در برخی دوره ها، افزایش فروش ریالی هم زمان با کاهش تعداد مخاطبان رخ داده است؛ اتفاقی که نشان می دهد فروش اسمی به تنهایی شاخص مناسبی برای سنجش سلامت سینما نیست. برای ارزیابی واقعی باید تعداد مخاطب، تنوع مخاطب، مراجعه خانوادگی، توزیع جغرافیایی تماشاگران و سهم گونه های مختلف سینمایی از بازار بررسی شود.

اگر سینما با چند فیلم پرفروش رونق ظاهری پیدا کند، اما فیلم کودک، خانوادگی، دینی، دفاع مقدس یا اجتماعی نتواند مخاطب خود را پیدا کند، هنوز نمی توان از سلامت کامل زیست بوم سینما سخن گفت. از سوی دیگر، قیمت بلیت نیز اهمیت دارد. افزایش قیمت می تواند بخشی از خانواده ها را از تجربه سینما دور کند. اما تقلیل بحران مخاطب به قیمت بلیت نیز اشتباه است.

پرسش مهم تر این است که چه چیزی در سالن سینما وجود دارد که مخاطب نمی تواند در خانه تجربه کند؟ پاسخ به این پرسش باید سیاست گذاری سینمای ایران را به سمت مفهوم «تجربه سینمایی» ببرد.

کیفیت صدا و تصویر، امکانات سالن، دسترسی، حمل ونقل، معماری، امنیت، امکانات خانواده و حتی نحوه ارتباط سینما با دیگر فضاهای فرهنگی شهر، همگی بخشی از این تجربه هستند. سینما باید دوباره به «مقصد فرهنگی» تبدیل شود، نه تنها مکانی برای پخش فیلم باشد.

دفاع مقدس و مقاومت؛ سرمایه ای که نباید موزه ای شود

اگر قرار باشد مهم ترین میراث سینمای پس از انقلاب را فهرست کنیم، «سینمای دفاع مقدس» در صدر این فهرست قرار خواهد گرفت. این سینما تجربه ای را ثبت کرد که بخش بزرگی از جامعه ایران با آن زندگی کرده است. «جنگ» (دفاع مقدس) برای ایرانیان فقط یک موضوع تاریخی نیست؛ خاطره ای اجتماعی و خانوادگی است که در زندگی میلیون ها نفر اثر گذاشته است.

«سینمای دفاع مقدس» نیز توانست مفاهیمی همچون ایثار، شهادت، ایمان، رفاقت، مسئولیت، فداکاری و مقاومت را به زبان تصویر منتقل کند. اما امروز یک خطر جدی وجود دارد: موزه ای شدن سینمای دفاع مقدس.

اگر نسل جدید رزمنده را فقط به عنوان شخصیت متعلق به دهه 60 با روایت های کلیشه شده ببیند، ارتباط او با این سینما کاهش می یابد. راه حل، حذف گذشته یا تغییر تاریخ نیست؛ راه حل، معاصر کردن مسئله است. امروز می توان داستان فرزند شهید، مادر شهید، همسر شهید، جانباز، آزاده، رزمنده سالخورده یا جوانی را روایت کرد که با «حافظه دفاع مقدس» و نه «خاطره جنگ» زندگی می کند.

حتی بعد از پشت سر گذاشتن یک سال اخیر و تجربه دو جنگ تحمیلی (جنگ 12 روزه و جنگ رمضان) می توان مفاهیم دفاع مقدس را به مسائل امروز پیوند زد: همبستگی ملی، دفاع از وطن، کمک به دیگری، تاب آوری اجتماعی، فداکاری، مواجهه با تهدید خارجی و حفظ کرامت انسانی. «سینمای مقاومت» نیز نباید فقط در میدان جنگ تعریف شود. مقاومت می تواند در برابر ظلم، اشغال، بی عدالتی و سلب کرامت انسانی معنا پیدا کند.

از این منظر، «سینمای مقاومت» ظرفیت بین المللی قابل توجهی دارد؛ زیرا «ایستادگی انسان در برابر ظلم» مفهومی محدود به یک جغرافیا نیست. اما جهانی شدن این سینما نیز شرط بسیار مهمی دارد: فیلم باید ابتدا یک اثر سینمایی موفق باشد و سپس پیام خود را منتقل کند. مخاطب جهانی تنها با پیش فرض های ما وارد جهان فیلم و سینمای ایران نمی شود. او باید ابتدا با شخصیت و مسئله انسانی ارتباط برقرار کند.

داستان یک مادر، کودک، پزشک، رزمنده یا انسانی که میان انتقام و بخشش گرفتار شده است، می تواند بدون توضیح مستقیم مبانی دینی، مفاهیمی جهانی را منتقل کند. از همین رو، جهانی شدن «سینمای دینی» و «سینمای مقاومت» از مسیر انسانی کردن روایت می گذرد.

قهرمان، زن و جامعه؛ بازتعریف شخصیت در سینمای دینی

یکی از آسیب های مهم «سینمای دینی» کشورمان، شخصیت پردازی است. گاهی قهرمان مؤمن آنقدر بی خطا، کامل و دور از تردید نمایش داده می شود که مخاطب نمی تواند با او ارتباط برقرار کند. چراکه فیلمنامه نویس و سینماگر ما این اصل مهم به قول سید شهیدان اهلِ قلم، شهید «مرتضی آوینی» را فراموش کرده است که «درام با آزمون شخصیت شکل می گیرد».

قهرمان باید با ترس، شکست، وسوسه، خشم، فقدان و انتخاب مواجه شود. ایمان زمانی دراماتیک می شود که در لحظه دشوار آزموده شود. اگر «قهرمان داستان» هیچ مسئله ای نداشته باشد، ایمان او نیز از نظر سینمایی به تجربه تبدیل نمی شود. بنابراین، سینمای دینی نیازمند قهرمان مؤمن و در عین حال انسانی است؛ شخصیتی که مخاطب بتواند او را بشناسد، ضعف هایش را ببیند و انتخاب نهایی او را باور کند.

همین مسئله درباره قهرمان های زن سینمای ایران نیز صدق می کند. در بخش هایی از «سینمای دینی و دفاع مقدس»، بانوان بیشتر در قالب مادر، همسر، منتظر یا نماد صبر معرفی شده است. این نقش ها ارزشمند هستند، اما تمام واقعیت «بانوان ایرانی» را تشکیل نمی دهند. بانوان در انقلاب، دفاع مقدس و جامعه پس از آن، کنشگران اجتماعی، فرهنگی، علمی، درمانی و خانوادگی بوده اند و تجربه های متنوعی داشته اند. باز هم به قول شهید «مرتضی آوینی» باید گفت که: «سینمای دینی باید زن را از «نشانه» به «شخصیت» تبدیل کند؛ شخصیتی دارای اراده، انتخاب، مسئله، تحول و کنش.»

از سوی دیگر، سینمای دینی باید جامعه امروز را نیز جدی تر ببیند. انسان معاصر با تنهایی، بحران خانواده، مسائل اقتصادی، مهاجرت، سالمندی، فضای مجازی، تربیت فرزند، آینده شغلی و تغییر سبک زندگی مواجه است. اگر «سینمای دینی» فقط درباره «فضیلت» سخن بگوید اما «رنج انسان» را نبیند، از مخاطب فاصله خواهد گرفت. دین زمانی در سینما زنده می شود که بتواند با رنج واقعی انسان گفت وگو کند.

تغییر زیست بوم سینما

سینمای ایران امروز در برابر تغییر بزرگی قرار دارد. نمایش خانگی، پلتفرم های(سکوهای) دیجیتال و شبکه های اجتماعی، مرزهای قدیمی میان سینما، تلویزیون و محتوای اینترنتی را تغییر داده اند. از این منظر، نمایش خانگی را نباید تنها رقیب سینما دانست. این دو می توانند دو ضلع یک زیست بوم واحد باشند. یک اثر می تواند از ایده و فیلمنامه آغاز شود، در سینما تولید و اکران شود، سپس به نمایش خانگی و تلویزیون برسد و در مرحله بعد در بازارهای بین المللی عرضه شود. این نگاه، به ویژه برای آثار دینی و دفاع مقدس اهمیت دارد؛ زیرا الزامی وجود ندارد که همه آثار فرهنگی باید فقط با معیار گیشه سنجیده شوند.

یک فیلم ممکن است در اکران عمومی فروش متوسطی داشته باشد، اما در نمایش خانگی، شبکه های تلویزیونی، مدارس، دانشگاه ها یا بازار خارجی مخاطب گسترده ای پیدا کند.

در همین حال، دوگانگی میان «سینمای جشنواره ای» و «سینمای گیشه ای» نیز باید مورد بازنگری قرار گیرد. این تصور که فیلم یا باید هنری باشد یا مخاطب پسند، دوگانه ای نادرست است. یک فیلم می تواند هنری و جذاب، دینی و پرمخاطب، یا درباره مقاومت و در عین حال برخوردار از ساختار دراماتیک قدرتمند باشد. مشکل زمانی ایجاد می شود که جشنواره یا گیشه از ابزار ارزیابی به هدف نهایی تبدیل شود. «اقتصاد سینما» نیز باید بر اساس مجموعه ای از شاخص ها سنجیده شود. فروش ریالی، بدون توجه به تعداد واقعی مخاطبان و هزینه های تولید، تصویر کاملی ارائه نمی کند.

از سوی دیگر، آینده سینما بدون فناوری های جدید قابل تصور نیست. «هوش مصنوعی» در حال ورود به حوزه های ایده پردازی، فیلمنامه، طراحی صحنه، جلوه های بصری، تدوین، ترجمه، دوبله و بازاریابی است. این فناوری برای سینمای ایران می تواند فرصت باشد؛ از بازسازی تاریخی و دیجیتال سازی آرشیو تا ترجمه و عرضه جهانی آثار.

اما در حوزه آثار دینی و تاریخی، حساسیت دوچندان است. تصویرسازی یا بازسازی یک دوره تاریخی بدون پشتوانه پژوهشی می تواند به تحریف ناخواسته منجر شود. بنابراین سینمای آینده به همکاری میان فیلمساز، پژوهشگر، تاریخ پژوه، متخصص معارف دینی، فناوری دان و حقوق دان نیاز خواهد داشت.

در کنار تمامی مسائل مطرح شده؛ حفظ آرشیو نیز اهمیت بنیادین دارد. سینما بخشی از حافظه تصویری ایران است. انقلاب، دفاع مقدس، شهرنشینی، خانواده، فرهنگ عمومی و تحولات اجتماعی در فیلم ها ثبت شده اند.

حفظ، دیجیتال سازی و دسترس پذیر کردن این میراث باید یک پروژه ملی باشد؛ زیرا ملتی که حافظه تصویری خود را حفظ نکند، در آینده ناچار خواهد بود گذشته خود را از روایت دیگران بازسازی کند.

ساختن زیست بوم سینمای ایرانی ـ اسلامی

آسیب شناسی هر امری، زمانی ارزشمند است که به راه حل منتهی شود. نخستین راه حل، بازگشت به «قصه» است. سینما پیش از آنکه صنعت، جشنواره، ایدئولوژی یا فناوری باشد، هنر قصه گویی تصویری است.

دومین گام؛ شناخت دقیق «مخاطبم است. سینما باید بداند مخاطب امروز چه می خواهد، چه چیزی او را به سالن می آورد و چرا بخشی از جامعه از سینما فاصله گرفته است.

سومین گام؛ سرمایه گذاری واقعی بر «فیلمنامه» است؛ نه فقط از طریق حمایت مالی، بلکه با ایجاد نظام حرفه ای توسعه فیلمنامه و استفاده از نویسندگان، مشاوران و پژوهشگران متخصص.

چهارمین گام؛ پیوند ساختاریافته سینما با «ادبیات و تاریخ» است. ایران برای ساخت داستان های تازه نیازی به جست وجوی مداوم در خارج از مرزهای فرهنگی خود ندارد؛ بخش مهمی از این داستان ها در کتاب ها، خاطرات، تاریخ شفاهی و تجربه زیسته مردم وجود دارد.

پنجمین گام؛ بازتعریف «سینمای دینی» است؛ سینمای دینی باید از «سینمای مناسکی» به «سینمای انسان و معنا» حرکت کند. ارزش دینی باید در انتخاب شخصیت، بحران داستان و رفتار انسان دیده شود، نه اینکه تنها و تنها در دیالوگ تکرار شود.

ششمین گام؛ احیای «سینمای دفاع مقدس» و «سینمای مقاومت» با زبان نسل جدید است. این سینما نباید از گذشته فاصله بگیرد، اما نباید در گذشته متوقف شود. باید تجربه تاریخی را به پرسش های امروز پیوند دهد.

هفتمین گام؛ تقویت «دیپلماسی سینمایی» است. تولید فیلم به زبان فارسی پایان مسیر نیست. ترجمه، زیرنویس، دوبله، حضور در بازارهای منطقه ای و بین المللی و تولید مشترک با کشورهای اسلامی می تواند سینمای دینی و مقاومت را از مرزهای داخلی عبور دهد.

هشتمین گام؛ ایجاد یک «زیست بوم پایدار سینمای دینی» است؛ زیست بومی متشکل از مدرسه فیلمنامه نویسی، بانک داستان های تاریخی و دینی، حمایت از اقتباس، تربیت پژوهشگر، صندوق توسعه آثار دینی و مقاومت، حمایت از فیلم اولی ها و بازار تخصصی بین المللی. هدف نباید ساخت چند فیلم مناسبتی باشد؛ هدف باید ساختن یک جریان سینمایی پایدار باشد.

در نهایت؛ سیاست گذاری سینمایی نیز باید از «دوره ای» و «مدیریتی» بودن فاصله گیرد. سینما به برنامه بلندمدت نیاز دارد؛ برنامه ای که با تغییر مدیران، اصل راهبردی آن تغییر نکند.

سینمای ایران؛ میان میراث گذشته و ضرورت ساختن آینده

«روز ملی سینما» فقط روزی برای نگاه کردن به گذشته نیست؛ روزی برای پرسیدن از آینده است. سینمای ایران در 48 سال پس از انقلاب اسلامی، مسیری طولانی و پر فراز و نشیب را طی کرده است. این سینما از سال های نخست جست وجوی هویت تازه عبور کرده، گونه هایی همچون سینمای دفاع مقدس، مقاومت، سینمای اجتماعی، کودک، خانوادگی و دینی را تجربه کرده و در عرصه های مختلف داخلی و بین المللی حضور یافته است.

انقلاب اسلامی نیز با آن بُن مایه فرهنگی و معنوی خود، نسبت سینمای ایران با دین و ارزش های فرهنگی را تغییر داد و مفاهیمی مانند ایمان، ایثار، شهادت، عدالت، مقاومت و مسئولیت را به بخش مهمی از حافظه تصویری کشور وارد کرد. سینمای دفاع مقدس نیز توانست تجربه یک ملت را در قالب شخصیت و داستان ثبت کند. اما میراث زمانی زنده می ماند که بازآفرینی شود.

اگر «سینمای دینی» در کلیشه متوقف شود، مخاطب از آن فاصله می گیرد. اگر «سینمای دفاع مقدس» فقط گذشته را تکرار کند، نسل جدید آن را متعلق به خود نخواهد دانست. اگر «سینمای مقاومت» تنها به شعار بسنده کند، امکان ارتباط جهانی خود را از دست خواهد داد. اگر سینما فقط با فروش چند فیلم پرفروش سنجیده شود، «بحران مخاطب» پنهان خواهد ماند و اگر فناوری بدون سیاست فرهنگی وارد شود، ممکن است به جای تقویت «هویت»، آن را تضعیف کند.

در مقابل، سینمای ایران سرمایه های بزرگی در اختیار دارد: ادبیات فارسی، تاریخ ایران و اسلام، فرهنگ ایرانی ـ اسلامی، تجربه انقلاب، خاطره دفاع مقدس، فرهنگ مقاومت، خانواده ایرانی، تنوع اقوام و مهم تر از همه، انسان ایرانی با همه امیدها، رنج ها، ایمان ها، تردیدها و آرزوهایش. این سرمایه ها همواره می توانند قصه های بزرگ بسازند.

شاید سینمای ایران در آستانه نیم قرن پس از انقلاب بشکوه اسلامی بیش از هر چیز به یک تغییر نگاه نیاز داشته باشد؛ تغییر از «موضوع» به «قصه»، از «شعار» به «تجربه»، از «قهرمان بی نقص» به «انسان قابل باور»، از «سینمای مناسبتی» به «سینمای معنا» و از «تولید پراکنده» به «زیست بوم پایدار».

سینمایی که بتواند میان «انسان»، «قصه» و «معنا» پیوند برقرار کند، هم می تواند مخاطب ایرانی را دوباره به سالن بازگرداند، هم می تواند میراث انقلاب و دفاع مقدس را از خطر کلیشه نجات دهد، هم می تواند زبان تازه ای برای سینمای دینی پیدا کند و هم می تواند با مخاطب جهانی سخن بگوید.

در نهایت، مهم ترین پرسش «روز ملی سینما» شاید این نباشد که سینمای ایران چقدر فیلم تولید کرده یا چقدر فروش داشته است؛ بلکه این باشد که سینمای ایران چه چیزی درباره انسان ایرانی، ایمان، مقاومت، خانواده، تاریخ و آینده این سرزمین برای نسل امروز و فردا باقی خواهد گذاشت؟

زیرا سینما اگر فقط تولید کند، صنعت است؛ اگر فقط بفروشد، بازار است؛ اگر فقط جشنواره برود، می تواند هنر باشد؛ اما زمانی که بتواند تجربه تاریخی و زیست انسانی یک ملت را به روایت تبدیل کند، به بخشی از حافظه و هویت آن ملت بدل خواهد شد.

از این منظر، «روز ملی سینما» بیش از آنکه جشنی برای گذشته باشد، موعد یک تصمیم است: اینکه سینمای ایران در دهه های پیش رو، فقط تصویرکننده جامعه باشد یا بتواند به یکی از مهم ترین ابزارهای فهم، روایت و ساختن آینده فرهنگی ایران تبدیل شود.

انتهای پیام