سلامت هوشمند؛ از ثبت داده تا پیش بینی بحران

اصغر رضانژاد، مشاور رئیس سازمان نظام صنفی رایانه ای کشور و عضو کمیسیون سلامت دیجیتال این سازمان، در گفت وگو با خبرنگار خبرگزاری صداوسیما، با تشریح مسیر گذار از سلامت الکترونیک به سلامت هوشمند، تأکید کرد: هوشمندسازی نظام سلامت صرفاً به افزایش تعداد سامانه ها یا استفاده از فناوری های جدید محدود نمی شود؛ بلکه هدف اصلی، استفاده مؤثر از داده و فناوری برای بهبود تصمیم گیری، ارتقای کیفیت خدمات و بهبود وضعیت سلامت مردم است.

سلامت الکترونیک؛ آغاز عبور از فرایندهای کاغذی
رضانژاد با اشاره به نخستین مراحل تحول دیجیتال در حوزه سلامت گفت: حرکت از نظام های سنتی به سمت سلامت الکترونیک، عمدتاً با الکترونیکی شدن اطلاعات و فرایندها آغاز شد.
وی افزود: در این مرحله، اطلاعاتی که پیش تر به صورت کاغذی ثبت و نگهداری می شدند، به سامانه های الکترونیکی منتقل شدند و خدماتی مانند ثبت اطلاعات بیماران، نسخه نویسی الکترونیکی، نوبت دهی و ثبت سوابق پزشکی، به تدریج شکل دیجیتال پیدا کردند.
به گفته رضانژاد، این مرحله گام مهمی در تحول نظام سلامت محسوب می شود، اما الکترونیکی شدن اطلاعات به تنهایی به معنای هوشمند شدن نظام سلامت نیست.
وی گفت: ممکن است یک مجموعه تعداد زیادی سامانه الکترونیکی داشته باشد و حجم زیادی از اطلاعات را نیز ثبت کند، اما اگر داده ها پراکنده باشند، ارتباط مؤثری میان سامانه ها وجود نداشته باشد و اطلاعات به دانش و تصمیم تبدیل نشوند، هنوز نمی توان آن نظام را هوشمند دانست.

سلامت دیجیتال؛ گسترش نقش فناوری در خدمات سلامت
با توسعه زیرساخت های ارتباطی و ظهور فناوری های جدید، نقش ابزارهای دیجیتال در نظام سلامت گسترده تر شد و مفهوم سلامت دیجیتال شکل گرفت.
عضو کمیسیون سلامت دیجیتال سازمان نظام صنفی رایانه ای کشور گفت: در این مرحله، فناوری دیجیتال تنها برای ثبت اطلاعات به کار نمی رود، بلکه در بخش های مختلف ارائه خدمات، ارتباط میان ذی نفعان و مدیریت فرایندهای سلامت نقش پیدا می کند.
وی افزود: ارائه خدمات از راه دور، استفاده از ابزارهای همراه، گسترش سامانه های اطلاعاتی و ایجاد بسترهای جدید برای دسترسی به خدمات، بخشی از ظرفیت هایی است که در مسیر توسعه سلامت دیجیتال ایجاد می شود.
با این حال، مرحله بعدی تحول، زمانی شکل می گیرد که داده های تولیدشده در این محیط دیجیتال، از حالت اطلاعات پراکنده خارج و به منبعی برای تحلیل، پیش بینی و تصمیم گیری تبدیل شوند.

نقطه تحول؛ از داده به دانش و تصمیم
رضانژاد، تفاوت اصلی میان دیجیتالی سازی و هوشمندسازی را در نحوه استفاده از داده ها دانست و گفت: دیجیتالی سازی، اطلاعات را از قالب های سنتی به محیط های دیجیتال منتقل می کند، اما هوشمندسازی زمانی شکل می گیرد که داده ها تحلیل شوند و نتیجه این تحلیل در تصمیم گیری و اقدام مورد استفاده قرار گیرد.
وی افزود: به بیان ساده، مسیر هوشمندسازی از داده آغاز می شود، اما به داده ختم نمی شود. داده باید به اطلاعات، اطلاعات به دانش و دانش به تصمیم و اقدام تبدیل شود.
این کارشناس حوزه سلامت دیجیتال گفت: اگر سامانه ای تنها اطلاعات بیمار را ثبت کند، یک ابزار دیجیتال محسوب می شود، اما زمانی که بتواند با تحلیل سوابق، اطلاعات مرتبط را در اختیار ارائه دهنده خدمت قرار دهد و در تصمیم گیری کمک کند، وارد مرحله ای بالاتر از تحول دیجیتال شده ایم.
وی تأکید کرد: سلامت هوشمند در واقع، توان استفاده هدفمند از داده و فناوری برای اتخاذ تصمیم های بهتر در سطح فرد، سازمان و نظام سلامت است.

از درمان پس از بیماری تا پیشگیری پیش از بحران
یکی از مهم ترین تغییراتی که در مسیر حرکت به سمت سلامت هوشمند دنبال می شود، تغییر رویکرد از واکنش به پیشگیری و پیش بینی است.
رضانژاد گفت: در بسیاری از الگوهای سنتی، زمانی وارد عمل می شویم که فرد دچار بیماری یا مشکل شده است؛ مراجعه صورت می گیرد، تشخیص انجام می شود و سپس درمان آغاز می شود.
وی افزود: در سلامت هوشمند، تلاش می شود با استفاده از داده های معتبر و تحلیل آن ها، عوامل خطر زودتر شناسایی شوند و پیش از آنکه یک مسئله به بیماری یا بحران تبدیل شود، امکان مداخله فراهم شود.
این رویکرد می تواند نظام سلامت را به سمت شناسایی زودهنگام مخاطرات و تصمیم گیری مبتنی بر شواهد هدایت کند.
به گفته رضانژاد، ارزش اصلی فناوری زمانی آشکار می شود که بتواند به نظام سلامت کمک کند تا «زودتر ببیند، دقیق تر تحلیل کند و به موقع تصمیم بگیرد».

داده؛ زیربنای سلامت هوشمند
مشاور رئیس سازمان نظام صنفی رایانه ای کشور، داده را یکی از اصلی ترین پایه های سلامت هوشمند دانست و گفت: بدون داده قابل اعتماد، استاندارد و قابل استفاده، امکان ایجاد هوشمندی واقعی وجود ندارد.
وی افزود: در نظام سلامت، داده ها از منابع مختلفی تولید می شوند و چالش اصلی این است که این داده ها بتوانند در یک چارچوب مشخص، امن و استاندارد مورد استفاده قرار گیرند.
رضانژاد تأکید کرد: افزایش حجم داده به تنهایی ارزش ایجاد نمی کند. داده زمانی ارزشمند است که کیفیت مناسب داشته باشد، قابل فهم و تحلیل باشد و بتواند به تصمیم و اقدام منجر شود.
وی گفت: یکی از مسیرهای اصلی تحول هوشمند، حرکت از «انباشت داده» به سمت «مدیریت و بهره برداری هوشمند از داده» است.

پرونده الکترونیک؛ زیرساختی برای مسیر هوشمندی
پرونده الکترونیک سلامت نیز در این مسیر نقش مهمی دارد، اما به گفته رضانژاد، نباید آن را مقصد نهایی تحول دانست.
وی گفت: پرونده الکترونیک می تواند بستری برای ثبت و تجمیع اطلاعات باشد، اما زمانی ارزش آن افزایش پیدا می کند که اطلاعات موجود بتوانند، با رعایت ضوابط قانونی و الزامات امنیتی، در خدمت ارائه بهتر خدمات و تصمیم گیری دقیق تر قرار گیرند.
رضانژاد افزود: سلامت هوشمند نیازمند آن است که داده های معتبر و به هنگام در زمان مناسب در اختیار افراد و نهادهای دارای صلاحیت قرار گیرد.
وی تأکید کرد: هرگونه استفاده از اطلاعات سلامت باید همراه با رعایت اصول محرمانگی، امنیت و حفاظت از حریم خصوصی مردم باشد.

هوش مصنوعی؛ موتور کمکی، نه جایگزین انسان
هوش مصنوعی یکی از مهم ترین فناوری هایی است که می تواند در توسعه سلامت هوشمند نقش آفرینی کند، اما رضانژاد معتقد است نگاه به این فناوری باید واقع بینانه باشد.
وی گفت: هوش مصنوعی می تواند در تحلیل حجم زیادی از داده ها، شناسایی الگوها، پشتیبانی از تصمیم گیری و افزایش سرعت تحلیل مؤثر باشد، اما نباید تصور شود که فناوری جایگزین کامل نیروی انسانی و متخصصان خواهد شد.
عضو کمیسیون سلامت دیجیتال سازمان نظام صنفی رایانه ای کشور افزود: در حوزه سلامت، تصمیم های مهم با جان و سلامت انسان ها ارتباط دارد و به همین دلیل، مسئولیت پذیری، نظارت انسانی، اخلاق حرفه ای و سازوکارهای مشخص حکمرانی باید همواره مورد توجه قرار گیرد.
وی گفت: فناوری باید توان انسان را افزایش دهد، نه اینکه مسئولیت پذیری انسانی را از میان ببرد.

سلامت هوشمند؛ فراتر از یک پروژه فناوری اطلاعات
یکی از مهم ترین نکاتی که در مسیر هوشمندسازی سلامت باید مورد توجه قرار گیرد، نگاه فرابخشی به این موضوع است.
رضانژاد گفت: سلامت هوشمند نباید صرفاً یک پروژه فناوری اطلاعات تلقی شود؛ زیرا موضوع اصلی، تحول در شیوه ارائه خدمات، تصمیم گیری، مدیریت منابع و حکمرانی سلامت است.
وی افزود: اگر هدف صرفاً خرید نرم افزار یا ایجاد سامانه باشد، ممکن است هزینه های زیادی انجام شود، اما تحول واقعی در نظام سلامت شکل نگیرد.
به گفته وی، ابتدا باید مسئله مشخص شود، سپس فرایندها بررسی و اصلاح شوند، داده های مورد نیاز تعریف شوند و در مرحله بعد، فناوری متناسب با نیاز انتخاب و به کار گرفته شود.
وی تأکید کرد: فناوری باید در خدمت حل مسئله باشد، نه اینکه ابتدا فناوری انتخاب شود و سپس برای آن به دنبال مسئله بگردیم.

سلامت هوشمند و عدالت در دسترسی
تحول دیجیتال در حوزه سلامت زمانی موفق خواهد بود که بتواند دسترسی عادلانه تری به خدمات ایجاد کند.
رضانژاد گفت: یکی از نگرانی ها این است که فناوری، شکاف میان گروه های مختلف جامعه را افزایش دهد. بنابراین باید به گونه ای برنامه ریزی شود که توسعه خدمات دیجیتال و هوشمند، به بهبود دسترسی مناطق محروم، سالمندان و افرادی که دسترسی محدودتری به خدمات دارند نیز کمک کند.
وی افزود: فناوری زمانی موفق است که دسترسی به خدمات سلامت را برای مردم آسان تر، سریع تر و کارآمدتر کند.
به گفته وی، یکی از شاخص های مهم ارزیابی سلامت هوشمند باید این باشد که آیا فناوری توانسته کیفیت و دسترسی به خدمات را برای همه گروه های جامعه بهبود دهد یا خیر.

اعتماد عمومی؛ شرط موفقیت سلامت هوشمند
رضانژاد با تأکید بر اهمیت اعتماد مردم گفت: داده های سلامت، از حساس ترین و خصوصی ترین داده های افراد هستند و حفاظت از این اطلاعات باید یکی از اصول اساسی در توسعه سلامت هوشمند باشد.
وی افزود: مر دم باید اطمینان داشته باشند که اطلاعات آن ها در چارچوب های قانونی و مشخص استفاده می شود و امنیت و محرمانگی داده هایشان مورد حفاظت قرار دارد.
مشاور رئیس سازمان نظام صنفی رایانه ای کشور گفت: اگر اعتماد عمومی ایجاد نشود، حتی پیشرفته ترین زیرساخت ها و فناوری ها نیز نمی توانند مسیر تحول سلامت هوشمند را به درستی طی کنند.

آینده؛ نظامی که زودتر می بیند و بهتر تصمیم می گیرد
رضانژاد در پایان گفت: آینده نظام سلامت به سمت استفاده گسترده تر و هدفمندتر از داده و فناوری حرکت می کند، اما هوشمندی واقعی تنها با خرید تجهیزات یا افزایش تعداد سامانه ها ایجاد نخواهد شد.
وی افزود: حرکت از سلامت الکترونیک به سلامت هوشمند، نیازمند توسعه هم زمان زیرساخت، استانداردها، کیفیت داده، امنیت، حکمرانی داده، توانمندی نیروی انسانی و همکاری میان بازیگران مختلف نظام سلامت است.
مشاور رئیس سازمان نظام صنفی رایانه ای کشور خاطرنشان کرد: سلامت هوشمند زمانی محقق می شود که داده ها به صورت مؤثر به دانش تبدیل شوند، دانش از تصمیم گیری پشتیبانی کند و تصمیم ها در نهایت به خدمات بهتر و ارتقای سلامت مردم منجر شوند.
رضانژاد گفت: «هدف نهایی از سلامت هوشمند، هوشمند کردن سامانه ها نیست؛ هدف، بهبود سلامت مردم است.»
وی افزود: نظام سلامت آینده باید بتواند زودتر ببیند، دقیق تر تحلیل کند، بهتر تصمیم بگیرد و پیش از تبدیل شدن مسائل به بحران، مداخله مؤثر انجام دهد؛ مسیری که می تواند سلامت را از ثبت صرف اطلاعات و ارائه خدمات واکنشی، به سمت نظامی پیشگیرانه، داده محور، یکپارچه و هوشمند هدایت کند.