دیپلماسی مقتدرانه ایران؛ رمز موفقیت در هرمز

به قلم علی معروفی آرانی، پژوهشگر حوزه صهیونیسم و یهودیت

در شرایطی که تنش های خاورمیانه به نقطه عطفی در ماه ششم رسیده است، دیپلماسی مقتدرانه ایران توانسته است با هوشمندی و درایت، ابتکار عمل را در مدیریت راهبردی تنگه هرمز در دست بگیرد. در حالی که ایالات متحده تلاش دارد با ادعاهای بی اساس و فشارهای اقتصادی، فضای منطقه را به نفع خود تغییر دهد، مذاکرات اصولی تهران با مسقط، نماد بارز موفقیت دیپلماسی ایران در پیشبرد منافع ملی و تثبیت اقتدار خود در منطقه است .

راهبری هوشمندانه در آبراه استراتژیک

تفاهم نامه ای که در ماه ژوئن با محوریت ایران و عمان برای مدیریت خدمات دریایی تنگه هرمز شکل گرفت، بیش از آنکه یک توافق فنی باشد، سندی بر اقتدار منطقه ای ایران است. تهران با تأکید بر حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی و رعایت حقوق بین الملل، نه تنها چارچوب های مدیریت آینده این آبراه را تعیین کرده، بلکه ثابت کرده است که امنیت این مسیر حیاتی بدون مشارکت فعال و محوریت ایران، دست یافتنی نیست. در حالی که رئیس جمهور آمریکا با تهدیدات لفظی و ادعاهای کنترل تنگه به دنبال قدرت نمایی است، موضع قاطع تهران این ادعاها را به چالش کشیده و نشان داده که دیپلماسی متکی بر واقعیت های میدانی، بر هرگونه تهدیدی ارجحیت دارد .

شروط مقتدرانه و استواری بر مواضع

ایران با نگاهی واقع بینانه و مبتنی بر ثبات منطقه، بازگشایی کامل تنگه هرمز را منوط به رعایت اصول انسانی و سیاسی کرده است: پایان جنگ در تمام جبهه ها، رفع محاصره و حل وفصل وضعیت در یمن. این رویکرد، نه تنها نشان دهنده موفقیت ایران در تبدیل کردن تنگه به ابزاری برای تحقق صلح پایدار است، بلکه گواهی بر این است که تهران اجازه نخواهد داد شریان های اقتصادی منطقه ابزار پیشبرد اهداف توسعه طلبانه بیگانگان شود .

شکست تحریم ها در برابر دیپلماسی هدفمند

تلاش های واشنگتن برای گسترش تحریم های ثانویه و اعمال فشار بر شرکت های تجاری، با وجود هیاهوی بسیار، نتوانسته است خللی در اراده ایران ایجاد کند. وزارت خزانه داری آمریکا که به خوبی می داند تحریم مستقیم کشورهای ثالث چه هزینه های سنگینی برای خود ایالات متحده به همراه دارد، عملاً در بن بست «دوره اصلاح» گرفتار شده است. آمارهای تجاری نشان می دهد که ایران با اتکا به شرکای تجاری اصلی خود و پایداری در برابر فشارهای ظالمانه، موفق شده است راهبردهای اقتصادی خود را حفظ کند .

در آستانه شش ماهگی مناقشه و درگیری ها در خاورمیانه، سرنوشت بازگشایی آبراه راهبردی «تنگه هرمز» همچنان در هاله ای از ابهام و پیچیدگی های ژئوپلیتیکی قرار دارد.

در شرایطی که توافقات پیشین میان تهران و واشنگتن به بن بست رسیده، مذاکرات فنی و فشرده میان ایران و پادشاهی عمان با تمرکز بر تعیین چارچوب های حاکمیتی، مدیریت دریانوردی و ایجاد کریدورهای تردد موقت و پاکسازی از مین در جریان است. با این حال، تهران هرگونه بازگشایی کامل و پایدار این گذرگاه کلیدی را به اجرای کامل تعهدات آمریکا، رفع محاصره بنادر و توقف جنگ در تمامی جبهه ها مشروط کرده است؛ امری که همزمان با افت شدید تردد کشتی های تجاری و تشدید دور تازه ای از تحریم های ثانویه خزانه داری آمریکا، معادلات امنیتی و اقتصادی منطقه را به حساس ترین نقطه رسانده است .

در شرایطی که جنگ خاورمیانه به مرز شش ماهگی خود نزدیک می شود دو طرف این مناقشه هنوز بر سر شرایط بازگشایی این آبراه راهبردی به توافق نرسیده اند، با این حال مذاکرات میان تهران و مسقط در خصوص چگونگی مدیریت تردد کشتی ها در تنگه هرمز همچنان ادامه دارد .

یادداشت تفاهم ماه ژوئن میان آمریکا و ایران بازگشایی تنگه هرمز را پیش بینی کرده و تعیین «مدیریت آینده و خدمات دریایی» در این آبراه را بر عهده ایران و عمان گذاشته بود تا ضمن رایزنی با کشورهای حاشیه خلیج فارس و نیز در چارچوب حقوق بین الملل به آن مبادرت ورزند .

با این حال، این توافق که قرار بود راه را برای مذاکرات پایان دائمی جنگ هموار کند، از آن زمان به بن بست رسیده و تا حدی زیادی فروپاشیده است.

تهران همچنان بازگشایی کامل تنگه را به امتیازدهی آمریکا مشروط می کند، به ویژه در شرایطی که ایالات متحده در اقدامی متقابل، بنادر ایران را محاصره کرده است .

پیش از انجام هرگونه اقدامی برای بازگشایی تنگه هرمز، ایالات متحده باید تمامی تعهداتی را که نقض کرده به طور کامل اجرا کند .

تنگه هرمز تنها در ازای پایان یافتن جنگ در تمام جبهه ها، رفع محاصره و حل وفصل وضعیت در یمن بازگشایی خواهد شد .

کارشناسان می گویند چنین مذاکراتی نمی تواند فرآیندی سریع باشد زیرا تمرکز آن ها بر مسائلی چون حاکمیت، صلاحیت حقوقی، کنترل شناورها و عوارض احتمالی است و همچنین باید اطمینان حاصل شود که هرگونه توافقی با حقوق بین الملل مطابقت دارد.

واشنگتن تاکنون به بیانیه مشترک ایران و عمان واکنشی نشان نداده است اما پیش تر از حصول پیشرفت در مسئله هرمز خبر داده بود . دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا بارها ادعا کرده است که این تنگه تحت کنترل ایالات متحده قرار دارد؛ ادعایی که تهران آن را رد می کند .

رئیس جمهوری آمریکا همچنین تهدید کرده است که اگر عمان بخواهد «بر سر راه» عبور آمریکا از این آبراه قرار گیرد، این کشور را بمباران خواهد کرد .

این شرایط مسقط را در وضعیت دشواری قرار داده است؛ زیرا از یک سو تلاش می کند نقش میانجی خود را با تهران حفظ کند و از سوی دیگر، از ترس به خطر افتادن روابط استراتژیک با واشنگتن، نمی خواهد این گونه القا کند که حامی مطلق کنترل ایران بر تردد دریایی در هرمز است.

چارچوب پیشنهادی شامل ایجاد یک کریدور دریانوردی موقت مشترک از طریق تنگه هرمز و توافقی برای اجرای یک پروژه مشترک به منظور پاکسازی تنگه از مین است. مذاکرات فنی میان دو طرف با هدف توافق بر سر یک کریدور دریانوردی دائمی و اداره آینده تنگه و همچنین سازوکاری برای تبادل اطلاعات، مدیریت ترافیک و ارائه خدمات دریانوردی و امنیتی مربوطه ادامه خواهد یافت. در این راستا، هر دو طرف بر اهمیت برگزاری گفت وگوهای مشترک با کشورهای منطقه هم مرز با آب های خلیج فارس تأکید کردند. آنها همچنین بر لزوم رعایت حقوق بین الملل قابل اعمال و احترام به حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تأکید ورزیدند.

همزمان با ادامه مذاکرات، ترافیک دریایی در تنگه هرمز همچنان محدود است. بر اساس داده های اولیه شرکت کپلر که تردد کشتی ها را رصد می کند، روز سه شنبه تنها پنج کشتی حامل محموله های تجاری از این آبراه عبور کردند؛ در حالی که میانگین 10 روزه این رقم 15 کشتی بوده و سطح تردد همچنان فاصله زیادی با میزان آن پیش از جنگ دارد .

واشنگتن دامنه تحریم های خود را با هدف قطع شریان اقتصادی ایران گسترش داد و تهدید کرد کشورهایی را که به تجارت با تهران ادامه دهند، مجازات خواهد کرد؛ با این حال، آمریکا اعلام کرد که این مجازات ها را فورا اعمال نخواهد کرد.

وزیر پرسروصدای ورّاج

وزارت خزانه داری آمریکا نزدیک به 60 شرکت، فرد و کشتی را در چند حوزه قضایی، از جمله شهروندان چینی، در فهرست تحریم قرار داد و مجوزهایی را که معاملات محدود با ایران را مجاز می کرد، تعلیق کرد .

برای شرکت های خارجی، مهم تر از همه گسترش تحریم های ثانویه به حوزه های کشتیرانی، هواپیمایی، طلا، فناوری و دارایی های دیجیتال است؛ در کنار تمرکز فعلی بر نفت .

وزیر خزانه داری آمریکا از تعیین ضرب الاجل برای پایبندی خودداری کرد اما گفت واشنگتن صبر بی پایان ندارد؛ همزمان رئیس جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، در تماس های تلفنی از رهبران جهان می خواهد تجارت با ایران را متوقف کنند .

نکته مهم این است که وزارت خزانه داری آمریکا فعلاً از مجازات مستقیم هیچ کشور ثالثی خودداری کرده و ضربه سخت تر را در دوره ای که آن را «دوره اصلاح» می نامد، در حالت آماده نگه داشته است . ایران وعده داد پاسخ متقابل بدهد و اعلام کرد انتظار دارد شرکای اصلی تجاری اش در برابر فشار واشنگتن مقاومت کنند .

دیپلماسی مقتدرانه ایران در تنگه هرمز؛ مسیر موفقیت در میانه بن بست های بین المللی

شرکت های اروپایی در زمینه مبادلات تجاری با ایران، دیگر چیز زیادی برای از دست دادن ندارند . طبق آمار یورواستات، حجم تجارت کالایی اتحادیه اروپا با ایران در سال 2025 فقط 3.72 میلیارد یورو بوده که 2.97 میلیارد یورو آن صادرات اروپا بوده است؛ یعنی حدود 0.1 درصد از کل فروش خارجی این بلوک و بسیار کمتر از اوج بیش از 27 میلیارد یورویی در سال 2011 .

با این حال، آنچه باقی مانده، در چند کشور متمرکز شده است . آلمان حدود 32 درصد از تجارت اتحادیه اروپا و ایران را به خود اختصاص می دهد، ایتالیا 16 درصد و هلند 15 درصد . صادرات اروپا عمدتاً شامل دارو، ماشین آلات و تجهیزات پزشکی است؛ کالاهایی که اغلب مشمول معافیت های بشردوستانه می شوند، در حالی که واردات بیشتر شامل پسته و سایر محصولات غذایی است .

به همین دلایل، بازارهای اروپا با آرامش به این خبر واکنش نشان دادند . در زمان تنظیم این گزارش، شاخص یورو استاکس 50 و شاخص وسیع تر اروپایی استاکس 600 هر دو حدود 0.2 درصد بالاتر معامله می شدند .

بانک ها، شرکت های بیمه، کشتیرانی ها و معامله گران کالا برای مشتریان در ده ها کشور تراکنش انجام می دهند و معمولاً مواجهه با طرف های معامله تحریم شده در نقاط دیگر، نه تجارت مستقیم در تهران، است که به جریمه منجر می شود .

بانک بی ان پی پاریبا در سال 2014 رکورد 8.9 میلیارد دلار (7.6 میلیارد یورو) جریمه پرداخت و به اتهامات کیفری مربوط به پردازش تراکنش های مرتبط با ایران، سودان و کوبا اعتراف کرد و سپس به مدت یک سال حق تسویه دلار از طریق دفتر نیویورک خود را از دست داد .

شرکت های اروپایی همچنین گرفتار در تنگنای حقوقی

قانون «مسدودسازی» اتحادیه اروپا شرکت ها را از تبعیت از تحریم های آمریکا علیه ایران منع می کند، مگر آن که کمیسیون اجازه دهد، و دیوان دادگستری اروپا حکم داده است شرکت هایی که قراردادهای خود با ایران را خاتمه می دهند باید این تصمیم را بر مبنایی غیر از فشار آمریکا توجیه کنند .

در عمل، اکثر شرکت ها از سال 2018 دلار آمریکا را انتخاب کرده اند و تحولات این هفته هم دلیل چندانی برای تجدید نظر در این انتخاب به آنها نمی دهد.

سفر سازنده منیر

چند ساعت پس از پایان مأموریت ژنرال عاصم منیر؛ وزارت کشور پاکستان اعلام کرد که گفت وگوهای انجام شده در تهران بر مناقشه ایران و آمریکا، تنش های منطقه ای و اقدامات لازم برای احیای تفاهم اسلام آباد متمرکز بوده است. محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان، پس از این دیدارها از «پیشرفت قابل توجه» سخن گفت و مذاکرات را بسیار سازنده توصیف کرد.

اهمیت سفر منیر را باید در همین نقطه جست وجو کرد؛ مسئله دیگر صرفاً انتقال پیام میان تهران و واشنگتن نیست، بلکه تلاش برای یافتن فرمولی است که بتواند مذاکرات متوقف شده را دوباره فعال کند. گزارش های منتشرشده از منابع پاکستانی حاکی از آن است که پیشنهادهای تازه ای در این سفر مطرح شده که دو موضوع «بازگشایی تنگه هرمز» و «ازسرگیری مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا» را دربر می گیرد. یک منبع ارشد به العربیه گفته که آمریکا پیشنهاد کرده در ازای بازگشایی تنگه هرمز و توقف حملات نیروهای متحد ایران، محاصره و تحریم ها علیه ایران لغو شوند.

در این بین، از نگاه تهران پذیرش رایزنی با عمان و به ویژه پاکستان لزوماً به معنای پذیرش شروط آمریکا نیست. واکنش مقام های ایرانی نشان می دهد که اصل میانجی گری پاکستان پذیرفته شده، اما نقطه شروع مذاکرات همچنان اجرای تعهدات طرف آمریکایی است. به بیان دیگر، تهران تلاش می کند تفاهم اسلام آباد را از یک چارچوب صرفاً سیاسی به سازوکاری برای سنجش رفتار واشنگتن تبدیل کند. در چنین چارچوبی، بازگشت به مذاکره زمانی معنا پیدا می کند که هزینه نقض دوباره توافق برای ایران کاهش یابد و تضمین هایی درباره اجرای تعهدات وجود داشته باشد.

در نهایت

در نهایت، مدیریت هوشمندانه تنگه هرمز توسط تهران و عمان، ضمن حفظ جایگاه ایران به عنوان قدرت بلامنازع منطقه، بار دیگر ثابت کرد که اقتدار دیپلماتیک، ابزاری است که در میان پیچیدگی های سیاسی، راه را برای پیروزی و حفظ منافع ملی هموار می سازد. واشنگتن اکنون بیش از هر زمان دیگری درک می کند که مسیر تعامل با ایران، نه از راه تهدید و تحریم، بلکه از مسیر به رسمیت شناختن اقتدار و حقوق حاکمیتی جمهوری اسلامی می گذرد .

انتهای پیام