مازندران زیر بارش کم سابقه/ وقتی هشدار زرد پاسخگوی باران 224 میلی متری نیست

به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای مازندران؛ مازندران طی روز های اخیر بارش هایی را تجربه کرده که در برخی نقاط از نظر حجم و شدت، کم سابقه توصیف شده است. بر اساس اعلام مدیرکل مدیریت بحران استانداری مازندران، در برخی نقاط استان طی سه شب 224 میلی متر بارش ثبت شده است؛ رقمی که در مدت زمانی کوتاه، حجم قابل توجهی آب را وارد رودخانه ها، مسیل ها و معابر استان کرده و زمینه را برای آب گرفتگی و روان آب فراهم کرده است.

اهمیت این عدد زمانی بیشتر می شود که بدانیم بارش 224 میلی متری به معنای نشستن حدود 224 لیتر آب بر هر مترمربع است؛ حجمی که اگر در مدت کوتاه و در یک محدوده جغرافیایی مشخص تخلیه شود، می تواند ظرفیت بسیاری از زیرساخت های دفع آب را تحت فشار قرار دهد.

هشدار شماره 68 چه می گفت؟

هشدار شماره 68 سازمان هواشناسی کشور و هشدار شماره 10 هواشناسی مازندران برای این سامانه در سطح زرد صادر شده بود. در این هشدار، وقوع رگبار باران، رعد و برق، وزش باد شدید موقت و در نقاط مستعد احتمال تگرگ پیش بینی شده و در بخش آثار مخاطره نیز از احتمال بالا آمدن آب رودخانه ها، آب گرفتگی معابر، جاری شدن روان آب، صاعقه، لغزندگی جاده ها و سقوط سنگ در مناطق کوهستانی سخن گفته شده بود؛ بنابراین از نظر محتوایی نمی توان گفت هواشناسی هیچ خطری را پیش بینی نکرده بود.

بخشی از پیامد هایی که در نهایت مشاهده شد، از جمله آب گرفتگی و افزایش روان آب، در متن هشدار وجود داشت. اما مسئله جای دیگری است: آیا سطح زرد و نحوه بیان خطر توانسته بود ابعاد احتمالی رخداد را به درستی به مردم و دستگاه های مسئول منتقل کند؟

هشدار زرد نباید با کم خطر اشتباه گرفته شود

یکی از مشکلات همیشگی در ارتباطات بحران این است که مردم گاهی رنگ هشدار را به جای توضیح کامل خطر در نظر می گیرند. هشدار زرد به معنای نبود خطر نیست و نمی توان صرفاً از رنگ هشدار نتیجه گرفت که مردم با یک سامانه کم خطر مواجه هستند. اما رنگ هشدار برای مدیران و حتی افکار عمومی یک پیام مشخص درباره سطح خطر دارد و به همین دلیل، انتخاب آن باید با دقت انجام شود.

در مازندران، جایی که بارش شدید می تواند در مدت کوتاهی موجب افزایش روان آب و طغیان رودخانه های کوچک و مسیل ها شود، جزئیات شدت و حجم احتمالی بارش اهمیت ویژه ای پیدا می کند. هشدار زرد می تواند با خطرات جدی در نقاط خاص همراه باشد، به ویژه زمانی که بارش ماهیت رگباری و نقطه ای داشته باشد. در مازندران نیز این موضوع اهمیت بیشتری دارد، زیرا ممکن است در فاصله چند کیلومتری، شرایط دو منطقه کاملاً متفاوت باشد؛ یک منطقه بارش معمولی دریافت کند و منطقه ای دیگر در مدت کوتاه شاهد بارش بسیار شدید باشد.

خلأ پیش بینی حجم بارش

اینجاست که یک خلأ مهم در اطلاع رسانی قابل طرح است: در حالی که توصیه های ایمنی اعلام شد، برای مخاطب عمومی و حتی برخی دستگاه های اجرایی، تصویر روشنی از حجم احتمالی بارش در مناطق مختلف ارائه نشد.

برای شهروندی که قرار است درباره سفر، تردد در جاده، حضور در مناطق کوهستانی یا نزدیک شدن به رودخانه تصمیم بگیرد، دانستن اینکه «رگبار باران پیش بینی شده»، اطلاعات محدودی در اختیار او قرار می دهد. اما اگر به او گفته شود که برای منطقه محل سکونتش احتمال بارش تجمعی قابل توجه وجود دارد و در مدت کوتاهی ممکن است حجم زیادی آب وارد حوضه شود، برداشت او از میزان خطر متفاوت خواهد بود.

البته پیش بینی بارش یک عدد قطعی نیست و همیشه با عدم قطعیت همراه است. به همین دلیل، اعلام دامنه یا بازه احتمالی بارش می تواند از اعلام یک عدد قطعی مناسب تر باشد. برای مثال، اطلاع رسانی می تواند علاوه بر نوع پدیده، به شکل منطقه ای درباره احتمال بارش سنگین، بارش تجمعی و احتمال روان آب یا سیلاب ناگهانی هشدار دهد. این اطلاعات برای مدیریت بحران حتی از خود رنگ هشدار نیز در بسیاری از موارد کاربردی تر است.

آیا 224 میلی متر از قبل قابل پیش بینی بود؟

در صورتی که بررسی های فنی نشان دهد که پیش از آغاز بارش، احتمال وقوع بارش بسیار سنگین در همان منطقه وجود داشته و مدل ها یا داده های هواشناسی چنین وضعیتی را نشان می دادند، موضوع جدی تر می شود.

در این صورت، انتقاد صرفاً متوجه رنگ هشدار نخواهد بود؛ بلکه باید پرسید چرا شدت و دامنه خطر به شکل دقیق تر و صریح تر به مردم و دستگاه های اجرایی منتقل نشد؟ حتی اگر از نظر دستورالعمل های رسمی، شرایط برای قرمز شدن هشدار کل استان فراهم نبوده باشد، می توان درباره صدور هشدار منطقه ای شدیدتر یا تقویت اطلاع رسانی در نقاط پرخطر بحث کرد. این تفاوت مهمی است.

ممکن است یک سامانه برای کل استان در سطح زرد قرار داشته باشد، اما در یک شهرستان یا یک حوضه آبریز خاص، شرایط به مراتب خطرناک تر باشد؛ بنابراین مدیریت خطر نباید همیشه در سطح میانگین استانی انجام شود.

اگر بارش 224 میلی متری غیرقابل پیش بینی بوده باشد؟

بارش های رگباری و همرفتی می توانند بسیار محلی باشند و محل دقیق شکل گیری هسته بارشی و بیشینه بارش آنها همیشه با دقت بالا قابل پیش بینی نیست. ممکن است یک مدل برای یک منطقه بارش قابل توجهی پیش بینی کند، اما در نهایت بیشترین بارش چند کیلومتر آن طرف تر رخ دهد. در چنین شرایطی، اگر بارش 224 میلی متری در یک نقطه به شکل غیرمنتظره ایجاد شده باشد، صرفاً عدد ثبت شده پس از حادثه نمی تواند اثبات کند که هشدار زرد اشتباه بوده است. این همان جایی است که باید میان ارزیابی عملکرد پیش بینی قبل از حادثه و شدت رخداد واقعی پس از حادثه تفاوت قائل شد.

چرا مقایسه پیش بینی و واقعیت ضروری است؟

هر سامانه هشدار باید پس از یک رخداد مهم مورد ارزیابی قرار گیرد. این ارزیابی نه با هدف مقصرسازی، بلکه برای افزایش دقت هشدار های بعدی انجام می شود. در مورد مازندران، اکنون یک فرصت مهم برای چنین ارزیابی وجود دارد. می توان نقشه پیش بینی بارش را با نقشه بارش واقعی مقایسه کرد و مشخص کرد کدام مناطق بیشترین خطای پیش بینی را داشته اند.

اگر پیش بینی برای منطقه ای مثلاً بسیار کمتر از بارش واقعی بوده، باید علت این اختلاف مشخص شود. اگر پیش بینی از ابتدا بارش شدید را نشان می داده، باید بررسی شود که چرا پیام هشدار متناسب با آن تنظیم نشده است؛ و اگر مدل ها بارش را درست پیش بینی کرده بودند، اما زمان یا مکان اوج بارش تغییر کرده بود؟

زینب نجاتی خبرنگار خبرگزاری صداوسیمای مازندران