حساب و کتاب

انسان از آغاز تاریخ، در جست وجوی حقیقت، ایمان به غیب و کسب یقین درباره وجود خداوند بوده است. یکی از جلوه های این جست وجو، درخواست آیت و نشانه از پروردگار است؛ درخواستی که در فطرت حقیقت جوی بشر ریشه دارد و نمونه های آن را می توان در روایت های تاریخی و سرگذشت پیامبران مشاهده کرد. گاه پیامبران برای اثبات رسالت خود، نشانه هایی الهی ارائه کرده اند و گاه مؤمنان و جویندگان حقیقت از پروردگار خواسته اند نشانه ای به آنان بنمایاند تا دل هایشان آرام گیرد و یقین شان استوار شود.

برخی از عارفان و اهل معنا بر این باورند که اگر انسانی با صدق نیت و صفای باطن، از خداوند طلب هدایت و نشانه کند، ممکن است پاسخی دریافت کند که برای او به نقطه ایمانی تبدیل می شود و تکیه گاهی برای یقین به وجود پروردگار عالم به شمار خواهد رفت؛ تجربه ای شخصی که هرچند ممکن است برای دیگران قابل اثبات نباشد، اما برای صاحب آن، روشن و اطمینان بخش است.

یک نویسنده و پژوهشگر حوزه فرهنگ تلاش می کند بخشی از این تجربه های انسانی را از زبان مردمان روزگار معاصر جمع آوری و با افزودن مایه های داستانی به آن، در قالب داستان های کوتاه خواندنی منتشر کند. به گفته وی، این داستان ها، روایتی از رویدادها و پیشامدهای خارق العاده هستند که راویان شان آن ها را اعجازی از سوی خداوند می دانند. این داستان ها نه در پی اثبات فلسفی وجود خداوند، بلکه روایتگر لحظاتی هستند که در آن ها، انسان در میانه زندگی روزمره، نشانی از امری قدسی یافته و آن را چون نقطه ای ماندگار در مسیر ایمان خود، به یاد سپرده است.

در ادامه، نهمین بخش از این داستان های واقعی را به قلم محمدحسن مردانی خواهیم خواند. از وی، پیش از این چند مجموعه داستانی با عناوین «تب برف»، «از شما چه پنهان» و «مثل کف دست» به چاپ رسیده است.

حساب و کتاب

اول گفتم: «17 میلیون کم است.» بعد گفتم: «نه، 17 میلیون و 700 هزار تومان کم داریم.» بعدتر دوباره چرتکه انداختم و دستگیرم شد که: سرراست، 18 میلیون و 200 چوق کم آمده.

یکی، دو تا از کله گنده ها متلک پراندند که: «پسر حاجی، این چه جور حساب و کتاب شد که هر روز گاومان یک کره جدید می زاید؟! یک بار درست و حسابی جمع و تفریق کن و آب پاکی را روی دست مان بریز که بدانیم چقدر زیر بار قرض رفته ایم؟!»

بیشتر بخوانید:

حضور محترم پروردگار سفر به خیر او یک فرشته بود خواب نما اتوبوس شب خدای همه فن حریف دقیقه 90 سه کیلو تمام

توی صورتشان چشم غره رفتم، دفتر و دستکم را بستم و پا تند کردم سمت در مسجد: «شما را به خیر و من را به سلامت. این شما و این هم دخل و خرج هیئت، خودتان دو دو تا چهار تا کنید، ببینم چه گلی به سرمان می زنید!»

ماست هایشان را کیسه کردند. دم در، مچ دستم را کشیدند و بنای دلجویی گذاشتند که «چرا به پر قبایت برخورد پسر حاجی؟! ما که حرف بدی نزدیم. گفتیم یک بار با حواس جمع، حساب و کتاب کنی و دقیق بگویی چقدر بدهی بالا آورده ایم!»

نیشخند زدم: «والله دخل و خرج روضه، حساب و کتاب کارخانه نیست که بشود خط کش گذاشت و میلی متری جمع و تفریق کرد؛ هر شب نذر و نیازی می رسد و هر روز، خرج تازه ای درست می شود. امشب همسایه کناری ویارش می گیرد که قید شب هفت گرفتن برای پدر مرحومش را بزند و هزینه اش را نذر مسجد کند، فردا آن یکی با ایل و طایفه اش خراب می شوند روی سر هیئت و آن قدر چای هورت می کشند که همه قند و پولکی ها ته می کشد. باید تا آخر دهه دندان سر جگر بگذارید؛ آخر کار، خودم حساب و کتاب را می بندم و می گویم چند چندیم. اگر من ساربانم، بلدم شترم را کجا بخوابانم.

گفتند: «راست می گویی، ما کج فهمی کردیم. تو درس خوانده ای، بهتر می فهمی. اصلاً عین چشم های مان به تو اعتماد داشتیم که دخل وخرج هیئت را روی دوشت انداختیم. پدرت یک عمر اینجا نماز خوانده، حق آب و گل دارد!»

از تعریف و تمجیدشان، قند توی دلم آب شد. خواستم کوتاه بیایم و غائله را ختم کنم، اما به دلم افتاد کمی طاقچه بالا بگذارم که فردا روزی دوباره هوا برشان ندارد و برایم شاخ نشوند که حساب وکتاب ها ایراد دارد.

ناز کردم و ابرو بالا انداختم که: «خدا گواه است، من اصلاً وقت این خرده کاری ها را ندارم. ده ، دوازده تا حسابدار زیر دستم کار می کنند. محض سفارش حاجی بود که پایم به مسجد باز شد و خودم را گرفتار این حرف و حدیث ها کردم.»

پربیراه نمی گفتم. مسجد آمدنم، ترفند بابا بود. نقشه ریخته بود به بهانه حساب و کتاب روضه، پایم را به مسجد باز کند، بلکه مثل خودش جلد اینجا شوم و سر به راه تر باشم. پیپ کشیدنم را دیده بود، مجردی شمال رفتنم را هم. می ترسید دست از پا خطا کنم و آبروی چندین و چندساله اش را به باد فنا بدهم.

سر شانه اش زدم و بنای لودگی گذاشتم: «نترس حاج حسین، ما شیر پاک خورده ایم. هر کار کنیم، سر پیری خار چشمت نمی شویم! بی خود هندوانه زیر بغلم نگذار که کار هیئت لنگ است و یک حسابدار درست ودرمان می خواهیم. راست و حسینی بگو می خواهم پابند مسجد شوی و آدم حسابی باشی!»

خندید: «گل گفته اند که حرف راست را باید از بچه شنید! حالا می آیی؟! همه اش دو هفته طول می کشد بابا! تا بعد از دهه اول محرم.»

دست روی چشم گذاشتم: «روی حاج حسین را که نمی شود زمین انداخت، یک محله است و یک حاجی!»

قرار و مدارمان ولی این نبود. بنا بود هر کسی پی کار خودش باشد و پا توی کفش هم نکنیم. مداح، مداحی اش را بکند، میان دار، میان داری اش را و حسابدار هم حساب و کتاب هیئت را. بنا باشد در کار هم سرک بکشیم و مدام سوهان روح هم بشویم، کار به جاهای باریک می کشد. از فردا من هم کاغذ و قلم را کنار می گذارم و پای منبر می ایستم که به جای روضه علی اکبر، روضه حضرت عباس(ع) بخوانید.

همه شان از خنده روده بر شدند. گفتند: «باشد، ریش و قیچی دست خودت! حقا که پسر حاج حسینی. ما دیگر توی کارت فضولی نمی کنیم. فقط حواست شش دانگ به خریدها باشد که کسی خرج اضافی نتراشد و بدهی وبال گردن مان نشود.»

همدیگر را بوسیدیم و باز برگشتیم سر خط. روز از نو و روزی از نو؛ 20 کیلو لپه، کیلویی 120 هزار تومان. 100 کیلو برنج، کیلویی 180. سیب زمینی 10 کیلویی نذری آورده اند، الباقی را باید بخریم و... .

تازه روز چهارم دهه بود. نصف بیشتر مراسم مانده بود. به سعید الماسی گفتم: «پسر! من آخرش به پیسی می افتم. این جور که برای این ها کری خواندم و پایشان را از حساب و کتاب ها بریدم، فرداروزی اگر بدهی ها بالا بیفتد و دخل مان کفاف مخارج را ندهد، همه شان روی سرم هوار می شوند که خودت کردی، باید جوابگو باشی!»

مرد جاافتاده ای بود، 45 یا 50 ساله. رفیق گرمابه و گلستان پدرم. سر شب چای می ریخت و آخر مجلس پای دیگ ها می ایستاد و هوای آشپزخانه را داشت که غذا کم و زیاد نشود. گفت: «خوف نکن پسر! صاحب مجلس خودش هوای کار را دارد، ما همه بازیچه ایم.»

جلویش درآمدم: «پس این همه دو دو تا چهار تا کردن های تان برای چیست؟ الله بختکی جنس بخرید، آخر کار هم چرتکه بیندازید. حسابدار اجیر کردن نمی خواهد.»

رو ترش کرد: «تو هم که انگار نوبرش را آورده ای، دم به دقیقه، رم می کنی! خوش آمدی، راه باز است و جاده دراز. من مثل این ها منت کشی بلد نیستم.»

هر دومان از خنده ریسه رفتیم. گفتم: «ولی من جدی جدی ترسیده ام سعید! نکند آخر سر، کسی قبول دار بدهی ها نشود؟! آخر پای همه فاکتورها امضای من بخت برگشته است.»

گوشه شبستان مسجد خلوت کرده بودیم. کتری روی گاز بود و بخار سپیدش با درب کتری بازی می کرد. به هوای کتری از جا برخاست و رفت سمت آشپزخانه. گفت: «فردا موقع کشیدن برنج بیا سر دیگ تا حالی ات کنم.»

دوزاری ام نیفتاد چه می گوید، ولی سر تکان دادم، یعنی که: باشد، می آیم.

هنوز تیغ تیز آفتاب روی دیوارها سنگینی می کرد که قید خواب عصر را زدم و سلانه سلانه رفتم مسجد. سعید و دار و دسته آشپزخانه از یکی ، دو ساعت قبل ترش آماده باش بودند. با همه شان دست دادم و چاق سلامتی کردم. سعید بیشتر از بقیه تحویل گرفت. پیشانی ام را هم بوسید. گفت: «پسر حاجی، بیا اینجا پای دیگ برنج.» رفتم. گفت: «به نظرت این دیگ چند پرس غذا می دهد؟» ابروهایم را بالا انداختم: «من چه می دانم، اصول دین می پرسی مؤمن؟!»

لبخند زد: «حالا حدودی بگو، چشمی!»

دیگ پر از آب جوش را برانداز کردم و پراندم: «خانه پرش، 100 پرس.»

کیسه نمک را یک جا توی دیگ در حال جوش خالی کرد: «نه برادر، نه! این دیگ 250 پرس غذا می دهد، با کفگیر معمولی، نه خیلی خالی و نه سرپر. حالا موقع غذا کشیدن باز بیا همین جا تا مطلب دستگیرت شود.»

رفتم. از سر کنجکاوی، کمی هم زودتر از پایان روضه و موقع دم کشیدن پیرغلام ها. ایستادم بالاسر دیگ و بشقاب های سوارشده روی هم را یکی یکی دست سعید دادم تا غذا بکشد. با هم شمردیم؛ 356 پرس برنج از کف دیگ بالا آمد. ظرف ها همه چرب و چیل و سرپر.

بخار دیگ، صورت هایمان را خیس عرق کرده بود. تکه ای ته دیگ از کف ظرف جدا کرد و مثل تازه دامادها با عشوه توی دهانم گذاشت: «حالا برو هی چرتکه بینداز مهندس! دستگاه امام حسین(ع) حساب وکتاب بردار نیست.»

نگاهش کردم، مات و مبهوت. بی آنکه حرفی برای گفتن داشته باشم، یا مثل همیشه بخواهم رأیی بدهم و حکمی صادر کنم.

روزهای بعد، دلگرم تر شده بودم. بی پرواتر خرج می کردم. یک جور ولخرجی عرفانی که انگار سرمستی اش از همان دیگ پر از برنج نشئت می گرفت.

دسته فاکتورها که می رسید، سعید چشمک می زد و زیر لب تکه می انداخت: «به گمانم توی آن دیگ، به جای برنج، آب شنگولی بود که اینطور حول حالنا شده ای!»

شب های ششم تا دهم را به خاصه خرجی گذراندیم. دو شبش را خورشت دادیم، یک شب را حلیم بادنجان، با گوشت تر و تازه و پر و پیمان. شب دهم را هم چلومرغ که کمتر توی بساط هیئت های شلوغ پیدا می شود. به دلم برات شده بود، همان صاحب دستگاهی که سعید و بقیه هیئتی ها از آن دم می زنند، هوای کار را دارد و دخل و خرج روضه را میزان می کند.

کار اما از شب یازدهم، گره خورد. پوش های برزنتی وسط حیاط را که باز کردند و پتو و متکاها جمع شد، نشستیم سر حساب و کتاب. نذر و نیازها را جمع زدم و خریدها را هم یکی یکی چوب خط برداشتم.

یک جای کار می لنگید. 25 میلیون و 500 هزار تومان کم آورده بودیم. سر از نو، جمع زدم. همین بود، 25 میلیون و 500 کسری حساب.

تنم به رعشه افتاد. آمد به سرم، از آنچه می ترسیدم. خواستم به سعید زنگ بزنم و بنای نق و ناله بگذارم که: «هان؟! چه شد آن همه وعده و وعید؟! آخرش که لای کار شدم!»

گفتم ولش کن، تف سر بالاست. تازه به گوش بقیه می رسد و درشت و کلفت بارم می کنند که با آن همه هارت وپورت، نتوانستی از پس یک حساب و کتاب جزئی بربیایی!

از خیرش گذشتم، زیپ دهانم را کشیدم و افتادم پی قرض و قوله، بلکه بتوانم خرابکاری ام را رفع و رجوع کنم. اول از همه، حاجی را تیغ زدم، به جرم آنکه خودش دستم را توی این پوست گردو گذاشته بود. بعد یکی، دو تا از عمو و دایی ها را. آخر سر هم همکاران قدیمی که بیشتر سرشان توی کتاب و قرآن بود و برای این جور خاصه خرجی ها دست و دلشان نمی لرزید.

ماند 14 میلیون و 700 هزار تومان که به هر دری زدم، جفت وجور نشد. انگار طلسم شده باشد. یک فاکتور متفرقه هم تازه رسیده بود. سرجمع، 14 میلیون و 900 هزار تومان زیر افتاده بودم و راه چاره ای نداشتم.

به سرم زد، بروم پیش بزرگترهای هیئت، هر چه را هست، روی دایره بریزم و خودم را خلاص کنم. غرورم اما اجازه نمی داد، نمی خواستم پیش هر کس و ناکسی سنگ روی یخ شوم.

ویلان و سیلان، توی کوچه پس کوچه های محل چرخ می زدم و آسفالت ها را متر می کردم، بلکه یخ ذهنم باز شود و راه دررویی به خاطرم برسد. دست کمی از دیوانه ها نداشتم. یک سره با خودم حرف می زدم و راه گز می کردم.

یک آن، به خودم آمدم. رسیده بودم پشت در مسجد. کسی ناخواسته پایم را به آنجا کشانده بود؛ نه این پایی که به اختیار خودم راه می رفت، یک پای دیگر.

خودم را تف و لعنت کردم. باز هم که از اینجا سر درآوردی! شده ای عین الاغ کدخدا که هر کجا رهایش کنند، راه راست را می گیرد و از آغل خانه سر درمی آورد.

هنوز سرت به سنگ نخورده؟! ده روز خرحمالی به کنار، این هم آخر و عاقبت جانماز آب کشیدن و قاطی جماعت مذهبی شدن. ول کن جان مادرت! بس است، دیگر پا پس بکش!

از کله ظهر، آواره کوچه شده بودم. روز گذشته بود و هوا گرگ ومیش بود. پیر و پاتال های محل کم کم آستین بالا می زدند و برای نماز مغرب، لنگان لنگان به مسجد می آمدند.

دم مسجد، چشمم به اوس جواد رفعتی افتاد، دم کش هیئت بود و از آن پیشانی پینه بسته های دوآتشه. حال و احوال کردیم. سراغ پدرم را گرفت. گفتم همین حالاهاست که سر و کله اش پیدا بشود. گفت: «بفرما داخل، دم در بد است!» بی پروا از دهانم پرید: «می ترسم بیایم، در به درتر شوم.» نفهمید چه می گویم، خیال کرد تعارفش را جواب دادم. التماس دعایی گفت و گذشت.

دور و برم را دید زدم و خودم را در سایه روشن خیابان گم کردم. می خواستم تا با بقیه مسجدی ها چشم توی چشم نشده ام، از آن لانه زنبور دور شوم.

پا تند کردم سمت خانه. صد متر مانده به کوچه مان، یکی صدایم کرد. سر چرخاندم سمت خیابان. سعید الماسی بود، لم داده روی موتور، انتظارم را می کشید.

سلام و علیک کردیم. تعارف کردم بیاید داخل، گفت: «نه، از نماز جا می مانم.» دست کرد توی جیب شلوارش و یک دسته اسکناس بیرون کشید.

هاج وواج نگاهش کردم: «این ها کجا بوده؟!»

گفت: «مردم ریخته اند توی صندوق چوبی دم در. رویش نوشته بودیم: کمک به هیئت.»

گل از گلم شکفت. گفتم: «الله برکت! ولی باید قبل از تحویل گرفتن، بشمارمشان.»

کش دور اسکناس ها را باز کردم و سرگرم شمردن شدم. 14 میلیون و 900 هزار تومان بود؛ نه چیزی کمتر و نه چیزی بیشتر.

به چشمان از همه جا بی خبر سعید چشم دوختم و بی اختیار پرسیدم: «گفتی آن دیگ بزرگتان، چند پرس غذا می دهد؟!»

انتهای پیام