حداش؛ جایگاه سیاسی و تحولات یک جریان چپ گرای عربی یهودی

به قلم پگاه سادات طباطبا

پس از تأسیس رژیم صهیونیستی در سال 1948، بخشی از اعراب فلسطینی در سرزمین هایی که تحت کنترل این رژیم قرار گرفت، باقی ماندند و از دیگر فلسطینیان ساکن کرانه باختری، نوار غزه و بیت المقدس جدا شدند. این گروه که با عناوینی همچون «اعراب 1948» یا «اعراب اسرائیلی» شناخته می شوند، عمدتاً در مناطق شمالی سرزمین های اشغالی، به ویژه جلیل و ناصره سکونت دارند و در کنار آن، بخشی از آنان نیز به صورت پراکنده و بعضاً در کنار جمعیت یهودی در شهرهای مختلطی همچون حیفا، عکا، معالوت ترشیحا و دیگر شهرها زندگی می کنند.

حتی در شهرهایی مانند تل آویو نیز جمعیتی از شهروندان عرب سکونت دارند. این جمعیت در مجموع نزدیک به یک پنجم جمعیت اسرائیل (سرزمین های اشغالی) را تشکیل می دهند و از نظر اجتماعی و سیاسی، یکی از مهم ترین گروه های جمعیتی این رژیم به شمار می روند.

بیشتر بخوانید:

«یهودیت متحد توراتی»؛ مدافع هویت دینی جامعه یهود حزب شاس؛ از جنبشی اعتراضی تا وزنه ای تعیین کننده در سیاست داخلی اسرائیل حزب «اسرائیل خانه ما»؛ چهره ای تهاجمی در برابر حماس حزب کارگر؛ تسلط تاریخی، رکود و تلاش برای احیای سیاسی حزب خانه یهودی؛ از فراز تا فرود حزب کادیما؛ از ظهور تا انفعال لیکود؛ از انزوا تا تبدیل شدن به قدرتمندترین حزب سیاسی اسرائیل

اعراب فلسطینی باقی مانده در داخل سرزمین های تحت کنترل اسرائیل، برخلاف بخش قابل توجهی از جریان های فلسطینی خارج از این مناطق که به مبارزه مسلحانه علیه این رژیم روی آوردند، به دلیل شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم، مسیر متفاوتی در پیش گرفتند و در چارچوب نظام سیاسی رژیم صهیونیستی به فعالیت پرداختند.

اعطای تابعیت اسرائیلی به بخش عمده این جمعیت و برخورداری آنان از حق مشارکت در انتخابات، زمینه حضور تدریجی اعراب در عرصه سیاسی این رژیم را فراهم کرد. ازاین رو، شماری از آنان تلاش کردند با ورود به احزاب سیاسی و حضور در کنست، مطالبات مدنی و سیاسی خود را پیگیری کنند و به مخالفت با سیاست های تبعیض آمیز علیه شهروندان عرب بپردازند.

در دهه های میانی قرن بیستم، زمانی که جریان های کمونیستی و چپ گرا در بسیاری از نقاط جهان و منطقه از نفوذ قابل توجهی برخوردار بودند، بخشی از روشنفکران و فعالان سیاسی عرب نیز به حزب کمونیست اسرائیل، موسوم به «ماکی» پیوستند. این حزب از معدود جریان های سیاسی یهودی عربی بود که علاوه بر یهودیان چپ گرا و مخالف صهیونیسم، توانست بخشی از شهروندان عرب، به ویژه روشنفکران و تحصیل کردگان آنان را نیز جذب کند و به یکی از بسترهای اصلی پیگیری مطالبات برابری خواهانه آنان تبدیل شود.

با این حال، حزب کمونیست اسرائیل نیز در جریان تحولات سیاسی و اختلافات ایدئولوژیک دچار انشعاب شد. در سال 1965، شکاف در ماکی به تشکیل دو جریان رقیب انجامید که یکی از آن ها «راکح» بود و این جریان بعدها به یکی از پایه های اصلی شکل گیری «حداش» تبدیل شد.

درواقع، حداش در سال 1977 و در آستانه انتخابات نهمین کنست شکل گرفت و مخفف عبارت عبری «هَحَزیت هَدموکراتیت لِشالوم وِلِشیویون» (החזית הדמוקרטית לשלום ולשוויון) به معنای «جبهه دموکراتیک برای صلح و برابری» است که در عربی نیز با عنوان «الجبهة الدیمقراطیة للسلام والمساواة» شناخته می شود.

حداش را نباید صرفاً حزبی عربی دانست؛ بلکه جبهه ای سیاسی با ماهیت عربی یهودی است که حزب کمونیست اسرائیل (ماکی) مهم ترین و محوری ترین جریان تشکیل دهنده آن به شمار می رود. در کنار ماکی، در مقاطع مختلف، گروه ها و فعالان چپ گرای دیگری نیز در چارچوب این جبهه حضور داشته اند.

حداش برخلاف بسیاری از احزاب یهودی صهیونیست، ماهیتی عربی یهودی دارد و از جمله جریان هایی است که بر برابری حقوق شهروندان عرب و یهودی، عدالت اجتماعی و پایان اشغال سرزمین های فلسطینی تأکید و از تشکیل دولت فلسطینی در کنار رژیم اسرائیل حمایت می کند. این جریان در تقسیم بندی کلی نظام حزبی رژیم صهیونیستی در اردوگاه چپ گرایان قرار می گیرد و از این منظر، در کنار جریان هایی همچون حزب کارگر، مرتص و دموکرات ها قرار دارد.

ایدئولوژی، سیاست ها و پایگاه انتخاباتی حداش

همان طور که اشاره شد، حداش (جبهه دموکراتیک برای صلح و برابری) یک جریان سیاسی چپ گرا و عربی یهودی است که ریشه اصلی آن در حزب کمونیست اسرائیل قرار دارد و از همین رو، مفاهیم برابری، عدالت اجتماعی و دفاع از حقوق طبقه کارگر در بنیان ایدئولوژیک آن جایگاه مهمی دارند. این حزب در کنار میراث کمونیستی خود، بر دموکراسی، آزادی های مدنی و برابری حقوقی و اجتماعی شهروندان عرب و یهودی تأکید می کند و همکاری سیاسی مشترک میان دو جامعه را یکی از مؤلفه های اساسی رویکرد خود می داند.

در حوزه اقتصادی، حداش عموماً از تقویت دولت رفاه، حمایت از حقوق کارگران، کاهش نابرابری های اقتصادی و اجتماعی و مقابله با خصوصی سازی گسترده و سیاست هایی که به تضعیف خدمات عمومی و افزایش شکاف طبقاتی منجر می شوند، حمایت کرده است. این رویکرد در سیاست های  اقتصادی و اجتماعی حزب با تأکید بر رفع تبعیض علیه شهروندان عرب و تضمین دسترسی برابر آنان به منابع و خدمات عمومی پیوند خورده است.

در حوزه اجتماعی، حداش بر ایجاد جامعه ای مبتنی بر برابری و مشارکت مشترک عرب ها و یهودیان تأکید دارد و دفاع از حقوق کارگران، اقلیت ها، زنان و گروه های اجتماعی محروم را بخشی از برنامه سیاسی خود می داند. از این منظر، مسئله اجتماعی و اقتصادی در اندیشه حداش از مسئله ملی و سیاسی جدا نیست؛ به این معنا که تبعیض علیه شهروندان عرب و نابرابری اقتصادی را بخشی از مشکلات ساختاری جامعه اسرائیل تلقی می کند.

بنابراین، می توان ایدئولوژی حداش را ترکیبی از چپ گرایی اجتماعی، میراث کمونیستی، عدالت اقتصادی، برابری مدنی و همکاری عربی یهودی دانست؛ رویکردی که در آن دفاع از حقوق اجتماعی و اقتصادی گروه های فرودست در کنار مبارزه با تبعیض و گسترش برابری سیاسی و مدنی قرار می گیرد.

پایگاه اجتماعی و انتخاباتی حداش عمدتاً از شهروندان عرب اسرائیل، اعم از مسلمانان و مسیحیان تشکیل می شود و در کنار آن، بخشی از یهودیان چپ گرا و سکولار نیز از این حزب حمایت می کنند. با وجود آنکه حداش از نظر ساختاری خود را یک جریان مشترک عربی یهودی می داند، بخش اصلی آرای آن از مناطق عرب نشین، به ویژه در شمال سرزمین های اشغالی به دست می آید.

آشنایی با رهبران برجسته حداش

مئیر ویلنر: از برجسته ترین رهبران یهودی جریان کمونیستی اسرائیل و یکی از شخصیت های اصلی در شکل گیری حداش بود. او که در ویلنیوس، پایتخت لیتوانی متولد شده بود، در جوانی ابتدا به جنبش سوسیالیستی صهیونیستی «هشومر هتسعیر» پیوست، اما بعدها از صهیونیسم فاصله گرفت و در سال 1940 به حزب کمونیست فلسطین پیوست.

این حزب که در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین فعالیت می کرد، پس از تأسیس رژیم صهیونیستی در سال 1948، به حزب کمونیست اسرائیل (ماکی) تغییر نام داد. ویلنر پس از تأسیس رژیم صهیونیستی، از نخستین نمایندگان کمونیست در کنست بود و تقریباً چهار دهه در پارلمان حضور داشت. از این رو، یکی از باسابقه ترین چهره های جریان چپ و کمونیستی در  عرصه سیاسی این رژیم به شمار می رفت.

نقش ویلنر در شکل گیری حداش بسیار مهم بود. او در سال 1965 همراه توفیق طوبی در جریان انشعاب در حزب کمونیست اسرائیل، راکح (فهرست کمونیستی جدید) را تشکیل داد. در سال 1977، ویلنر از رهبران اصلی ابتکار تشکیل جبهه دموکراتیک برای صلح و برابری یا همان حداش بود و نخستین رئیس آن انتخاب شد. از این منظر، نقش او در حداش صرفاً مدیریتی نبود، بلکه در تبدیل سنت کمونیستی به یک چارچوب سیاسی مشترک عربی یهودی و پیونددادن مطالبات اجتماعی با مسئله فلسطین اهمیت داشت.

ویلنر همچنین از منتقدان سرسخت اشغال سرزمین های فلسطینی پس از جنگ 1967 بود و بر حق مردم فلسطین برای تعیین سرنوشت و تشکیل دولت مستقل تأکید می کرد. مواضع او در مخالفت با جنگ و اشغال، ویلنر را در برابر جریان های راست گرا  قرار داد و حتی در سال 1967 هدف حمله یک عضو حزب حیروت قرار گرفت. او در دوران فعالیت پارلمانی خود همچنین از حقوق شهروندان عرب، حقوق کارگران و برابری عرب و یهود دفاع می کرد و در سال های بعد، حداش را به یکی از مهم ترین چارچوب های سیاسی نماینده جامعه عرب در کنار نیروهای چپ یهودی تبدیل کرد.

توفیق طوبی: یکی دیگر از اعضای برجسته حداش بود. او در سال 1922 در یک خانواده عرب مسیحی در حیفا متولد شد و در سال 1941 به حزب کمونیست فلسطین پیوست و بعدها از بنیان گذاران «لیگ آزادی ملی» شد. طوبی در جریان جنگ 1948 در حیفا باقی ماند و به مدافع جمعیت عرب فلسطینی این شهر تبدیل شد. او در سال 1949 در جایگاه یکی از اعضای برجسته حزب کمونیست اسرائیل وارد کنست شد و بیش از چهار دهه در آنجا حضور داشت.

طوبی در سال 1965 همراه با مئیر ویلنر در جریان انشعاب درون حزب کمونیست اسرائیل و تشکیل راکح نقش اساسی داشت و از سال 1989 تا 1993 دبیرکل این جبهه بود؛ پس از بازنشستگی نیز همچنان به فعالیت سیاسی و مطبوعاتی خود ادامه داد و سردبیر و ناشر روزنامه عربی «الاتحاد»، نشریه حزب کمونیست باقی ماند.

یکی از مهم ترین اقدامات سیاسی طوبی، همراه مئیر ویلنر، افشای کشتار کفر قاسم در سال 1956 بود؛ واقعه ای که در آن نیروهای مرزی رژیم اسرائیل شماری از ساکنان عرب کفر قاسم را به قتل رساندند. طرح این واقعه از سوی طوبی و ویلنر در عرصه سیاسی و عمومی، بخشی از مبارزه آنان علیه تبعیض و محدودیت های اعمال شده بر شهروندان عرب بود.

وی همچنین در طول فعالیت سیاسی خود، مسئله حقوق فلسطینیان و حق بازگشت آوارگان را مطرح می کرد، اما این امر با مخالفت مقامات مهم رژیم صهیونیستی مواجه می شد. این مواضع نشان دهنده پیوند میان فعالیت پارلمانی طوبی، دفاع از حقوق شهروندان عرب اسرائیل و حمایت از حقوق ملی و مدنی فلسطینیان بود.

پس طوبی را می توان یکی از مهم ترین چهره های عرب کمونیست در شکل گیری و تثبیت حداش دانست؛ شخصیتی که فعالیت خود را همزمان در سه عرصه سیاست پارلمانی، رهبری حزبی و مطبوعات دنبال کرد و از این طریق، در تثبیت حضور سیاسی جامعه عرب و جریان چپ در نظام سیاسی رژیم صهیونیستی نقش داشت.

ایمن عوده: آخرین رهبر برجسته حزب حداش است. او در سال 1975 در یک خانواده عرب مسلمان در حیفا متولد شد و حقوقدان است. عوده فعالیت سیاسی خود را در حداش آغاز کرد و پیش از ورود به کنست، از سال 1998 تا 2005 عضو شورای شهر حیفا بود. وی در سال 2006 به دبیرکلی حداش رسید و پس از کناره گیری محمد برکه، در آستانه انتخابات 2015 به رهبری حزب انتخاب شد. در همان انتخابات، حداش همراه سه حزب عرب دیگر در قالب «فهرست مشترک» شرکت کرد و عوده در رأس این فهرست قرار گرفت و برای نخستین بار وارد کنست شد. این تحول، جایگاه او را از رهبری حزبی به یکی از مهم ترین نمایندگان سیاسی شهروندان عرب رژیم اسرائیل در نظام پارلمانی ارتقا داد.

اهمیت عوده در عرصه سیاسی رژیم صهیونیستی صرفاً به نمایندگی پارلمانی محدود نبود. او از همکاری سیاسی میان شهروندان عرب و یهودی چپ گرا حمایت کرده و بر برابری مدنی، مبارزه با تبعیض علیه شهروندان عرب و توسعه اقتصادی و اجتماعی جامعه عرب تأکید داشته است. در انتخابات 2015 نیز برنامه اجتماعی فهرست مشترک، موضوعاتی همچون اشتغال زنان عرب، توسعه شوراهای محلی، بهبود حمل ونقل عمومی در شهرهای عرب نشین، به رسمیت شناختن روستاهای بدوی به رسمیت شناخته نشده در نقب و مقابله با خشونت در جامعه عرب را دربرمی گرفت. از سوی دیگر، عوده از منتقدان جدی سیاست های شهرک سازی و اشغال سرزمین های فلسطینی و از حامیان راه حل سیاسی مناقشه فلسطین بوده است.

در سال های اخیر نیز عوده همچنان یکی از چهره های فعال حداش ـ تعال در کنست بوده و فعالیت خود را بر مسائل جامعه عرب و مخالفت با سیاست های دولت نتانیاهو متمرکز کرده است. برای نمونه، در ژانویه 2026 خواستار اتحاد دوباره احزاب عرب برای انتخابات آینده شد و آن را عامل مهمی برای تغییر توازن سیاسی رژیم صهیونیستی دانست؛ در فوریه همان سال نیز در اعتراض به افزایش خشونت و جرم در جوامع عرب، خواستار تشدید اعتراضات و فشار سیاسی بر دولت شد.

جایگاه سیاسی حداش

حداش در نخستین حضور انتخاباتی خود در سال 1977، پنج کرسی کنست را به دست آورد و از آن زمان، به طور مستمر در انتخابات پارلمانی شرکت کرده است. در دهه های بعد، حداش به یکی از جریان های پایدار نماینده چپ عربی یهودی تبدیل شد. این جبهه در مقاطع مختلف برای افزایش وزن پارلمانی خود با احزاب عرب دیگر وارد ائتلاف انتخاباتی شد؛ مهم ترین نمونه آن تشکیل «فهرست مشترک» در انتخابات 2015 بود که حداش را در کنار رعام، بلد و تعال قرار داد و 13 کرسی به دست آورد.

این فهرست در انتخابات 2020 نیز 15 کرسی کسب کرد، اما اختلافات داخلی موجب فروپاشی تدریجی آن شد. در انتخابات 2022، حداش بار دیگر همراه تعال در قالب حداش ـ تعال رقابت کرد و با کسب 178.735 رأی، پنج کرسی به دست آورد؛ چهار کرسی متعلق به حداش و یک کرسی متعلق به تعال بود. از این منظر، حداش در سال های اخیر همچنان یکی از جریان های باسابقه و اثرگذار غیرصهیونیستی در صحنه سیاست عربی رژیم اسرائیل بوده و در عین حال، بخشی از آرای یهودیان چپ گرا را نیز جذب کرده است.

در سال 2026، حداش بار دیگر برای بازسازی وحدت سیاسی احزاب عرب و افزایش وزن انتخاباتی این جریان تلاش کرد. پس از انتخاب یوسف جبارین به ریاست حداش در ماه مه، مذاکرات برای احیای فهرست مشترک شدت گرفت و در اوت 2026، حداش، تعال و بلد درباره حضور مشترک در انتخابات به توافق رسیدند. براساس گزارش هاآرتص، جبارین در صدر فهرست و احمد الطیبی و سامی ابوشحاده در رتبه های بعدی قرار گرفتند. این تحول نشان می دهد که حداش همچنان تلاش می کند نقش محوری خود را در سازمان دهی و ائتلاف سازی میان جریان های سیاسی عرب حفظ کند.

در نهایت، جایگاه سیاسی حداش را می توان از یک جبهه چپ گرای عربی یهودی در 1977، به یکی از جریان های باسابقه و تثبیت شده سیاست اعراب اسرائیلی و چپ غیرصهیونیستی در کنست دنبال کرد؛ جریانی که در دوره های مختلف، بسته به میزان اتحاد احزاب عرب، توانسته است وزن پارلمانی خود را افزایش یا کاهش دهد.

روی هم رفته، حداش را می توان یکی از باسابقه ترین جریان های سیاسی عربی یهودی و غیرصهیونیستی در نظام سیاسی رژیم صهیونیستی دانست که با وجود قرار گرفتن در جناح چپ، بخش مهمی از پایگاه و فعالیت سیاسی خود را در میان شهروندان عرب متمرکز کرده است.

این جریان با تأکید بر برابری حقوق اعراب و یهودیان، عدالت اجتماعی، حقوق فلسطینیان و مخالفت با سیاست های راست گرایانه، در طول چند دهه توانسته است حضور خود را در کنست حفظ کند و در مقاطع مختلف از طریق ائتلاف با دیگر احزاب عرب، وزن انتخاباتی اش را افزایش دهد. استمرار حضور حداش در عرصه سیاسی و تلاش برای احیای ائتلاف میان جریان های عرب نشان می دهد که این جبهه همچنان یکی از بازیگران مهم در نمایندگی سیاسی شهروندان عرب رژیم صهیونیستی محسوب می شود.

منابع:

خلیفه، احمد. (1380). رژیم صهیونیستی: احزاب سیاسی (ترجمه عبدالکریم جادری). تهران: دانشکده فرماندهی و ستاد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.

عواودة، ودیع. (2026، 19 أغسطس). الأحزاب العربیة فی إسرائیل تتفق علی قائمة مشترکة ثلاثیة؛ الحرکة العربیة للتغییر تصادق علی الاتفاق. القدس العربی.

המכון הישראלי לדמוקרטיה. (ללא תאריך). החזית הדמוקרטית לשלום ולשוויון (חד״ש). המכון הישראלי לדמוקרטיה.
חורי, ג׳. (2026, 19 באוגוסט). חד״ש, תע״ל ובל״ד הודיעו: רצים לכנסת ברשימה משותפת. הארץ.
המכון הישראלי לדמוקרטיה. (ללא תאריך). חד״ש-תע״ל. המכון הישראלי לדמוקרטיה.
רודניצקי, א׳. (2022, 20 בדצמבר). ניתוח הצבעת הציבור הערבי בבחירות לכנסת ה-25. המכון הישראלי לדמוקרטיה.

Communist Party of Israel. (2011, March 12). Veteran communist leader Tawfik Toubi is dead. ⁠
The Knesset. (n.d.). Knesset Record Holders. The Knesset, State of Israel. Knesset Record Holders.

Keshet, N. (2026, January 6). ‘Ousting Netanyahu’: Odeh calls on all Arab parties to unite ahead of elections. The Jerusalem Post.⁠

Jaffé, L. (2003, June 21). Meir Vilner. The Guardian.

Los Angeles Times. (2003, June 9). Meir Vilner, 84; led Israel’s Communist Party for decades. Los Angeles Times.

انتهای پیام