«وجه الله»؛ کلید فهم جایگاه حضرت ولی عصر(عج) در آیات مهدوی قرآن

قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت به واسطه احکام نیست؛ در پرتو روایات اهل بیت(ع)، افق های تازه ای از معارف آن، از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار می شود. بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان(ع)، با وجود مقدس حضرت ولی عصر(عج) پیوند یافته اند و تصویری عمیق تر از فرهنگ انتظار ارائه می کنند. خبرنگار ایکنا از اصفهان در سلسله گفت وگوهای «در پرتو آیات مهدوی» با علی اکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآن، این آیات و روایات را از ابتدای قرآن، جزءبه جزء بررسی می کند تا نسبت قرآن با آخرین حجت الهی، روشن تر و دقیق تر تبیین شود.

ایکنا ـ بخش دیگری از آیات جزء نخست قرآن و نیز روایات مرتبط با آن ها را بررسی می کنیم. یکی از این موارد، آیه 25 سوره بقره و روایات مربوط به «جزیره خضراء» است. این موضوع در منابع روایی چگونه تبیین شده است؟

بله. از دیگر آیاتی که در بعضی از منابع روایی به موضوع مهدویت ارتباط داده شده، آیه 25 سوره مبارکه بقره است: «وَبَشِّرِ الَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ کُلَّمَا رُزقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَٰذَا الَّذی رُزقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بهِ مُتَشَابهًا ۖ وَلَهُمْ فِیهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِیهَا خَالِدُونَ؛ کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، مژده بده که بهشت هایی ویژه آنان است که از زیر درختان آن نهرها جاری است؛ هرگاه از آن بهشت ها میوه ای آماده به آنان دهند، گویند: این همان است که از پیش، روزی ما کردند و از میوه های گوناگون که شبیه هم است، نزد آنان آورند؛ در آنجا برای ایشان همسرانی پاکیزه است و در آن بهشت ها جاودانه اند.»

بیشتر بخوانید:

حکمت تکرار «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» در نماز منسوب به حضرت ولی عصر(عج) جامعه منتظر به قرآن فهمان و عاملان به قرآن نیاز دارد امام زمان(عج) قرآن مجسم است قرآن و امام مهدی(عج)؛ دو جلوه از حقیقتی واحد

در بعضی از نقل ها، این آیه در توصیف «جزیره خضراء» مورد استناد قرار گرفته؛ جزیره ای که در بعضی از روایات، محل اقامت حضرت ولی عصر(عج) معرفی شده است. براساس این نقل ها، خضراء فقط یک جزیره نیست، بلکه مجموعه ای از شهرها را دربرمی گیرد و یکی از این شهرها، «طلوم» نام دارد. در بعضی از روایات آمده که اداره این شهر برعهده یکی از فرزندان حضرت ولی عصر(عج)، به نام عبدالرحمن بن صاحب الأمر(عج) است.

همچنین، نقل شده است که در آن سرزمین، پیوسته ندایی شنیده می شود که آیه 8 سوره بینه، «جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّاتُ عَدْنٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدینَ فیها...؛ پاداش آن ها نزد پروردگارشان باغ های جاویدان بهشتی است که نهرها از پای درختانش جاری است» را تلاوت می کند.

این مطالب در ضمن یکی از گزارش های مربوط به ملاقات با حضرت ولی عصر(عج) آمده است که شرح مفصل آن را می توان در کتاب «نجم الثاقب» میرزا حسین نوری(ره) مشاهده کرد. در آن کتاب، افزون بر اصل ماجرای دیدار، ویژگی های جزیره خضراء و شهرهای آن نیز با تفصیل بیشتری بیان شده است.

در بعضی نقل ها آمده که حضرت در خانه ای به نام «بیت الحمد» اقامت دارند؛ خانه ای که همواره نورانی است و چراغ آن هیچ وقت خاموش نمی شود. البته درباره موقعیت جغرافیایی جزیره خضراء، دیدگاه های گوناگونی مطرح شده است. برخی پژوهشگران احتمال داده اند که این جزیره با منطقه ای که امروزه به «مثلث برمودا» شهرت دارد، ارتباط داشته باشد. حتی کتاب هایی نیز در این زمینه منتشر و به رخدادهای شگفت انگیزی که در آن منطقه گزارش شده، از جمله ناپدیدشدن کشتی ها و هواپیماها اشاره کرده اند.

با این حال، توجه داشته باشید؛ این گونه تطبیق ها در حد احتمال است و نمی توان درباره آن ها با قطعیت سخن گفت. آنچه مسلم است، براساس پاره ای روایات، حضرت ولی عصر(عج) دارای زندگی عادی و مادی و خانواده و همچنین نظامی برای اداره امور هستند و این واقعیت، امری دور از عقل، علم و باور نیست.

ایکنا ـ از دیگر آیات قابل بررسی در جزء اول، آیات 114 و 115 سوره بقره است. این دو آیه چه ارتباطی با مهدویت و ظهور حضرت ولی عصر(عج) دارند؟

در آیه 114 سوره بقره می خوانیم: «وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَسَعَیٰ فِی خَرَابهَا أُولَٰئِکَ مَا کَانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِینَ ۚ لَهُمْ فِی الدُّنْیَا خِزْیٌ وَلَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِیمٌ؛ چه کسی ستمکارتر از آن است که مردم را از ذکر نام خدا در مساجد بازدارد و در ویرانی آن ها بکوشد؟ آنان را شایسته نیست که در آن درآیند، جز در حال ترس. برای آنان در دنیا خواری و زبونی و در آخرت عذابی بزرگ است.»

برخی مفسران، این آیه را بر رفتار صهیونیست ها و جنایت هایی که در مسجدالاقصی و دیگر اماکن مقدس اسلامی مرتکب می شوند، تطبیق کرده اند؛ کسانی که از یک سو مانع ذکر خدا در مساجد می شوند و از سوی دیگر، خود با ترس و اضطراب وارد این مکان ها می شوند.

در روایات نیز آمده است که مقصود از «خِزْیٌ فِی الدُّنْیَا»، خواری و ذلتی است که با ظهور مولای مان، حضرت ولی عصر(عج) نصیب این ستمگران خواهد شد؛ زمانی که حکومت عدل الهی در سراسر جهان برپا می شود و ظلم و ستم از میان می رود.

اما آیه بعد، یعنی آیه 115 سوره بقره، از جایگاه ویژه ای در مباحث مهدویت برخوردار است: «وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَیْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِیمٌ؛ مالکیت مشرق و مغرب فقط ویژه خداست؛ پس به هر کجا رو کنید، آنجا روی خداست. یقیناً خدا بسیار عطاکننده و داناست.»

در این آیه، تعبیر «وَجْهُ اللَّهِ» محور اصلی بحث است. در دعای شریف ندبه نیز حیران و سرگشته می خوانیم: «أَیْنَ وَجْهُ اللَّهِ الَّذی إِلَیْهِ یَتَوَجَّهُ الْأَوْلِیَاءُ» و در زیارت حضرت ولی عصر(عج) نیز آمده است: «السَّلَامُ عَلَی وَجْهِ اللَّهِ... .» براساس روایات، یکی از مصادیق روشن «وجه الله»، حضرت بقیة الله الاعظم(عج) هستند؛ یعنی حقیقتی که اولیای الهی به سوی او توجه می کنند و از طریق او به خداوند تقرب می یابند، خاتم الاوصیاء(ارواحنا فداه) هستند.

ایکنا ـ مفهوم «وجه الله» چه جایگاهی در شناخت مقام حضرت ولی عصر(عج) دارد و این مفهوم چگونه با حضور فرامکانی و فرازمانی آن حضرت تبیین می شود؟

وجه در لغت به چیزی گفته می شود که از طریق آن، حقیقت یک شیء شناخته می شود. بر همین اساس، در تفسیر این آیه گفته اند که برای شناخت خداوند، انسان باید «وجه الله» را بشناسد؛ یعنی از طریق حجت الهی به معرفت خدا برسد.

البته آیه «فَأَیْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ» در تفاسیر، به موضوع قبله نیز تفسیر شده و این تفسیر حتماً صحیح است، زیرا در ادامه سوره بقره، به ویژه در آیات 143 و 144، خداوند دستور تغییر قبله را صادر می کند: «فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِد الْحَرَامِ؛ پس رویت را به سوی مسجدالحرام گردان.»

اما در کنار این تفسیر، روایات اهل بیت(ع)، مفهوم عمیق تری نیز بیان کرده اند و آن اینکه «وجه الله» بر وجود مقدس امام معصوم(ع)، به ویژه حضرت ولی عصر(عج) تطبیق می شود.

از همین منظر، هنگامی که حضرت ولی عصر(عج) ظهور می کنند، نخستین مکان ظهور ایشان کنار خانه خدا و کعبه است؛ همان قبله ای که همه مسلمانان به سوی آن نماز می گزارند. این هم زمانی صرفاً تاریخی نیست، بلکه بیانگر پیوند عمیق قبله ظاهری با قبله حقیقی، یعنی ولایت الهی است.

کعبه، خانه ای است که به اراده الهی، قبله مسلمانان قرار گرفته و همچنین، محل ولادت امیرالمؤمنین علی(ع) است. بنابراین، توجه به کعبه فقط جهتی جغرافیایی نیست، بلکه یادآور حقیقت ولایت نیز هست. براساس همین مبنا، هر جا که انسان روی آورد، اگر با نگاه ولایت محور باشد، «وجه الله» را خواهد دید؛ زیرا امام به مکان خاصی محدود نیست.

مقام امامت، فراتر از زمان و مکان است. حضرت ولی عصر(عج) که از ایشان سخن می گوییم، به اعتبار مقام ولایت، در همه جا حضور دارند؛ هرچند ما از مشاهده آن حضرت محروم باشیم. محدودیت زمان و مکان مربوط به انسان های عادی است، نه به حجت الهی که «وجه الله» است.

در همین راستا، تعبیر «لَا شَرْقِیَّةٍ وَلَا غَرْبیَّةٍ» در سوره نور نیز از سوی برخی اهل معرفت، بر مقام امامت تطبیق شده است؛ یعنی امام نه محدود به شرق است و نه غرب، نه طلوع و غروب برای او معنا دارد و نه محدودیت های زمانی و مکانی که انسان های عادی با آن روبه رو هستند.

از همین رو، در زیارت ائمه اطهار(ع)، با آنان چنان سخن می گوییم که گویی در برابر ما حضور دارند؛ سلام می دهیم، گفت وگو می کنیم و انتظار پاسخ داریم. این شیوه خطاب، برخاسته از این حقیقت است که حیات اولیای الهی با مرگ جسمانی پایان نمی یابد و آنان همواره در مقام ولایت، زنده و ناظر بر اعمال بندگان هستند.

پیامبر اکرم(ص) نیز درباره حضرت قائم(عج) می فرمایند: «ذَلِکَ الَّذی یَفْتَحُ اللَّهُ عَلَی یَدَیْهِ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا؛ او کسی است که خداوند شرق ها و غرب های زمین را به دست او فتح خواهد کرد.»

همچنین، امام باقر(ع) می فرمایند: «یَبْلُغُ سُلْطَانُهُ الْمَشْرِقَ وَالْمَغْرِبَ؛ حکومت حضرت ولی عصر(عج) سراسر شرق و غرب عالم را فراخواهد گرفت.» این تعبیرها نیز نشان می دهد که قلمرو حکومت آن حضرت به منطقه ای خاص محدود نیست، بلکه همه عالم را دربرمی گیرد.

گاه این پرسش مطرح می شود که چگونه سفارش شده است نماز را در اول وقت بخوانیم تا همزمان با نماز حضرت ولی عصر(عج) باشد، در حالی که اختلاف افق ها میان کشورها وجود دارد؟

پاسخ این است که این تفاوت ها مربوط به ماست، نه به مقام امام معصوم(ع). حضرت ولی عصر(عج)، امام زمان هستند؛ یعنی زمان تحت تدبیر و اشراف ولایت ایشان قرار دارد. بنابراین، محدودیت هایی مانند اختلاف افق یا تفاوت ساعات شبانه روز درباره مقام ولایت معنا ندارد.

آنچه از انسان خواسته شده، انجام دادن تکلیف در وقت مقرر است؛ یعنی هر کس در افق محل زندگی خود، نماز را در اول وقت اقامه کند یا اعمال شب قدر را در زمان مقرر انجام دهد، به حقیقت همان عمل الهی متصل می شود؛ زیرا امام(عج) بر زمان و مکان احاطه دارند و این هماهنگی را در پرتو ولایت الهی تحقق می بخشند. بنابراین، آنچه اهمیت دارد، روح عمل و انجام تکلیف در زمان تعیین شده است، نه محاسبات ظاهری مربوط به اختلاف افق ها.

در پایان، اگرچه تا اینجا، به دلیل بیان مباحث مقدماتی، زمان بیشتری صرف شد، اما در ادامه مباحث، به صورت مستقیم به بررسی آیات مهدوی در جزءهای گوناگون قرآن کریم خواهیم پرداخت تا پیوند میان آیات الهی و فرهنگ انتظار، روشن تر و عمیق تر تبیین شود.

انتهای پیام